Керттера чулацам тӀа дехьавала
Кавказа тӀехье

Ший дагадеха. НаькъашагӀа хов. Юкъара лораде.

Къулбаседа КавказЗӀилбухера Кавказ
Тпиг яха юрт лоаман чӀоже лаьтташ: AGUL-DAG документальни сурт
← Еррига къаьмаш

Къулбаседа Кавказ · Дагестан

Агулы

Агъулар

Агулаш: ЗӀилбухера ДаьгӀастена общиний истори, мотт, оагӀув а бахар а. Хьалхара тешамаш а ислам даржара а этнографен а Ричан йоазувтий а хьаькъалца, дикка хронологи а Ӏилман материалаш а.
Регионаш:Дагестан
Тпиг · AGUL-DAG · CC BY-SA 3.0

Мотт

Агульский

Доьзал

Нахско-дагестански дезал · лезгински тоаба

ДуӀарал

34 576 Россе (2021 шера дӀаяздара)

Истори

ЗӀилбухен Дагестара къам. Агулхой (агулаш) лоаман Дагестара даькъаза къам ба. Цар исторически юрташ дукхагӀа хӀанзара Агульскии Курахскии шахьарашка улл. Къама дӀа-хьагӀоттар цхьа шахьара тӀехенца нислуш яц.
Хьалхара цӀераш а, уж-цаӀ нисдараш деш лоархӀаш хилар а. ЗӀилбухен Дагестара истори Кавказски Албаниии юкъера Лакзи контексте тохкаш да. Шира меттигаи гулламаи цӀераш хӀанзара къамаца е паччахьалкхенца тӀеххьара нисъе йиш яц.
Юкъера бӀаьшерий йоазувцара оагӀув. Риче Ӏарабий йиллама йоазувш, эпитафеш, дина тексташ Ӏалашду. Уж шераш тӀа а теха долча хьаьрмашка тӀа тохкаш юртара юкъарленга, пхьарашкаи дина гонахчаи тохка йиш ю.
Рича лорадар. 1239 шерара кӀимарса беттаи, эсара беттаи бахархой монголашкара тӀемаца тӀом баьб. Соборни маьждиг дохадаь хилар а, 1250 шера меттаоттаяь хилар а йоазувашка тӀа да. Уж йоазувш хӀара хинна хӀамай даькъаза тохкам ба.
Юкъарлеи бахами баьцаш а. Лоаман юрташкха доахан леладери, зӀамига, цхьаццадолча хана террасаш тӀа долча аьшкеи цхьаьна леладаьд. Юкъара лаьтташи дезала даькъеши тайп-тайпара бакъоний тӀа леладаьд.
Лоалахошта юкъера юкъагӀертараш. Махбара никъ АгӀул Дербентаца, Касумкентаца, Кумухцаи кхыча юкъашкацаи хоттадаьд. Доаханлелара сурсаташи пхьараши дохкаш, яьчкаш, фуъаш, кӀади, пхьегӀаш эцаш хиннай.
Административни хувцараш. XIX бӀаьшера агульски юкъарленаш Дагестане российской урхалений системе чудахад. ХӀанзара шахьарашка дӀадаькъар тӀехьагӀа хинна да, из хьалхара юкъарлений массайола географи сурт оттадаь дац.
Тпиге юкъ йолча шахьар. Агульски шахьар 1934 шерара сентябрь 1 дийнахьа Курахски шахьара ворхӀ юртара советашкара хьахийцад. 1963и 1965и шерашка цун статус хувцараш административни хувцараш хиннай, къам хьадалар хиннадац.
ХӀанзара дукхал. 2021 шерара октябрь 1 дийнахьа хиннача дӀаяздара тӀа Россе 34 576 агул лоархӀаш хиннав, царех 29 253 Дагестане. Из Россе этнически дукхал я, дуне тӀара мах бац, меттала дувцараш дукхал а дац.

ДӀатардар а меттигерча юкъарленгаш а

Лоамаш а, аргӀа а, юкъарленгаш а. Шоай агулий, керений, кошаний, буркиханий, хпюкий, фитий, цирхиний идиомаш къоастаю. Тпиг, Рича, Буркихан кхыдола юрташ шоай меттигера башхалош лоаттаю. Диалектий дукхал классификацен тӀегӀанах йоазаш я: говор цхьан диалект хила тарлуш яц. Лоамаш, аргӀа, пхьегӀаш. ДӀатардаро къаман географи лоаман юкъарленгашта тӀеххьара арадаьккхад. Этникан дӀалоацар цаӀаш хинна меттигах е меттаца говзаралгах мара хьадаьнна хила езац.

