Հայեր

Նախաքրիստոնեական կրոնական միջավայր։ Նյութերում հիշատակվում են Արամազդը, Անահիտը, Վահագնը, Միհրը և այլ աստվածություններ։ Պաշտամունքների մասին տեղեկությունները հիմնականում գալիս են V դարի քրիստոնյա հեղինակների երկերից և հնագիտությունից. դրանք պահանջում են համադրում, քանի որ ուշ պատումը հավասար չէ հին ծեսի ուղղակի դիտարկմանը։ Տեղական, իրանական և հելլենիստական կապեր։ Կրոնական մշակույթը միավորում էր տեղական ավանդույթներն ու արտաքին ազդեցությունները։ Աստվածությունների մի մասի անուններն ու պատկերները կապված են իրանական աշխարհի հետ, մյուսները համադրվել են հունական աստվածների հետ։ Հնարավոր չէ բոլոր նախաքրիստոնեական պրակտիկաները հանգեցնել մեկ անփոփոխ համակարգի։ Աստվածություններ և պաշտամունքի վայրեր։ Ջեյմս Ռասելը Արամազդին դիտարկում է որպես գերագույն աստվածություն, Անահիտին՝ որպես գլխավոր պաշտվող աստվածուհիներից մեկը, իսկ Միհրին՝ իրանական Միտրայի ավանդույթի հետ կապված։ Տեղական պաշտամունքները և դրանց հելլենիստական համադրումները փոխվել են. քրիստոնյա հեղինակների նկարագրությունները պահանջում են պատմական քննադատություն։ Արքունիքի դարձից առաջ։ Քրիստոնեական համայնքներն ու քարոզը հայտնվել են կրոնի պաշտոնական ընդունումից ավելի վաղ։ Ասորալեզու և հունալեզու միջավայրերի հետ կապերը կարևոր դեր են խաղացել քրիստոնեության վաղ տարածման գործում։ Առաքելական ավանդություն։ Հայ եկեղեցին իր առաքելական ծագումը կապում է Թադեոսի և Բարդուղիմեոսի քարոզի հետ։ Սա եկեղեցական ավանդություն է. այն անհրաժեշտ է տարբերել ինքնուրույն թվագրվող փաստաթղթերից և հնագիտական վկայություններից։ Գրիգոր Լուսավորիչ և Տրդատ III։ Թագավորական իշխանության դարձը կապված է Գրիգոր Լուսավորչի և Տրդատ III արքայի հետ։ Ավանդաբար նշվում է 301 թվականը. հետազոտողները քննարկում են նաև IV դարի սկզբի ավելի ուշ թվագրություններ, այդ թվում՝ 314–315 թվականները։ Պետական որոշումը չէր նշանակում բոլոր բնակիչների ակնթարթային դարձ։ Ինչպես կարդալ Ագաթանգեղոսին։ Ռոբերտ Թոմսոնը «Պատմության» հայտնի հայերեն խմբագրությունը վերագրում է V դարի երկրորդ կեսին։ Տեքստը միավորում է տարբեր ավանդություններ և վարքագրական դրդապատճառներ. պատմողի հայտարարությունը ականատես լինելու մասինայն չի դարձնում IV դարի սկզբի դարձի ժամանակակցի գրառում։ Ասորական և կապադովկիական կապեր։ Հետազոտողները տարբերում են ասորական հարավից եկած վաղ քարոզը և հետագա կապերը Կապադովկիայի Կեսարիայի հետ։ Հավատի փոխանցումը, եպիսկոպոսների ձեռնադրությունը և թարգմանությունները զարգացել են մի քանի մշակութային միջավայրերով։ Ինչպես էր տարածվում նոր հավատը։ Քրիստոնեացումը ներառում էր եկեղեցական հիերարխիայի կազմակերպում, ուսուցում, տաճարների կառուցում և հասարակական ծեսերի փոփոխություն։ Այն շարունակվել է սերունդներով և ուղեկցվել դիմադրությամբ։ Թագավորական դարձի թվականը չի կարելի համարել բոլոր նախկին հավատալիքների անհետացման թվական։ Այբուբեն, թարգմանություններ և վանքեր։ Մոտ 405–406 թվականներին գրի ստեղծումը հնարավորություն տվեց թարգմանել Սուրբ Գիրքը և կազմել ինքնուրույն տեքստեր։ Մեսրոպ Մաշտոցի, կաթողիկոս Սահակի և նրանց շրջապատի աշխատանքը