Դաղստան

Դաղստանը գտնվում է Կովկասի հյուսիս-արևելքում՝ Կասպից ծովի արևմտյան ափին։ Այստեղ հարևանում են բարձրալեռնային գյուղերը, նախալեռները և հարթավայրերը, հնագույն Դերբենդը և ժամանակակից Մախաչկալան։ Տարածաշրջանը միավորում է տարբեր լեզուներով, պատմությամբ և մշակութային ավանդույթներով ժողովուրդների։

Խորը կրաքարային կիրճ փիրուզագույն գետով և չոր խոտածածկ լանջերով — Սուլակի կիրճ. բնապատկերի մեկնաբանություն · նկարազարդում · Գեղարվեստական նկարազարդում

3,26 մլն

բնակիչ 2025 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ, Դաղստանստատ

50,3 հազ.

քառակուսի կիլոմետր, հանրապետության տարածքը

2003

Դերբենդի հուշարձանները ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում ընդգրկելու տարին

Աշխարհագրությունը մանրամասնորեն

Քաղաքներ, գյուղեր և շրջաններ

Դաղստանը ներառում է 41 վարչական շրջան, հանրապետական նշանակության տասը քաղաք և Բեժտայի տեղամասը՝ Ցունտայի շրջանի կազմում։ Ափամերձ քաղաքները, նախալեռնային և բարձրալեռնային գյուղերը կազմում են բնակեցման տարբեր պատմական գոտիներ։

Բնակավայրեր: 1634
Տարածքներ: 52

Բնակավայրերի ցանկը 2026 թվականի սեպտեմբերի 8-ի դրությամբ։ Տարբեր մունիցիպալ կազմավորումների համանուն բնակավայրերը ցուցադրված են առանձին։ Ներառված են նաև մշտական բնակչություն չունեցող փոքր բնակավայրեր. բնակչության թվաքանակի մասին տվյալներ այստեղ չեն բերվում։

Քաղաքային օկրուգՄախաչկալաԿենտրոն՝ Մախաչկալա

Քաղաքային օկրուգԲույնակսկԿենտրոն՝ Բույնակսկ

Քաղաքային օկրուգԴաղստանյան ՕգնիԿենտրոն՝ Դաղստանյան Օգնի

Քաղաքային օկրուգԴերբենդԿենտրոն՝ Դերբենդ

Քաղաքային օկրուգԻզբերբաշԿենտրոն՝ Իզբերբաշ

Քաղաքային օկրուգԿասպիյսկԿենտրոն՝ Կասպիյսկ

Քաղաքային օկրուգԿիզիլյուրտԿենտրոն՝ Կիզիլյուրտ

Քաղաքային օկրուգԿիզլյարԿենտրոն՝ Կիզլյար

Քաղաքային օկրուգԽասավյուրտԿենտրոն՝ Խասավյուրտ

Քաղաքային օկրուգՀարավային ՍուխոկումսկԿենտրոն՝ Հարավային Սուխոկումսկ

ՇրջանԱղուլի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Տպիգ

ՇրջանԱկուշայի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Ակուշա

ՇրջանԱխվախի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Կարատա

ՇրջանԱխտիի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Ախտի

ՇրջանԲաբայուրտի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Բաբայուրտ

ՇրջանԲոտլիխի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Բոտլիխ

ՇրջանԲույնակսկի շրջանԿենտրոն՝ Բույնակսկ

ՇրջանԳերգեբիլի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Գերգեբիլ

ՇրջանԳումբետովի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Մեխելտա

ՇրջանԳունիբի շրջանԿենտրոն՝ Գունիբ գյուղ

ՇրջանԴախադաևի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Ուրկարախ

ՇրջանԴերբենտի շրջանԿենտրոն՝ Դերբենդ

ՇրջանԴոկուզպարայի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Ուսուխչայ

ՇրջանԿազբեկի շրջանԿենտրոն՝ Դըլիմ գյուղ

ՇրջանԿայտագի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Մաջալիս

ՇրջանԿարաբուդախկենտի շրջանԿենտրոն՝ Կարաբուդախկենտ գյուղ

ՇրջանԿայակենտի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Նովոկայակենտ

ՇրջանԿիզիլյուրտի շրջանԿենտրոն՝ Կիզիլյուրտ

ՇրջանԿիզլյարի շրջանԿենտրոն՝ Կիզլյար

ՇրջանԿուլիի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Վաչի

ՇրջանԿումտորկալիի շրջանԿենտրոն՝ Կորկմասկալա գյուղ

ՇրջանԿուրախի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Կուրախ

ՇրջանԼակի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Կումուխ

ՇրջանԼևաշիի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Լևաշի

ՇրջանՄագարամկենտի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Մագարամկենտ

