Հայաստան

Հայաստանը գտնվում է Հարավային Կովկասում՝ Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելյան մասում։ Նրա մշակութային ժառանգությունը միավորում է Էրեբունու և Արենիի հնագիտությունը, Էջմիածնի, Գեղարդի, Հաղպատի և Սանահինի քրիստոնեական ճարտարապետությունը, հայ գրերը, խաչքարերի արվեստը, դուդուկի երաժշտությունը և կենդանի արհեստագործական ավանդույթները։ Սևանա լիճը, հրաբխային լեռնաշխարհները և լեռնային հովիտները կազմում են երկրի տարբեր բնական պատկերները։

3,1039 մլն

մշտական բնակիչներ 2026 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ՝ ըստ Armstat-ի, հաշվառումը՝ 2022 թվականի մարդահամարի հիման վրա

29 743 կմ²

Հայաստանի Հանրապետության տարածքը՝ ըստ պաշտոնական պետական տեղեկանքի

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ Հայաստանի տարածքում

Աշխարհագրությունը մանրամասնորեն

Տարածաշրջաններ և բնակավայրեր

Հայաստանը բաժանված է տասը մարզերի։ Երևանն ունի առանձին կարգավիճակ։ Յուրաքանչյուր մարզում տեղակայված են խոշորացված համայնքներ, քաղաքներ և գյուղական բնակավայրեր։

Բնակավայրեր: 1003
Տարածքներ: 11

Տեղեկատուում ընդգրկված է 1 003 բնակավայր՝ ըստ 2025 թվականի ցանկի։ Ներառված են փոքր բնակավայրեր՝ առանց բնակչության թվաքանակով ընտրության։ Ազգային ուղղագրությունը պահպանված է փակագծերում. ռուսերեն փոխանցումն օգնում է որոնել անվանումները։ Համայնքների ճշտումները համապատասխանում են ցանկի այս տարբերակին։

Մայրաքաղաք, առանձին համայնքԵրևանԿենտրոն՝ Երևան

ՄարզԱրագածոտնԿենտրոն՝ Աշտարակ

ՄարզԱրարատԿենտրոն՝ Արտաշատ

ՄարզԱրմավիրԿենտրոն՝ Արմավիր

ՄարզԳեղարքունիքԿենտրոն՝ Գավառ

ՄարզԼոռիԿենտրոն՝ Վանաձոր

ՄարզԿոտայքԿենտրոն՝ Հրազդան

ՄարզՇիրակԿենտրոն՝ Գյումրի

ՄարզՍյունիքԿենտրոն՝ Կապան

ՄարզՎայոց ձորԿենտրոն՝ Եղեգնաձոր

ՄարզՏավուշԿենտրոն՝ Իջևան

Աշխարհագրություն և բնակչություն

Հայաստանի Հանրապետությունը գտնվում է Հարավային Կովկասում և ծովային ելք չունի։ Պետական տեղեկագրում նշված է 29 743 կմ² տարածք։ Երկիրը ներառում է բարձր լեռնային շրջաններ, հրաբխային զանգվածներ և գետահովիտներ։ Հայկական լեռնաշխարհը որպես պատմաաշխարհագրական հասկացություն ավելի լայն է, քան ներկայիս հանրապետության տարածքը։ Ըստ Armstat-ի տեղեկագրի՝ 2026 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ մշտական բնակչությունը կազմել է 3 103,9 հազար մարդ, այդ թվում՝ 1 149,5 հազարը Երևանում։ Սա ընթացիկ հաշվառում է՝ հիմնված 2022 թվականի մարդահամարի վրա, և ոչ թե աշխարհի բոլոր հայերի թվաքանակը։ Հանրապետությունում կա 10 մարզ և առանձին համայնք Երևան՝ 12 վարչական շրջանով։ Մշտական բնակչության, մարդահամարով ազգության և սփյուռքի բնակիչների վերաբերյալ թվագրված տվյալները նկարագրում են տարբեր ամբողջություններ։ Դրանք չի կարելի գումարել կամ համեմատել առանց մեթոդաբանությունը հաշվի առնելու։ ՄԱԿ-ի աղյուսակը ազգային կազմի վերաբերյալ վերաբերում է 2022 թվականի մարդահամարին։ Հարևան երկրներ՝ Վրաստան, Ադրբեջան, Իրան և Թուրքիա։ Հայաստանի Հանրապետության ամենաբարձր կետը՝ Արագած, 4090 մետր։ Արագած և Արարատ աշխարհագրական անվանումները նշանակում են տարբեր լեռնազանգվածներ։

