ГӀебартой-Балкарой

ГӀебартой-Балкарой йу Къилбаседа Кавказан йуккъера декъехь: аренашкара а, ломан кӀажашкара а шаьлташка а, лекха дукъашка а кхаччалц. Цуьнан коьрта гӀала Нальчик йу, ткъа уггаре евзаш йолчу Ӏаламан кӀошташна йукъахь Эльбрусан уллера мохк, Безенги, Чегеман а, Черекан а чӀаьжнаш. ГӀебартой а, балкарой а тайп-тайпана меттан Ӏадаташ а, бӀешерийн оьздангаллин зӀенаш а йолуш бу; республика тайп-тайпана къаьмнийн бахархойн цхьаьна цӀа ду.

ТӀулгийн бердаш а, хьун басеш а, генара дукъаш тӀехь шаьлташ а йолу ломан эрк — Эльбрусан уллера мохк: Баксан тогӀенан лакхарчу декъан тайпана сурт · суьртаца · Исбаьхьаллин сурт

908,2 эзар.

бахархой 2025 шеран 1 январехь, Росстатан округлённый мах хадабо Российн Банкан профилехь

12,5 эзар.

квадратан километр, округлённая площадь территории

пачхьалкхан меттанаш: кабардинийн, балкаройн а, оьрсийн а

Географи маьӀнашца

ГӀаланаш, эвланаш а, кӀошташ а

Къэбэрдей-Балкъарехь итт кӀошт а, кхо гӀалин гуо а ю. Нальчик коьрта гӀала ю; Баксан а, Прохладни а шайна йоьвзаш гӀалин гуонаш ю.

Нах беха меттигаш: 180
Мехкаш: 13

Нах беха меттигийн исписка 2026 шеран 8 сентябрехь. Тайп-тайпана муниципалан кхолламийн цхьатера цӀераш йолу нах беха меттигаш къаьстина гайтина. Цхьабосса бахархой боцу кегийра нах беха меттигаш а йукъатоьхна; бахархойн барамх лаьцна хӀокху чохь хаам ца делла.

ГӀалин гуоНальчикЮкъ: Нальчик

ГӀалин гуоБаксанЮкъ: Баксан

ГӀалин гуоПрохладниЮкъ: Прохладни

КӀоштБаксанан кӀоштЮкъ: Баксан

КӀоштЗолкан кӀоштЮкъ: Залукокоаже эвла

КӀоштЛескенан кӀоштЮкъ: Анзорей эвла

КӀоштМайски кӀоштЮкъ: Майски

КӀоштПрохладнин кӀоштЮкъ: Прохладни

КӀоштТеркан кӀоштЮкъ: Терк

КӀоштУрван кӀоштЮкъ: Нарткала

КӀоштЧегеман кӀоштЮкъ: Шелам

КӀоштЧерекан кӀоштЮкъ: Кашхатау эвла

КӀоштЭльбрусан кӀоштЮкъ: Тырныауз

Географи а, бахархой а

Кабардино-Балкари ю Къилбаседа Кавказан йуккъера декъехь. Аренан меттигаш хийцало ломан кӀажошца, хьуьнан асанашца а, лекха лаьмнашца а. Балкарин историн мохк доьзна ду Баксан, Чегем, Балкарин Черек а, Безенгин Черек а чӀожца. Росстатан гергга хаамашца, Банк Россис гайтина, 2025 шеран 1 январехь республикехь вехаш вара 908,2 эзар стаг. Майда ю гергга 12,5 эзар км². Оцу гайтамашкахь ду мохк а, цуьнан массо а бахархой а, къам ца хьоьжуш. Бошмашлелор, юьртабахаман кхин отраслаш, промышленность а, махлелор а тӀетуху курортийн-рекреацин комплексан. Банк Россис билгалдоккху медицинин техника а, абразиван гӀирсаш а арахецар, ткъа иштта Ӏаьнан спортан, альпинизман а, могашаллин туризман а потенциал.