ՇրջանՆովոլակի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Նովոլակսկոյե

ՇրջանՆոգայի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Տերեկլի-Մեկտեբ

ՇրջանՌուտուլի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Ռուտուլ

ՇրջանՍերգոկալայի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Սերգոկալա

ՇրջանՍուլեյման-Ստալսկի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Կասումկենտ

ՇրջանՏաբասարանի շրջանԿենտրոն՝ Խուչնի գյուղ

ՇրջանՏարումովկայի շրջանԿենտրոն՝ Տարումովկա գյուղ

ՇրջանՏլյարատայի շրջանԿենտրոն՝ գյուղ Տլյարատա

ՇրջանՈւնցուկուլի շրջանԿենտրոն՝ Շամիլկալա ավան

ՇրջանԽասավյուրտի շրջանԿենտրոն՝ Խասավյուրտ

ՇրջանԽիվի շրջանԿենտրոն՝ Խիվ գյուղ

ՇրջանԽունզախի շրջանԿենտրոն՝ Խունզախ գյուղ

ՇրջանՑումադայի շրջանԿենտրոն՝ Ագվալի գյուղ

ՇրջանՑունտայի շրջանԿենտրոն՝ Ցունտա գյուղ

ՇրջանՉարոդայի շրջանԿենտրոն՝ Ցուրիբ գյուղ

ՇրջանՇամիլի շրջանԿենտրոն՝ Խեբդա գյուղ

Տեղամաս Ցունտայի շրջանի կազմումԲեժտայի տեղամասԿենտրոն՝ Բեժտա գյուղ

Աշխարհագրություն և բնակչություն

Հանրապետությունը գտնվում է Հյուսիսային Կովկասի արևելյան մասում՝ Կասպից ծովի արևմտյան ափին։ Տարածքը կազմում է 50,3 հազար կմ². վարչական կենտրոնը Մախաչկալան է։ Տարածաշրջանի սահմաններում հարևանում են լեռնային, նախալեռնային և հարթավայրային լանդշաֆտներ, ուստի Դաղստանը չպետք է ներկայացնել միայն որպես բարձրլեռնային տարածք։ Մշտական բնակչության գնահատականը 2025 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ՝ 3 259 890 մարդ, որից 1 473 304-ը քաղաքային և 1 786 586-ը գյուղական բնակիչ։ Ամսաթիվը կարևոր է. սա Դաղստանստատի միջմարդահամարային գնահատականն է, այլ ոչ թե 2021 թվականի մարդահամարի տվյալները։ Սուլակի կիրճը հատում է կրաքարային լեռները. նրա անվանումը ներառված է Աշխարհագրական անվանումների պետական կատալոգում։ Տարածաշրջանի այլ բնական տարածքներից են Սարիկում ավազային զանգվածը և Կիզլյարի ծոցի ծանծաղուտները, որոնք պահպանվում են «Դաղստանսկի» արգելոցի կողմից։ Սրանք տարբեր էկոհամակարգեր են, այլ ոչ թե մեկ լեռնային բնապատկերի մասեր։ ; .

Տարածաշրջանի ժողովուրդներ

Ավարներ

Մաղարուլալ · 1 012 074 Ռուսաստանում (2021 թվականի մարդահամար)

Ավարերեն (մաղարուլ մաց)

Դարգիններ

Դարգանտի · Դարգան · 626 601 Ռուսաստանում (2021 թվականի մարդահամար)

Դարգինյան լեզուներ և գրական դարգիներեն

Կումիկներ

Կըւմուկլար · 565 830 Ռուսաստանում (2021 թվականի մարդահամար)

Կումիկերեն · կըւմուկ տիլ

Լեզգիններ

Լեզգիյար · 488 608 Ռուսաստանում (2021); 167,6 հազ. Ադրբեջանում (2019)

Լեզգիներեն · լեզգի չալ

Լակեր

Լակ · 173 416 Ռուսաստանում (2021 թվականի մարդահամար)

Լակերեն · լակկու մազ

Տաբասարաններ

Տաբասարաններ · 151 466 Ռուսաստանում (2021 թվականի մարդահամար)

Տաբասարաներեն · տաբասարան չալ

Նոգայներ

Նոգայ · նոգայլար · 109 042 Ռուսաստանում (2021 թվականի մարդահամար)

Նոգայերեն · նոգայ տիլի

Ռուտուլներ

Մըխաբըր (Ռուտուլ). տեղական ինքնանվանումներ · 34 259 Ռուսաստանում (2021 թվականի մարդահամար)