Ժողովուրդների մասին կապված հոդվածներ

Հայեր

Հայեր · Հայեր · 2 875 697 Հայաստանում (2022 թվականի մարդահամար)

Հայերեն. արևելահայերեն և արևմտահայերեն գրական նորմեր

Մարզեր և մայրաքաղաք

Երևան: Մայրաքաղաք և առանձին համայնք՝ բաղկացած 12 վարչական շրջաններից։ 2026 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ Armstat-ը հաշվառում է 1 149,5 հազար մշտական բնակիչ։
Արագածոտն, Արարատ և Արմավիր: Երեք առանձին մարզեր երկրի արևմտյան և կենտրոնական մասերում։ Արարատ մարզի անվանումը չի նշանակում, որ Արարատ լեռը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետությունում։
Գեղարքունիք և Կոտայք: Մարզեր՝ տարբեր լեռնային և հովտային լանդշաֆտներով. Սևանա լիճը գտնվում է Գեղարքունիքում։
Լոռի, Շիրակ և Տավուշ: Երկրի հյուսիսային մարզերը։ Գյումրին Շիրակի կենտրոնն է, Վանաձորը՝ Լոռու, Իջևանը՝ Տավուշի։
Վայոց ձոր և Սյունիք: Հարավային մարզեր՝ առանձին պատմական և բնական առանձնահատկություններով։ Արենին գտնվում է Վայոց ձորում։ Ժամանակակից մարզերը չպետք է նույնացնել հին թագավորությունների սահմանների հետ։

Լեզուն և գրավոր ավանդույթները

Հայերենը՝ պետական լեզու

Հայերենը պատկանում է հնդեվրոպական լեզուներին և ունի սեփական գրային ավանդույթ։ Պետական կարգավիճակը ամրագրված է Սահմանադրության 20-րդ հոդվածով։ Իրանական փոխառությունների առկայությունը չի նշանակում, որ հայերենը պատկանում է իրանական լեզվախմբին։

Արևելահայերեն և արևմտահայերեն ավանդույթներ

Ժամանակակից հայերենը ներառում է արևելահայերեն և արևմտահայերեն գրական ավանդույթներ։ Արևելահայերենը գործածվում է Հայաստանում և մի շարք սփյուռքներում, արևմտահայերենը պատմականորեն կապված է օսմանյան հայկական համայնքների հետ և այսօր տարածված է սփյուռքի տարբեր երկրներում։ Այս տարբերությունները վերաբերում են լեզվական պատմությանը, ոչ թե քաղաքացիների բաժանմանը կատեգորիաների։

Գրաբար և գրության պատմություն

Դասական հայերենը, կամ գրաբարը, վկայված է 5-րդ դարից և կապված է վաղ գրականության և եկեղեցական գրքային մշակույթի հետ։ Մեսրոպ Մաշտոցի այբուբենի ստեղծումը սովորաբար թվագրվում է 5-րդ դարի սկզբով. հայկական թանգարանային և մշակութային ավանդույթում ընդունված է 405 թվականը։