Къаьмнех лаьцна йоьзна йаззамаш

Адыгаш (чергазаш)

Адыгэ · Бараман категореш; дуьненахь цхьатерра жамӀ дац

Адыгейн а, къабарди-чергазийн а меттанаш

Къаьмнаш а, историн юкъараллаш а

Кабардихой: Адыгийн культурин дуьненан дакъа, шен цӀе «адыгэ». Кабардинийн литературин Ӏадат кабардино-черкесийн меттанца доьзна.
Балкарой: Тюркийн меттанаш буьйцу къам, цуьнан историн мохк Баксан, Чегем а, Черек а чӀожца доьзна. Балкаройн мотт карачаево-балкаройн меттан регионан цӀе ю.
Лаьмнийн чӀожан юкъараллаш: Баксанан, Чегеман, Хуламо-Безенгийн а, Малкаран а Ӏадаташ билгалчу чӀожцашца а, эвлашца а доьзна. Историн юкъараллаш таханлерачу административан кӀошташца нис ца ло.
Оьрсий а, кхин бахархой а: ГӀалин, эвлан а, гӀазакхийн а юкъараллаш республикин дуккха къаьмнийн историн юкъагӀуьрту. Культурин принадлежность цхьа меттиг Ӏешца ца билгалйоккху.

Кхо пачхьалкхан мотт

Кабардинийн

Лингвистикехь лелайо «кабардино-черкесийн мотт» бохучу цӀарца. Иза абхазо-адыгийн доьзалех ю; литературин меттан кабардинийн вариант КБР-ехь даьржина ду, черкесийн Карачаево-Черкесехь. Таханлера йоза 1936 шарахь йукъайаьккхинчу кириллицица лелайо.

Балкаройн

Карачаево-балкаройн мотт тюркийн меттанийн кыпчакийн тобанах ю. Кабардино-Балкарехь тӀеэцна «балкаройн» цӀе, Карачаево-Черкесехь «карачаевойн». Меттан юкъаралла шен-шен къаьмнийн шен цӀераш а, меттигера Ӏадаташ а дӀа ца йоху.

Оьрсийн мотт а, пачхьалкхан статус а

Конституцин 76-гӀа йаззамо кхо пачхьалкхан мотт хӀоттайо: кабардинийн, балкаройн а, оьрсийн а. Республико цаьрга лело а, кхио а цхьатерра бакъонаш ло. Оьрсийн мотт иштта къаьмнашна юкъахь зӀе латтош а лелайо.

Дошамаш а, меттан ресурсаш а

РАН-ан Кабардино-Балкаройн Ӏилманан центро гойту электронан кабардино-оьрсийн а, балкаро-оьрсийн а дошамаш шинне а агӀора. Иштта ресурсаш лексика а, йозан норманаш а Ӏаморехь гӀо до.

Бахархой а, оьздангаллин тайп-тайпаналла а

Уьйр йолу йаззамийн карточкаша гойту порталан материалаш, республикин бахархойн йуьззина исписка ца гойту. Регионан бахархойн йукъайогӀу массо а къаьмнийн векалш.

Кабардихой а, балкарой а: Республикин ши титулан къам тайп-тайпанчу меттан доьзалшкара ду. Цара шен-шен литературин Ӏадаташ а, чӀогӀа историн зӀенаш а ю.
Оьрсий а, гӀазакхийн а юкъараллаш: Церан истори гойту гӀаланашкахь а, эвланашкахь а. Прохладнин историн-Ӏаморхойн музейно теркски гӀазакхийх лаьцна материалаш Ӏалашйо.
Республикин кхин бахархой: Кабардино-Балкари дуккха къаьмнаш долуш ю. Шарахь юкъара бахархойн мах хадо а, переписан къаьмнийн хӀоттам а тайп-тайпан статистикин гайтамаш.

Кабардино-Балкарин истори

Чулацам

Текстан барам

100%

Коьрта 1 · Шира зама а, хьалхара юккъера бӀешераш а

Заюково-3 а, Юккъера Кавказан археологи а

Заюково-3 кашарг Баксан эркан йистехь ду. Пачхьалкхан историн музейн хаамашца, иза лелийна вайн эрал хьалхара X бӀешарахь дуьйна вайн эрал тӀаьхьара IX бӀешо кхаччалц. Цигахь Ӏамош ю малхбузен кобанскойн культурин иэсаш, сарматийн заманан комплексаш а, хьалхара юккъера бӀешерийн дӀабохкарш а.