ընդլայնեց հայերեն կրոնական գրականության հասանելիությունը։ Ձեռագրից դեպի տպագիր գիրք։ 1666 թվականին Ամստերդամում լույս տեսավ առաջին ամբողջական տպագիր հայերեն Աստվածաշունչը՝ Ոսկան Երևանցու պատրաստած։ 1733 թվականին Մխիթար Սեբաստացին Վենետիկում հրատարակեց նոր հրատարակություն։ Սփյուռքի գրքային կենտրոնները նպաստում էին կրթությանը և կրոնական մշակույթին։ Հայ Առաքելական Եկեղեցի։ Այն պատկանում է հին արևելյան կամ օրիենտալ ուղղափառ եկեղեցիներին։ Ընդունում է առաջին երեք տիեզերական ժողովները և չի ընդունում 451 թվականի Քաղկեդոնի ժողովը։ Նրա դավանանքը պետք է նկարագրել սեփական պատմական համատեքստում՝ առանց այլ ուղղափառ իրավազորությունների հետ ոչ ճշգրիտ նույնացման։ Ավարայր և կրոնական ընտրություն։ V դարի ապստամբությունը և 451 թվականի ճակատամարտը կապված են Սասանյան իշխանության՝ քրիստոնյա Հայաստանին զրադաշտականություն պարտադրելու փորձին դիմադրության հետ։ Ռազմական պարտությունը և հետագա կրոնական հիշողությունը տարբեր նշանակություն ունեն. ուշ պատումները չպետք է կարդալ որպես ճակատամարտի ճշգրիտ վիճակագրություն։ Ժողովներ Դվինում։ Առաջին ժողովը թվագրվում է 505/506 թվականով, երկրորդը՝ ուսումնասիրություններումվերագրվում է 552, 554 կամ 555 թվականին։ Երկրորդի հետ կապում են Քաղկեդոնի դատապարտումը և հայկական օրացույցի ընդունումը։ Եկեղեցու դիրքորոշման ձևավորումն անցել է փուլերով և չի ավարտվել 451 թվականի մեկ որոշմամբ։ Եկեղեցական կենտրոններ և հաջորդականություն։ 1441 թվականին կաթողիկոսությունը վերականգնվեց Էջմիածնում. դա չէր նշանակում Կիլիկիայի կաթողիկոսության գոյության դադարում։ Եկեղեցական կենտրոնների պատմությունը արտացոլում է բնակչության տեղաշարժերը և քաղաքական փոփոխությունները։ Հայ կաթոլիկներ։ Կաթոլիկ կապեր և համայնքներ գոյություն են ունեցել մինչև XVIII դարը։ 1742 թվականին Բենեդիկտոս XIV պապը հաստատեց Աբրահամ Արծիվյանի պատրիարքական ծառայությունը։ Հայ Կաթոլիկ Եկեղեցին պահպանում է հայկական ծեսը և գտնվում է Հռոմի հետ հաղորդության մեջ։ Ավետարանական համայնքներ։ Հայ Ավետարանական Եկեղեցին առաջացել է Կոստանդնուպոլսում 1846 թվականին՝ կրոնական նորոգության, Աստվածաշնչի ուսումնասիրության և միսիոներական շփումների շարժման համատեքստում։ Նրա հետագա պատմությունը կապված է Մերձավոր Արևելքի, սփյուռքի և Հայաստանի համայնքների հետ։ Իսլամ և ինքնության բազմազանություն։ Հեմշին կամ համշեն համայնքների պատմությունը ներառում է իսլամացում, հայալեզու բարբառներ և տարբեր ինքնորոշումներ։ Չի կարելի բոլոր հեմշիններին հայտարարել մուսուլմաններ կամ բոլորին վերագրել մեկ ժամանակակից էթնիկ ինքնություն։ Հ. Սիմոնյանի խմբագրությամբ գիտական ժողովածուն քննարկում է հենց այդ բազմազանությունը։ Կրոնն այսօր։ Առաքելական եկեղեցին առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում մշակութային հիշողության մեջ, սակայն հայերի շրջանում կան կաթոլիկներ, բողոքականներ, այլ հայացքների ներկայացուցիչներ և աշխարհիկ մարդիկ։ Հայաստանի Սահմանադրությունը ամրագրում է կրոնական կազմակերպությունների ազատությունը և նրանց անջատումը պետությունից։ Ժողովրդին պատկանելությունն ինքնին չի որոշում մարդու հավատը։