Լեզուներ և համայնքների ինքնանույնականացում

Բացի հայերից, 2022 թվականի մարդահամարը հաշվառում է եզդիների, ռուսների, ասորիների, քրդերի, ուկրաինացիների, հույների և այլ խմբերի։ Ազգությունը, մայրենի լեզուն, քաղաքացիությունը և կրոնը տարբեր հատկանիշներ են. բնակչության կազմը չի կարելի ինքնաբերաբար համարել լեզուներով կամ դավանանքով բաշխում։

Երկրի այլ համայնքները

Հղումները ցույց են տալիս պորտալի հասանելի հոդվածները, այլ ոչ թե երկրի բնակիչների ամբողջական ցանկը։ 2026 թվականի ժողովրդագրական գնահատականը և 2022 թվականի մարդահամարի ազգային կազմը տարբեր ամսաթվեր ունեն։

Եզդիներ: 2022 թվականի մարդահամար՝ 31 079 մարդ։ Ինքնուրույն հաշվառման կատեգորիա, որը չի կարելի ինքնաբերաբար միավորել քրդերի հետ։
Ռուսներ, ասորիներ և քրդեր: 2022 թվականի մարդահամար՝ համապատասխանաբար 14 076, 2 755 և 1 663 մարդ։ Սրանք մարդահամարի ամսաթվի ցուցանիշներ են, ոչ թե 2026 թվականի գնահատականներ։
Ուկրաինացիներ, հույներ և այլ համայնքներ: Մարդահամարը առանձնացնում է նաև այլ խմբեր և պատասխանից հրաժարում։ Ամբողջական կազմը ներկայացված է ՄԱԿ-ի վիճակագրական բաժնի պաշտոնական աղյուսակում։

Հայաստանի պատմությունը

Բովանդակություն

Տեքստի չափը

100%

Գլուխ 1 · Ք. ա. IX-VI դարեր

Ուրարտու և Էրեբունի

Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում մ.թ.ա. IX-VI դարերում գոյություն է ունեցել Վանի թագավորությունը, որը հայտնի է որպես Ուրարտու։ Նրա նյութական ժառանգությունը ներառում է ամրոցներ, սեպագիր արձանագրություններ, մետաղական իրեր և որմնանկարներ։ Ժամանակակից հնագիտական հուշարձանները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել տնտեսությունը և կառավարումը՝ չնվազեցնելով հին բնակչությանը ներկայիս մարդահամարի կատեգորիաների։

Էրեբունի ամրոցի հիմնադրումը Արգիշտի I արքայի կողմից թվագրվում է մ.թ.ա. 782 թվականով՝ սեպագիր արձանագրության հիման վրա։ Այս թվականը օգտագործվում է Երևանի պատմության մեջ։ Հնագիտական համալիրը և ժամանակակից քաղաքը պետք է տարբերել. դրանք պատկանում են նույն տարածքի պատմության տարբեր փուլերին։

Էջ 1 ից 1գլխում 1

Ակնարկը տարբերում է Հայկական լեռնաշխարհը, հին և միջնադարյան պետությունները, սփյուռքը և ժամանակակից Հայաստանի Հանրապետությունը։ Նրանց տարածքները և քաղաքական սահմանները չեն համընկնում։

Հնագիտություն՝ Արենի և Էրեբունի

Արենի-1 քարանձավային համալիրում հայտնաբերվել են գինու արտադրության հետ կապված կայանքներ և անոթներ՝ մոտավորապես մ.թ.ա. 4000 թվականից։ Journal of Archaeological Science ամսագրի 2011 թվականի հոդվածը քննարկում է հնագիտական համատեքստը և քիմիական վկայությունները։ Գինեգործական կայանքը պետք է տարբերել այլ վայրերում գինու օգտագործման ավելի հին հետքերից։ Էրեբունին, Կարմիր Բլուրը և այլ հուշարձաններ արտացոլում են հին պատմության տարբեր փուլեր։ Հայաստանի պատմության թանգարանը պահպանում է Ուրարտուի մետաղական իրեր, խեցեղեն, որմնանկարներ և սեպագիր արձանագրություններ։ Առարկայի գիտական արժեքը որոշվում է նրա ծագմամբ և համատեքստով, ոչ միայն տպավորիչ արտաքին տեսքով։