Мотт

Къаман ше цӀи: агъулар; метта цӀи: агъул чIал. Агульский метта лезгински тоаба юкъейода нахско-дагестански дезала. Литературни норма тпигски къамаьла тӀа кхувш я; меттигера идиомаш тӀеххьара къоасталуш я.
Кириллица йоазув официально чӀоагӀдаьд 1990 шерара август 10 дийнахьа № 128 йолча амарца. Алфавит оттадаьраш: И. А. Мазанаеви Ш. А. Мазанаеви. Из керда къаман йоазува даь таьрахь да, йоазувцара оагӀув доладаь таьрахь дац.
А. Дирра, Р. М. Шаумяна, А. А. Магометова йоазуваш XX бӀаьшерий дувцараши къамаьла башхаллеши Ӏалашду. Т. А. Майсака гуллам уж материалаш дешархочунгаи тохкамхочунгаи юхаерзаду.
2000-гӀа шераш доладеннача хана денз РАН-а Метта Ӏилма института специалисташ агульски диалекташ цхьана тохкаш ба. 2004 шера С. Р. Мерданова хпюкски говора морфологиии грамматически семантикии лаьца докторски диссертаци лораяьй.

Дин а, дийна тархьар а

Хьалхара тешамаш. Этографаш уж фольклораца, календарни Ӏадаташца, аренни йоазувашца меттаоттаду. Из Ӏилманца меттаоттар да, Ӏалашдаь шира дина Ӏамо дац. Малх а, бетта а. Тпиге, Ричеи лоалахча юрташкара йоазувашка сердараш йиший-воӀший санна гой. Дувцарий тайп-тайпара варианташ я. Ӏадаташи цӀагӀара дунеи. ДогӀа дехари, лорадараши, цӀагӀара текхама лаьца дувцараши дӀаяздаьд. Уж исторически тешамаш да, хӀанзара хӀара агуло тешаш дола хӀама сурт оттадаь дац. Керстан контекст. Юкъера бӀаьшерий Кавказа керста ди региона историна эршаш да. Лоалахча лаьтташка из хилар ше-ше массадола агульски юкъарленаш цхьа керстан мур хинна хилар гойташ дац. Ислам дӀа-хьагӀоттар. ЗӀилбухен Дагеста хьалхара исламизацен процессашка чудахад. Дин чӀоагӀдаргӀа мел долаш, меттигера юкъарленашца, дина юкъашкацаи йоазувцара оагӀувцаи хиннад; цхьа юкъара таьрахь дац. Рича хьалхара йоазувш. Куфийски хьаьрмаш палеографически XI–XII бӀаьшерашкара да. Уж тӀехьагӀара дувцарашкал диккагӀа юкъера бӀаьшерий бусалба гонахча лаьца бакъду. Маьждиг йиллара таьрахь лаьца дов. ДӀадувцар из VIII бӀаьшера тӀа дувцаш да. Дагнаследие исторически справка А. Р. Шихсаидова кӀалхарагӀа дола позици ялай: гаргга XI–XII бӀаьшераш. XIII бӀаьшерий документаш. Маьждиг 1239 шерара монголашкара тӀом хинначул хьалха хиннай; цун меттаоттар 1250 шерара да. Ремонта таьрахь ислам тӀаэцара таьрахь дац. Ӏилманхойи хьехархойи. 1300–1301 шерашкара эпитафе «алим» яха термин чулоац. Кхыча йоазувашка шейхаш, кадиеш, суфийски гонахче дӀаяздаьд. Пираши меттигера дагахьараши. Агульски юрташка бусалба сийлахьашкий меттигера меттигаш лоархӀаш хиннай. Сефербеков уж Ӏадаташ хьалхагӀара меттигера хьаькъалашца цхьаьна тохкаш ва. Суннийски Ӏадат. Материалаш тӀехьагӀа агулий дина болаш хьахабо сунний-муслманаш санна. Этнически хиларца цхьанне а сага дин лелабар тӀаьхьа ца хӀотта. Советски зама. Паччахьалкхен гӀулакхаша дин дешар а, юкъарленна гӀуллакх а хувцаш хиннаб. Дезала чухула Ӏадаташ дӀалуш хиннаб, массанена тӀехьагӀа дин духьал дола политика хиларах. XX бӀаьшера тӀеххьара дакъа а, хӀанзара зама а. ДаьгӀастане дин меттаоттарца цхьана институташ а, дешар а меттаотташ хиннаб, Ӏадатех лаьца дувцарш а хиннаб. Из гойтарш юкъарленгашка а, тӀаьхьешка а тайп-тайпара да. Ший календарни цикл. БӀаьсти халкъа праздникаш шера хьагӀаца ювзаенна я, бусалба праздникаш бетта календара тӀаьхьагӀа я. Ӏадаташ цхьана хилар маьӀна дац цхьа цхьанне тӀаьхьагӀа тӀадоагӀа обрядни система хилар.