Борзанан кечалш, керамика а, чуйаьхна хӀуманаш а гойту пхьаран Ӏадаташ а, Кавказан бахархойн лулара регионашца йолу зӀенаш а. Археологин культура таханлерчу къамца нис ца ло. ГИМ-ан а, РАН-ан Ӏилманан учрежденийн а цхьаьнатоьхна талламийн хронологи а, иэсан хӀоттам а нисдо.

АгӀо 1 тӀера 1коьрта чохь 1

Ӏилманан а, архиван материалашна тӀехь историн теллина. Республикин таханлера дозанаш историн юкъараллеш а, шира оьздангаллеш а географин тӀехь ца хуьлу.

Эльбрус, Безенги а, Ӏалам Ӏалашъяр а

Эльбрусан малхбузен бохь кхочу 5642 м, малхбален бохь 5621 м. Эльбрус ю Российн уггаре лекха лам, иза лаьтта Йоккха Кавказан ТӀехьара дукъ тӀехь. Приэльбрусьес чулоцу лекха лаьмнийн ландшафташ, шен буьрсаш, хьуьнаш а, ломан эркийн чӀожца. «Приэльбрусье» къоман парк кхоьллина 1986 шеран 22 сентябрехь Ӏаламан комплексаш Ӏалашъян а, регулировци ян йиш йолу садаӀар дӀахӀотто а. Цуьнан мохк дӀакъасто деза Кабардино-Балкарски лекха лаьмнийн заповедникан махках, шен Ӏалашъяран режим йолчу. Заповедникан Безенгин дакъа чулоцу Йуккъера Кавказан лекха лаьмнийн дакъа. Цигахь ю Безенгин шен буьрса а, Безенгин пенан бӀовнаш а. Дирекцис зорба туху дакъойн а, маршрутийн а суртхӀоттош; новкъа валале хьалха тӀекхочуче а, визитан бакъонаш а талла деза. Регионан археологин тӀаьхье гойту, царна йукъахь, Заюково-3 кешнаш. Ӏилманан зорбанехь долу суьрташа гойту костюман борзанан дакъош, керамика а, карарза хӀумнаш а, цаьрга карийна меттиг билгалйина.

Дин а, юкъараллин Ӏадаташ а

Суннийн некъан ислам боккха меттиг дӀалоцу кабардинийн а, балкхаройн а историн. Республикехь ю иштта православин а, кхин динан юкъараллаш а. Регионан историс чулоцу хьалхара динаш а, керстанан хӀолламаш а, ткъа цул тӀаьхьа ислам даржоран чолхе процессаш а. Таханлера динан дахар хийцаделла советийн заманал тӀаьхьа. А. А. Татаровн талламс карабоху пачхьалкхан а, исламан институтийн а уьйранаш XX бӀешеран чаккхенгара. Юкъараллин Ӏадаташ, этносан шеш кхетар а, ша динан тешар а вовшашца доьзна ду, амма цхьаъ ца хуьлу.

Литература, эпос а, музейш а

Къэбэрдей а, балкъар а литературашна шайн йозанца яздаь традицеш йолаш я. Музейни сеть Алима Шогенцукова, Бекмурзы Пачева а, Кайсына Кулиева а тӀаьхье Ӏалашъю. Къоман музей Кулиева мемориальни цӀа-музей а, иза вина шира цӀа-сакля а гойту. Адыгей нарт эпос академически гулламашка зорбане даьккха да, тексташца, гочдаршца а, комментарешца а. Нарт дувцараш балкъархошта а, Кавказа кхин къаьмнашна а евзаш я. Эпос гӀо до художественни сурташ а, оьздангаллин зӀенаш а Ӏамош, амма иза терахь тӀехьа долу исторически документашца хийца ца ло. КъБР Къоман музей гуллам 1921 шарахь дӀабаьб. Иза Ӏалашъю археологически а, этнографически а материалаш. Бедарш, кӀеда хӀуманаш а, пхьегӀаш а истори Ӏамош ду хӀуманийн схьадаларга хьаьжжина; сценически костюмаш а, хӀинцалера реконструкцеш а къаьстина билгалдаха деза. С. И. Аккиева таллам карачаевхой а, балкъархой а тӀехьаша волчу хьаша тӀеэцарех а, куначествех а лаьцна ду. Хьаша тӀеэцар доьзалийн а, лулара къаьмнийн а зӀенаш ларъеш хилла. Ларам, дог далар а, къамелан низам а оцу зӀенийн мехала дакъа хилла.