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության երեք օբյեկտ

Հայաստանի տարածքում Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկված են երեք մշակութային օբյեկտ։ Առաջինը միավորում է Հաղպատի և Սանահինի վանքերը. սկզբնական ընդգրկումը տեղի է ունեցել 1996 թվականին, ընդլայնումը՝ 2000-ին։ Լոռու համալիրները հայտնի են եկեղեցական, ուսումնական և տնտեսական կառույցների զուգակցությամբ։ Երկրորդ օբյեկտը Գեղարդի վանքն ու Ազատ գետի վերին հոսանքն է։ Եկեղեցիների և թաղման սրահների մի մասը փորված է ժայռի մեջ։ Երրորդը միավորում է Էջմիածնի մայր տաճարն ու եկեղեցիները Զվարթնոց հնագիտական հուշարձանի հետ։ Երկու օբյեկտներն էլ ընդգրկվել են 2000 թվականին։ Գառնին, Տաթևը և այլ հայտնի հուշարձաններ չպետք է ինքնաբերաբար անվանել հիմնական ցանկում ընդգրկված. նախնական ցանկն այլ կարգավիճակ ունի։ Հանրապետությունից դուրս գտնվող հայկական հուշարձանները նույնպես վերաբերում են առանձին աշխարհագրական օբյեկտների։

Սևանը և բնապահպանական խնդիրները

Սևանը գտնվում է Գեղարքունիքում՝ մոտ 1900 մետր բարձրության վրա։ Լիճը և նրա ջրհավաք ավազանը ունեն ջրատնտեսական, բնապահպանական և մշակութային նշանակություն։ Ռամսարի տարածքը ներառում է ոչ միայն ջրային հայելին, այլև շրջակա ջրաբանական համակարգը։ XX դարում ջրի մակարդակի իջեցումը և դրան հաջորդած վերականգնման միջոցառումները փոխել են ափերի և էկոհամակարգերի վիճակը։ Լճի մակերեսը և ջրի մակարդակը հաստատուն մեծություններ չեն. Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիտորինգի պետական կենտրոնը հրապարակում է թվագրված դիտարկումներ։ Հին տեղեկատու արժեքները չի կարելի ներկայացնել որպես այսօրվա չափումներ։ Լճի պահպանությունը պահանջում է հաշվի առնել ջրի որակը, ձկնային պաշարների և ափամերձ բնակավայրերի վիճակը։ Պահպանվող տարածքներ այցելելը և կոնկրետ երթուղիների հասանելիությունը պետք է ստուգել տարածքի վարչության գործող կանոններով։

Քրիստոնեությունը և կրոնական համայնքները

Հայ Առաքելական Եկեղեցին առանձնահատուկ տեղ ունի մշակույթի և գրքի պատմության մեջ։ Սահմանադրությունը ճանաչում է նրա ազգային պատմական առաքելությունը. միևնույն ժամանակ կրոնական կազմակերպությունները անջատված են պետությունից, և նրանց գործունեության ազատությունը երաշխավորված է։ Մարդու էթնիկ պատկանելությունը ինքնաբերաբար չի որոշում նրա հավատը։ Թանգարանային ավանդույթում քրիստոնեության ընդունումը կապվում է 301 թվականի հետ. ավելի լայն պատմական ձևակերպումը թագավորական իշխանության դարձը վերագրում է IV դարի սկզբին։ Էջմիածինը, Զվարթնոցը և վանական համալիրները պահպանում են տարբեր դարաշրջանների կառույցներ՝ ներառյալ ուշ շրջանի փոփոխություններն ու վերականգնումները։ Կրոնական բազմազանությունը չի կարելի նկարագրել միայն մեկ եկեղեցական ավանդույթով։ Հայաստանում ապրում են նաև եզդիական, ասորական, ռուսական և այլ համայնքներ։ Ազգային կազմի մասին տվյալներն ինքնին կրոնական հետևորդների հաշվարկ չեն։