Ռուտուլերեն

Աղուլներ

Աղուլար · 34 576 Ռուսաստանում (2021 թվականի մարդահամար)

Աղուլերեն

Ցախուրներ

Յըխբըներ · 12 541 Ռուսաստանում (2021); 13,4 հազ. Ադրբեջանում (2019)

Ցախուրերեն

Անդիներ

Գվաննալ · 16 758-ը Ռուսաստանում նշել են անդիական պատկանելություն (2021)

Անդիերեն

Ցեզեր (դիդոյներ)

Ցեզեր · 14 881-ը նշել են դիդոյական պատկանելություն Ռուսաստանում (2021)

Ցեզերեն (դիդոյերեն)

Արչիններ

Արշիշտտիբ · արշաշդիբ · 1 693 արչին Ռուսաստանում (2021 թվականի մարդահամար)

Արչիներեն (արշատտեն չIատ)

Կայտագներ

Խայդակ · խայդակլան · Համայնքի թվաքանակն առանձին չի սահմանվել

Կայտագերեն (խայդակերեն)

Կուբաչինցիներ

Ուղբուգ · ուղբուգան · Ընդհանուր թվաքանակն առանձին չի սահմանվել

Կուբաչիներեն (կուբաչի-աշտիներեն)

Ադրբեջանցիներ

Azərbaycanlılar · Ադրբեջանցիներ · 9 436,1 հազ. Ադրբեջանում (2019 թվականի մարդահամար)

Ադրբեջաներեն. հյուսիսային և հարավային տարբերակներ

Չեչեններ

Նոխչի · 1 674 854 Ռուսաստանում (2021 թվականի մարդահամար)

Չեչեներեն (նոխչին մոտտ)

Լեզվական և մշակութային բազմազանություն

Անդիական ժողովուրդներ: Անդիները, ախվախները, բագվալինները, բոտլիխները, գոդոբերինները, կարատինները, տինդինները և չամալինները խոսում են ազգակից, բայց ինքնուրույն լեզուներով։ Դրանք չի կարելի հանգեցնել մեկ տեղական բարբառի։
Ցեզական ժողովուրդներ: Ցեզական խմբին պատկանում են ցեզերեն, բեժտիներեն, գինուխերեն, հունզիբերեն և խվարշիներեն լեզուները։ Ցեզերենը հայտնի է նաև դիդոյերեն և ցունտիներեն անվանումներով։
Դարգինական լեզուներ: «Դարգիներեն» ընդհանուր անվանումը ներառում է մերձազգակից իդիոմների խումբ։ Գրական դարգիներենը և տեղական լեզուներն ու բարբառները չպետք է համարել ամբողջությամբ փոխադարձ փոխարինելի։

Լեզուներ

Նախա-դաղստանյան

Ավարերենը, դարգինական խմբի լեզուները, լակերենը, լեզգիերենը, տաբասարաներենը, ագուլերենը, ռուտուլերենը, ցախուրերենը, արչիներենը, անդիական և ցեզական լեզուները, ինչպես նաև չեչեներենը։ Սա լեզվաընտանիք է, այլ ոչ թե մեկ լեզվի անվանում։ ; ; .

Թյուրքական

Կումիկերենը, նոգայերենը և ադրբեջաներենը պատկանում են թյուրքական լեզուներին։ Կումիկերենը տարածված է առաջին հերթին հարթավայրում և նախալեռներում։ Նոգայական լեզվական ավանդույթը հատկապես կապված է հանրապետության հյուսիսի հետ, սակայն չի սահմանափակվում դրանով։ ; .

Հնդեվրոպական

Ռուսերենը պատկանում է սլավոնական լեզուներին։ Ջուհուրին, որը կոչվում է նաև լեռնային-հրեական և հրեա-թաթերեն, պատկանում է իրանական խմբին. նրա պատմական արեալը ներառում է Դերբենդը և հարավային Դաղստանը։ «Թաթեր» և «լեռնային հրեաներ» անվանումները չի կարելի ինքնաբերաբար համարել մեկ համայնքի նշանակումներ։

