Չեչեններ

Նախաիսլամական հավատալիքներ։ Ազգագրագետները արձանագրել են բնության ուժերի, սրբավայրերի և նախնիների պաշտամունք, ինչպես նաև անդրշիրիմյան աշխարհի մասին պատկերացումներ։ Գրանցված անունների թվում հանդիպում են Դելան, Սելան և Տուշոլին։ Այս տեղեկությունները հասել են հիմնականում ուշ գրառումների և նախական ավանդույթների համեմատական ուսումնասիրության միջոցով։ Դրանք հիմք չեն տալիս վերականգնելու հնագույն բոլոր չեչենների միասնական, անփոփոխ կրոնական համակարգ։ Ինչպես կարդալ վաղ վկայությունները։ Բ. Կ. Դալգատի աշխատանքը հիմնվում է, մասնավորապես, 1891–1892 թվականների լեռնային Ինգուշեթիա կատարած ուղևորությունների վրա։ Հին գրականության մեջ «չեչեններ» անվանումը երբեմն ընդգրկում էր նաև ինգուշներին։ Ուստի նրա նկարագրած ինգուշական տոնը կամ սրբավայրը չի կարելի առանց բացատրության հայտարարել չեչենական։ Այսօր այդ նյութերն օգտագործվում են՝ հաշվի առնելով գրառման վայրը և պատմական տերմինաբանությունը։ Քրիստոնեական ազդեցություն։ Կենտրոնական Կովկասի, Ալանիայի և Վրաստանի միջոցով կապերը բերում էին քրիստոնեական պատկերացումներ և ծիսական տարրեր։ Դրանց հետքերը նշվել են ավանդազրույցներում և կրոնական բառապաշարում։ Առանձին հասարակությունների քրիստոնեացումը չի ապացուցում, որ ամբողջ ժողովուրդը միաժամանակ դավանել է քրիստոնեություն։ Հայտնի Թխաբա-Երդի տաճարը գտնվում է ժամանակակից Ինգուշեթիայում, այլ ոչ թե Չեչնիայում։ Ինչպես տարածվեց իսլամը։ Կարևոր ուղիներ էին մուսուլման հարևանների, առաջին հերթին Դաղստանի հետ կապերը՝ առևտուրը, ուսուցումը, քարոզը և գյուղական համայնքների շփումները։ Հետազոտողները քննարկում են վաղ փուլերի տարբեր թվագրություններ։ Զանգվածային տարածման մասին աշխատություններում հատկապես առանձնացվում են 16-րդ դարի վերջը և 17-րդ դարը, Թերմաոլի և Բերսա-շեյխի գործունեությունը։ Գործընթացն ընթացել է անհավասարաչափ և շարունակվել ավելի ուշ լեռնային հասարակություններում։ Բոլոր չեչենների դարձի գիտականորեն հաստատված միասնական թվական չկա։ 18-րդ դարը և 19-րդ դարի առաջին կեսը։ Շեյխ Մանսուրի քարոզը և իմամաթի կազմակերպումը նպաստեցին իսլամական համայնքի և շարիաթական ինստիտուտների ամրապնդմանը։ Դա արդեն սկսված իսլամացման նոր փուլն էր։ Տեղական սովորույթները, ադաթը և կրոնական իրավունքը կարող էին փոխազդել և հակասել։ Հասարակության քաղաքական մասնակցությունը իմամաթում ինքնաբերաբար չի նկարագրում յուրաքանչյուր բնակչի անձնական կրոնականությունը։ Սուննիզմ, մազհաբ և սուֆիզմ։ Չեչենական կրոնական ավանդույթում գերակշռում է շաֆիական մազհաբի սուննի իսլամը։ Մազհաբը իրավական դպրոց է, իսկ նաքշբանդիան և կադիրիան իսլամի ներսում սուֆիական եղբայրություններ են։ Այս հասկացությունները վերաբերում են կրոնական կյանքի տարբեր մակարդակների։ Վիրդը նշանակում է որոշակի հոգևոր ուսուցչի հետևորդների շրջանակ. այն չի կարելի ինքնաբերաբար նույնացնել թայփի հետ։ Կունտա-Հաջին և կադիրիան։ Ուխտագնացությունից հետո Կունտա-Հաջի Կիշիևը տարածում էր կադիրիական ուսմունքը. նրա ազդեցությունը հատկապես նկատելի դարձավ 1860-ական թվականների սկզբին։ Նրա քարոզը բարոյական կատարելագործումը կապում էր պատերազմի շարունակումից հրաժարվելու հետ։ Կարևոր տեղ էր զբաղեցնում հավաքական զիքրը՝ Աստծո հիշատակումը։ Ուսուցչի ձերբակալությունն ու աքսորը չդադարեցրին հետևորդների համայնքների գոյությունը։ Նրա ծննդյան տարին գիտական գրականության մեջ նշվում է տարբեր կերպ։ Խորհրդային շրջանը և վերածնունդը։ Հակակրոնական քաղաքականությունը սահմանափակում էր հոգևորականության և կրոնական հաստատությունների գործունեությունը։ Միևնույն ժամանակ հավատքի ընտանեկան փոխանցումը և սուֆիական կապերը պահպանվում էին, այդ թվում՝ աքսորում։ 1980-ական թվականների վերջից սկսվեց բացահայտ կրոնական վերածնունդ։ 1990-ական թվականներին ուժեղացան նաև վեճերը կրոնական նորմի և տարբեր մուսուլմանական ուղղությունների փոխհարաբերությունների շուրջ։ Դրանք չի կարելի ներկայացնել որպես առանձին ժողովուրդների միջև տարբերություններ։ Հավատքն այսօր։ Իսլամը մնում է շատ չեչենների մշակութային և հասարակական կյանքի կարևոր մասը։ Նամազը, Ռամադանի ծոմը, Ուրազա-բայրամը և Կուրբան-բայրամը կազմում են մուսուլմանական պրակտիկայի հիմքը. սուֆիական համայնքներում պահպանվում են զիքրը և ուսուցիչների հարգանքը։ Էթնիկ պատկանելությունը թույլ չի տալիս ինքնաբերաբար որոշել կոնկրետ մարդու համոզմունքները։ Ըստ էթնիկ մարդահամարի հավատացյալների տոկոսն այստեղ չի բերվում. այն չի չափում կրոնական պրակտիկան։