Այբուբենը, ձեռագրերը և էպոսը

Հայ գրությունը ծագել է V դարի սկզբին։ Տառերի արվեստը ներառում է գեղագրություն, զարդանախշային ձևեր և դրանց կիրառումը արհեստներում. որպես կենդանի ավանդույթ այն ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական ժառանգության ցանկում 2019 թվականին։ Կարևոր են և՛ վաղ ձեռագրերը, և՛ վարպետության ժամանակակից փոխանցումը։ Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանը պահպանում է հայերեն և օտարալեզու ձեռագրեր, պատառիկներ և այլ նյութեր։ Նրա հավաքածուների նկարագրությունը ընդգրկում է պատմություն, փիլիսոփայություն, բժշկություն, քերականություն և կրոնական գրականություն։ Ոչ բոլոր առարկաներն են պատկանում մեկ դարաշրջանի կամ գրված են միայն հայերեն։ «Սասնա ծռեր» էպոսի, որը հայտնի է նաև որպես «Սասունցի Դավիթ», կատարումը ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում 2012 թվականին։ Խոսքը բանավոր կատարողական ավանդույթի մասին է՝ տարբեր տարբերակներով, այլ ոչ թե տեքստի մեկ անփոփոխ գրառման։

Դուդուկը և քոչարի պարը

Դուդուկը կրկնակի լեզվակով փողային գործիք է. նրա իրանը ավանդաբար պատրաստում են ծիրանենու փայտից։ Անսամբլում մի երաժիշտ կարող է պահել ձգված հնչերանգը, իսկ մյուսը՝ վարել մեղեդին։ Ավանդույթը ուղեկցում է տարբեր ընտանեկան և հասարակական իրադարձությունների։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն այն հռչակել է 2005 թվականին, իսկ Ներկայացուցչական ցանկում ընդգրկել է 2008-ին։ Քոչարին ավանդական խմբային պար է՝ տեղական տարբերակներով։ Այն փոխանցվում է ընտանիքներում, համայնքներում և խմբակներում ուսուցման միջոցով։ Ոչ նյութական ժառանգության ցանկում այն ընդգրկվել է 2017 թվականին։ Երկրի երաժշտական և պարային ավանդույթները ավելի լայն են, քան մեկ գործիքը կամ մեկ պարը։

Խաչքարերը և Գյումրիի դարբնագործությունը

Խաչքարը քարե սյուն է՝ փորագրված խաչով և զարդանախշային հարդարանքով։ Հուշարձաններն ունեն հիշատակային և կրոնական գործառույթներ, իսկ վարպետությունը փոխանցվում է վարպետից աշակերտին և ընտանիքներում։ Խաչքարերի սիմվոլիկան և պատրաստման արվեստը ընդգրկվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական ժառանգության ցանկում 2010 թվականին։ 2023 թվականին ցանկում ընդգրկվել է Գյումրիի դարբնագործության ավանդույթը։ Արհեստը կապված է քաղաքային դարպասների, վանդակաճաղերի, ցանկապատերի, լուսատուների և այլ առարկաների հետ։ Այստեղ կարևոր է չշփոթել դարբնագործությունը ոսկերչության կամ ոսկեգործության հետ. դրանք տարբեր արհեստագործական ավանդույթներ են։