Լեզուներ՝ կարգավիճակ և առօրյա կյանք

Դաղստանի Հանրապետության Սահմանադրության 11-րդ հոդվածը պետական լեզուներ է անվանում ռուսերենը և Դաղստանի ժողովուրդների լեզուները։ Հենց հոդվածում 14 լեզուների փակ ցանկ չկա։ Ուստի այդ թիվը այստեղ չի օգտագործվում որպես սահմանադրական ճշգրիտ ձևակերպում։ Գրական լեզուների, դպրոցական դասավանդման լեզուների և լեզվաբանական դասակարգման մեջ ինքնուրույն լեզուների թիվը կարող է տարբերվել։ Ռուսերենը օգտագործվում է միջազգային հաղորդակցության համար, սակայն դա չի վերացնում մայրենի լեզուները և ընտանիքների բազմալեզվությունը։ Անդիական և ցեզական լեզուները, ջուուրին և դարգինական խմբի լեզուները պահանջում են ինքնուրույն նկարագրություն։ Վիճակագրության մեջ խոշորացված գրառումը չի ապացուցում առանձին լեզվի բացակայությունը։ ; .

Դաղստանի այլ համայնքներ

Վերևի քարտերի ցանկը արտացոլում է պորտալի հրապարակված հոդվածները, այլ ոչ թե Դաղստանի բնակիչների սպառիչ ցանկը։ Էթնիկ պատկանելությունը որոշվում է մարդու ինքնանույնականացմամբ։ Լեզվական դասակարգումը և վիճակագրության խոշորացված կատեգորիաները չեն փոխարինում առանձին ժողովուրդների անվանումներին։

Ադրբեջանցիներ: Դերբենդի և հարավային Դաղստանի պատմական համայնքներ. պորտալում հասանելի է ժողովրդի մասին առանձին հոդված։
Չեչեններ, այդ թվում՝ ակկիններ: Հանրապետության բազմազգ բնակչության մի մասը, առաջին հերթին նրա հյուսիս-արևմտյան հարթավայրային գոտու բնակչությունը. պորտալում հասանելի է առանձին հոդված։
Ռուսներ: Քաղաքային և գյուղական համայնքներ. ռուս բնակչությունը և կազակական համայնքներն ունեն տարբեր, թեև փոխկապակցված պատմական ավանդույթներ։
Լեռնային հրեաներ: Ինքնուրույն պատմամշակութային համայնք։ Նրա լեզվական ժառանգությունը կապված է ջուհուրիի, իսկ կրոնական ավանդույթը՝ հուդայականության հետ։

Պատմություն

Բովանդակություն

Տեքստի չափը

100%

Գլուխ 1 · Վաղ պալեոլիթ

Մարդու առաջին հետքերը

Ակուշայի շրջանի Այնիկաբ, Մուխկայ և Գեգալաշուր կայանները պատկանում են Կովկասի վաղ պալեոլիթի կարևորագույն հուշարձաններին։ Այստեղ ուսումնասիրվել են քարե գործիքներ և հնագույն բնակության մակերևույթների շերտեր։ Խ. Ա. Ամիրխանովի 2021 թվականի հրապարակման մեջ Կենտրոնական Դաղստանի հուշարձանների հաջորդականությունը դիտարկվում է մոտավորապես 2 միլիոնից մինչև 800 հազար տարի առաջ ընկած միջակայքում։

Սրանք հնագիտական համալիրների թվագրություններ են, այլ ոչ թե ժամանակակից ժողովուրդների կամ բնակավայրերի տարիք։ Ներկայիս հանրապետության անվանումն այստեղ օգտագործվում է միայն գտածոների տեղադրությունը նշելու համար։

Էջ 1 ից 1գլխում 1

Համառոտ պատմական ակնարկ. Գիտական հետազոտությունների և փաստաթղթերի հղումները բերված են գլուխներում և «Նյութեր» բաժնում։ Հանրապետության ժամանակակից սահմանները չպետք է տարածել հին պետությունների և հասարակությունների վրա։

Կրոնական ժառանգություն

Դաղստանի կրոնական պատմությունը ներառում է իսլամական, քրիստոնեական և հուդայական ավանդույթներ։ Դերբենտում դրանք ներկայացված են կոնկրետ հուշարձաններով՝ Ջումա մզկիթով, Կելե-Նումազ սինագոգով և Սուրբ Ամենափրկիչ հայկական եկեղեցով։ Դրանց ուսումնասիրությունը օգնում է տեսնել տարբեր համայնքների պատմությունը՝ չկրճատելով տարածաշրջանի ժառանգությունը մեկ դավանանքի։ Դերբենտի համաշխարհային մշակույթների և կրոնների պատմության թանգարանը ներառում է այս վայրերը իր կրթական երթուղիներում։ Մարդու պատկանելությունը ժողովրդին ինքնին չի որոշում նրա անձնական համոզմունքները։