Къэбэрдей а, Балкъар а кухни

Ламанан даарш даьттаца, жижигаца, шураца йолу кхачаш юкъаяхара. БӀаьста, мукъа, кӀа а, тӀаьхьа хьаьжкӀаш а кашца а, бепигца а леладора. Къэбэрдей Ӏадатахь пастэ соусашца а, жижиган кхачашца а цхьаьнатохарца девзаш дара; меттигера кечдаран некъаш къаьсташ ду. Балкъарийн хычинаш нехца, жижигаца, картолца а, буьцӀаца а кечдо. С. И. Аккиева этнографин суртхӀотторо церан меттиг Ӏиданан а, хьешийн а даарехь билгалйоккху. Айран, нех, кхин а даьхнийн сурсаташ а юкъадогӀу дааран оьздангалле. Даар дӀадаларан бакъонашца Ӏохайаран, воккхаверг лараран, хьешана гӀуллакх даран цхьаьнадора. Цу тӀехь хьошалла лоруш дара дааран дукхалца бен ца Ӏа, дайша лелоран хьолаца а. Таханлера доьзалан рецепташ а, ресторанан варианташ а къаьсташ хила тарло цхьацца историн Ӏадатех лаьцначу суртхӀотторех.

Медиа

Кабардино-Балкарин лаьмнийн ландшафташ

Баксан хин лакхара дакъойн а, Йуккъера Кавказан а мотивашца дина сурт. Иза ца гойту суьрташ даьккхина нийса меттиг я билгалза баьлла лам. ХӀолламийн а, хӀумнийн а боккъала суьрташ музейн а, Ӏилманан а материалашкахь тӀекхочу.

Шатлакхан илли

Кабардино-Балкарски Республикин пачхьалкхан шатлакхан илли

Деза музыкальни произведени

Музыкин автор Хасан Карданов ву. Парламентан официалан хаамашца, шатлакхан иллис лелайо кабардинийн, балкхаройн а, оьрсийн а къоман эшерийн интонацеш.

Шатлакхан иллех а, пачхьалкхан символикех а лаьцна хаамаш Парламентан официалан агӀонехь тӀекхочу. Таламаш ца бина эшерийн тексташ шатлакхан иллин чӀагӀдина дешнаш санна ца гайтина.

Хронологи

Хилламаш: 14 / 14

в. з. к. X бӀешо - в. з. IX бӀешо: Заюково-3 кешнийн хронологин диапазон ГИМан хаамашца.
1557: Кабардинийн векал Москоха: политикин уьйранаш кхиаран этап.
XIX бӀешо: Нальчик чӀагӀо а, административни эвла а санна кхиар; гӀопан этап йолайелла терахьаш историкашна йукъахь къовсамехь ю.
1921 шеран 1 сентябрь: Кабардинийн автономин область кхоллар.
1922 шеран 16 январь: Цхьаьнатоьхна Кабардино-Балкарски автономин область кхолларах сацам.
1936: Автономин область Кабардино-Балкарски АССР тӀехьадаккхар.
1942-1943: Республикин махкахь тӀемаш, немцойн цхьа дакъа оккупаци а, мукъаяккхар а.
1944 шеран 5 март: Балкхарой арабахарх лаьцна ГКО № 5309сс къайлах сацам.
1944 шеран 8 март: Балкхаройн къам ницкъца депортаци яр доладар.
1944 шеран 8 апрель: Балкхарой арабахарх а, республика Кабардински АССР цӀе хийцарх а лаьцна указ.
1957 шеран 9 январь: Кабардино-Балкарски АССР меттахӀотторан указ.
1986 шеран 22 сентябрь: «Приэльбрусье» къоман парк кхоллар.
1997 шеран 1 сентябрь: Кабардино-Балкарски Республикин Конституци тӀеэцар.
2005 шеран 13-14 октябрь: Нальчикна тӀе герзца тӀелатар, бакъонаш Ӏалашъяран белхалой а, маьрша бахархой а кхелхинарш.