Լավաշը և տարածաշրջանային խոհանոցը

Լավաշը թխում են բարակ գրտնակված խմորից թոնրի պատին։ Համատեղ աշխատանքը պահանջում է հմտություն և համաձայնեցվածություն, իսկ գիտելիքի փոխանցումը միավորում է սերունդներին։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն Հայաստանում լավաշի պատրաստումը և մշակութային նշանակությունը ընդգրկել է ոչ նյութական ժառանգության ցանկում 2014 թվականին։ Ավանդույթի ճանաչումը չի նշանակում բոլոր նմանատիպ հացատեսակների բացառիկ տիրապետում։ Տարածված ուտեստներից են խորովածը, տոլման, քյուֆթան, հարիսան և ղափաման։ Քյուֆթան ունի տարբեր տեղական պատրաստման եղանակներ, հարիսան կապված է ձավարի և մսի երկար եփման հետ, ղափաման պատրաստում են դդումից՝ բրնձով, չրերով և այլ հավելումներով։ Բուսական ուտեստները, խոտաբույսերը, ընկույզը և պահածոները նույնպես խոհանոցի էական մասն են կազմում։ Տարածաշրջանային և ընտանեկան բաղադրատոմսերը տարբերվում են։ Չի կարելի մեկ տոնական սեղանը համարել յուրաքանչյուր բնակչի պարտադիր ճաշացանկ կամ մարդու դավանանքը եզրակացնել նրան վերագրվող ուտեստներից։

Բյուրականը, համալսարանը և ժառանգության ուսումնասիրությունը

Բյուրականի աստղաֆիզիկական աստղադիտարանը հիմնադրվել է 1946 թվականին Վիկտոր Համբարձումյանի նախաձեռնությամբ։ Այն գտնվում է Արագածի հարավային լանջին. նրա հետազոտությունները կապված են Տիեզերքում ֆիզիկական գործընթացների և անկայուն երևույթների հետ։ Սա գործող գիտական կենտրոն է, այլ ոչ միայն զբոսաշրջային տեսարժան վայր։ Երևանի համալսարանի հիմնադրման որոշումը կայացվել է 1919 թվականի մայիսի 16-ին՝ Առաջին հանրապետության շրջանում։ Այս ամսաթիվը պետք է տարբերել պարապմունքների մեկնարկից և հետագա կազմակերպչական վերափոխումներից։ Հայաստանի պատմության թանգարանը և Մատենադարանը պահպանում են տարբեր տեսակի նյութեր՝ հնագիտական առարկաներ, արձանագրություններ, ձեռագրեր և հատվածներ։ Ժառանգությունն ուսումնասիրելիս անհրաժեշտ է տարբերել բնօրինակը, գիտական վերակառուցումը և ժամանակակից գեղարվեստական մեկնաբանությունը։

Պատմական հիշողություն և սփյուռք

Հայոց ցեղասպանությունը ինքնուրույն պատմական թեմա է, որը պահանջում է փաստաթղթեր և ճշգրիտ վերագրում։ ԱՄՆ Հոլոքոստի հուշահամալիր-թանգարանի և Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի նյութերը դիտարկում են զանգվածային ոչնչացումը, տեղահանությունները և վերապրածների ճակատագրերը։ Հայկական սփյուռքը ձևավորվել է տարբեր դարաշրջաններում և չի սահմանափակվում մեկ իրադարձության հետևանքներով։ Սահմանադրությունը նախատեսում է կապեր սփյուռքի հետ և արտերկրում մշակութային ժառանգության պահպանում։ Հանրապետության բնակիչներին և աշխարհի հայկական համայնքներին անհրաժեշտ է դիտարկել առանձին։ Ըստ ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի տվյալների՝ 2023 թվականի սեպտեմբերին կարճ ժամկետում Հայաստան են ժամանել Ղարաբաղից ավելի քան 100 հազար փախստական։ Նյութը նկարագրում է ոչ միայն ժամանման պահը, այլև բնակարանի, կրթության և ապրուստի միջոցների երկարաժամկետ կարիքները։

Մեդիա

Հայաստանի բարձրլեռնային լճային բնապատկերները

Բնապատկեր՝ Հայաստանի բարձրլեռնային լճերի մոտիվներով · նկարազարդում Հուշարձանների իսկական պատկերները հասանելի են թանգարանների և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հղումներով։