Արհեստներ և առօրյա մշակույթ

Կուբաչին հայտնի է մետաղի գեղարվեստական մշակմամբ, Գոցատլը՝ արծաթագործությամբ, Ունցուկուլը՝ փայտի զարդանախշ փորագրությամբ, Բալխարը՝ նախշազարդ խեցեղենով։ Հարավային Դաղստանը կապված է գորգագործության բազմազան ավանդույթների հետ։ Այս անվանումները նշանակում են իրական արտադրական կենտրոններ՝ տարբեր տեխնոլոգիաներով, այլ ոչ թե միասնական «կովկասյան զարդանախշ»։ Պատմական տարազները, կենցաղային առարկաները և գյուղերի կառուցվածքը պետք է դիտարկել՝ հաշվի առնելով ժողովուրդը, վայրը և ժամանակը։ Ժամանակակիցի հետ համեմատելու համար օգտակար է Ա. Կ. Սերժպուտովսկու 1910 թվականի արշավախմբային լուսանկարների ալբոմը Ռուսաստանի ազգագրական թանգարանի հավաքածուից։ Այն ունի թանգարանային վերագրում և չի փոխարինվում անցյալի գեներացված տեսարաններով։

Դաղստանի ժողովուրդների խոհանոց

Ընդհանուր տարածաշրջանային խոհանոցը ձևավորվում է բազմաթիվ տեղական ավանդույթներից։ Հայտնի ուտեստներից են խինկալը, չուդուն և կուրզեն. պատրաստման եղանակներն ու անվանումները տարբերվում են ժողովուրդների, գյուղերի և ընտանիքների միջև։ Խինկալը սովորաբար միավորում է եփած խմորը, միսը, արգանակը և սոուսները, իսկ չուդուն ունի տարբեր միջուկներ և խմորի հաստություն։ Քաղաքային սննդի մշակույթի ազգագրական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս տեղական խոհանոցների փոխադարձ ազդեցությունը և առօրյա ճաշացանկի փոփոխությունը։ Ուստի մեկ ռեստորանային բաղադրատոմս չի կարելի հայտարարել պարտադիր և միակ իսկականը ողջ Դաղստանի համար։

Մեդիա

Դաղստանի բնապատկեր

Բնապատկերի պատկեր։ Սա Սուլակի կիրճի մեկնաբանություն է, այլ ոչ թե կոնկրետ կետի վավերագրական նկարահանում։ Իսկական պատմական լուսանկարները հասանելի են ստորև բերված Ռուսաստանի ազգագրական թանգարանի հղումով։

Օրհներգ

Դաղստանի Հանրապետության պետական օրհներգ

Ռուսերեն

Բառեր՝ Ռասուլ Գամզատով. ռուսերեն տեքստ՝ Նիկոլայ Դորիզո. Երաժշտություն՝ Մուրադ Կաժլաև. Օրհներգի մասին օրենքը՝ 2016 թվականի մարտի 9-ի փոփոխություններով. հաստատված տեքստը բերված է թիվ 2 հավելվածում։

Պետական օրհներգը կատարվում է հաստատված երաժշտական և տեքստային խմբագրությամբ։ Տեքստը և նոտագրությունը հրապարակված են օրհներգի մասին օրենքի հավելվածներում։ Դրանք կարելի է բացել «Պաշտոնական տեքստ» հղումով։

Ժամանակագրություն

Իրադարձություններ: 7 / 7

Մոտ 2 մլն տարի առաջ: Կենտրոնական Դաղստանի քարե գործիքների վաղ համալիրներ։ Թվագրումները վերաբերում են հնագիտական շերտերին, այլ ոչ թե ժամանակակից ժողովուրդների տարիքին։
V-VI դարեր: Դերբենտի սասանյան քարե ամրությունների համակարգի ստեղծումը, որը վերահսկում էր Կասպից ծովի արևմտյան ափով անցումը։
1834: Շամիլի ընտրությունը որպես իմամ. իմամաթի զարգացումը Դաղստանի և Չեչնիայի տարածքի մի մասում։
1860: Ռուսական կայսրության Դաղստանի մարզի կազմավորումը։ Նրա սահմանները տարբերվում էին ներկայիս հանրապետության սահմաններից։
1921 թվականի հունվարի 20: Համառուսաստանյան կենտրոնական գործադիր կոմիտեի որոշումը Դաղստանի Ինքնավար Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետության մասին։
2003 թվականի հուլիսի 10: Դաղստանի Հանրապետության գործող Սահմանադրության ընդունումը Սահմանադրական ժողովի կողմից։
2003: Դերբենտի միջնաբերդի, հին քաղաքի և ամրոցային կառույցների ներառումը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։