Օրհներգ

Մեր հայրենիք

Հայերեն

Տեքստը՝ Միքայել Նալբանդյանի խոսքերի հիման վրա, երաժշտությունը՝ Բարսեղ Կանաչյանի։ Տվյալները ստուգվել են օրհներգի մասին օրենքի 2025 թվականի գործող խմբագրության հետ։

«Մեր Հայրենիքը» Հայաստանի Հանրապետության պետական օրհներգն է։ ՀՕ-42-Ն օրենքն ընդունվել է 2025 թվականի մարտի 5-ին և ուժի մեջ է մտել 2025 թվականի ապրիլի 6-ին։ Ամբողջական և կրճատ երաժշտա-տեքստային խմբագրությունները սահմանված են օրենքի հավելվածներով։ Պաշտոնական տեքստը և նոտային հավելվածները հասանելի են ARLIS-ի հղումով։

Ժամանակագրություն

Իրադարձություններ: 23 / 23

Մոտ մ.թ.ա. 4000 թվական: Արենի-1 գինեգործական համալիր Գինեգործության տեղակայանքների և քիմիական հետքերի ուսումնասիրություն։
Մ.թ.ա. 782 թվական: Էրեբունու հիմնադրումը Թվագրումը՝ ըստ Արգիշտի I արքայի արձանագրության։
4-րդ դարի սկիզբ: Քրիստոնեության ընդունումը Ավանդական հայկական թվագրություն՝ 301 թվական։
5-րդ դարի սկիզբ: Հայոց այբուբենը Ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը. ընդունված մշակութային թվականը՝ 405։
10-13-րդ դարեր: Հաղպատը և Սանահինը Վանական ճարտարապետական համալիրների ձևավորումը։
1375: Կիլիկյան թագավորության ավարտը Կիլիկիան գտնվել է Հայաստանի ժամանակակից տարածքից դուրս։
1828: Թուրքմանչայի պայմանագիրը Արևելյան Հայաստանի տարածքների պատկանելության փոփոխություն։
1915: Ապրիլի 24-ը և ցեղասպանության հիշատակը Կոստանդնուպոլսի ձերբակալությունները դարձել են առանցքային հիշատակի օրերից մեկը։
1918-1920: Առաջին հանրապետությունը Անկախ պետականության կարճ ժամանակաշրջանը։
1919: Երևանի համալսարանի հիմնադրումը Որոշումն ընդունվել է մայիսի 16-ին։
1920: Խորհրդային իշխանության հաստատումը Դեկտեմբերին ստեղծվել է արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատը։
1936: Առանձին միութենական հանրապետություն Հայկական ԽՍՀ-ն դարձել է ԽՍՀՄ միութենական հանրապետություններից մեկը։
1946: Բյուրականի աստղադիտարանը Հիմնադրվել է Վիկտոր Համբարձումյանի նախաձեռնությամբ։
1991: Անկախության հանրաքվեն Տեղի է ունեցել սեպտեմբերի 21-ին։
1996 և 2000: Հաղպատը և Սանահինը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում Օբյեկտի սկզբնական ընդգրկումը և ընդլայնումը։
2000: Գեղարդը, Էջմիածինը և Զվարթնոցը Եվս երկու համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ընդգրկում։
2010: Խաչքարերի արվեստը Ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական ժառանգության ցանկում։
2014: Լավաշի ավանդույթը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ճանաչել է լավաշի պատրաստումը և մշակութային նշանակությունը Հայաստանում։
2017: Քոչարին Ավանդական խմբակային պարը ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում։
2019: Հայ գրի արվեստը Ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական ժառանգության ցանկում։
2023: Փախստականները Ղարաբաղից Սեպտեմբերին Հայաստան է ժամանել ավելի քան 100 հազար մարդ։
2023: Գյումրու դարբնագործությունը Ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական ժառանգության ցանկում։
2025: Օրհներգի մասին օրենքի թարմացված հավելվածները Փոփոխությունները գործում են ապրիլի 6-ից։