Хьажачараш дола хоам

Мотт

  • Агульский метта лезгински тоаба юкъейода нахско-дагестански дезала.
  • Алфавит чӀоагӀдаьд 1990 шерагӀа кӀимарса бетта 10 дийнахьа № 128 йолча амарца.

ДӀадилла а дукхал а

  • 2021 шерара дӀаяздара: Россе 34 576; Дагестане 29 253 агул.

ОагӀув а дахар а

  • Тпига костюма сурт оттадаьча хьахадув цӀокараи тӀехкӀамаи деташца даьгӀа серебро украшенеш.

Истори

  • Рича куфийски йоазувш XI–XII бӀаьшерашкара да.
  • Рича маьждиг меттаоттаяьйоагӀа йоазув 1250 шерара я.

ДӀаьха хронологи

  1. Ислам хьалхара Ӏаьдалаш

    Ӏалам, цӀа, юкъарче
    Хьаькъалаш тӀехьашкара фольклорни а Ӏаьдала а дӀаяздарашка тӀа а техаш меттаоттаю.

  2. Хьалхара юкъера бӀаьшераш

    Кавказа истори чу ДаьгӀаста зӀилбоагӀа
    Шира меттига цӀераш таханарча этнонимех нийсаяц.

  3. VII–X бӀаьшараш

    Ислам дӀачӀоагӀдалара хьалхара регионални мур
    Регионални мурашца хӀара агулий юкъарче ислам дӀаэцара шу билгалъяккхаш яц.

  4. XI–XII бӀаьшараш

    Ричара куфий йоазув
    Палеографически ха оттадар бусулба юкъарло хилара гойташ я.

  5. 1239 шерара октябрь–ноябрь

    Рича Ӏалашъяр
    Духьалъялар а маьждиг дохадар а йоазонашца тоъжадаь да.

  6. 1242 шу

    Квартальни маьждига тӀа йоазув
    Насх яха куцаца яздаьр Ӏаьдала гӀишлошъяра истори тӀатохаш я.

  7. 1250 шу

    Соборни маьждиг меттаоттар
    Йоазуво монголий дохадарал тӀехьашкара балхаш билгалъю.

  8. 1300–1301 шераш

    «Ӏалим» яха термин тӀа йола эпитафи
    Ха оттадаь хьаьрам Ӏилманцара бусулба юкъарло хилара тоъжадеш я.

  9. XIV–XVIII бӀешераш

    Эпиграфически традици дӀахо дар
    ГӀишлошъяран а, доладенар а йозанаш юкъаралла а цун пхьараш а гойташ я.

  10. XVIII–XIX бӀешераш

    Юкъараллин лаьтта леладар
    Аьшка лаьтташ, бежаӀаш а, кхыдола лаьтташ а тайп-тайпара доладаларан кепаш дара.

  11. XIX бӀешо

    Эрсий урхалла
    ДаьгӀасте организаци ера административни а, судебни а кепаш хийцалуш я.

  12. XIX бӀаьшера шоллагӀа дакъа

    Некъа а, махбара а зӀенаш
    Табасарана чухула бола чкъаьра некъ Дербентца зӀенаш чӀоагӀъю.

  13. 1900-гӀа шераш

    Къаьмний метта Ӏилманца дӀаяздараш
    ТохьагӀа талламаший материалаш Ӏилманца юха арахоадаран чу ягӀайо.

  14. 1907 шу

    Адольф Дирра болх
    Агулий метта сурт оттаду, тексташца цхьана.

  15. 1934 шера Эсара бетта 1 ди

    Агулий шахьар хьаялар
    Курахий шахьара ворхӀ юртара совет къоастадаьд; юкъ ТӀубагӀа улл.

  16. 1941 шу

    Р. М. Шаумяна грамматически очерк
    Арахоадар метта сурт оттадар, тексташ а, словарь а цхьана тохаш да.

  17. Советий зама

    Динан институташ дӀатехадар
    Дешара а, юкъараллин динан Ӏадата а таронаш хийцалуш я.

  18. 1953 шу

    Буркихане ловзар дӀаяздар
    Экспедицен сурташ дахар ловзаран культура Ӏалашъю.

  19. XX бӀешера юкъ

    Дешар шордар
    Агулий юрташка школаш, библиотекаш а, медицина учрежденеш а дегӀаю.

  20. 1963 шера Саькура бетта 1 ди

    Юртара производственни шахьар
    Шахьара административни статус хийцалуш я.

  21. 1965 шера Наджгоанцхой бетта 12 ди

    Шахьар тӀа а хьа а ер
    Справочник тӀадилла юха а цхьа административни беш.

  22. 1970 шу

    А. А. Магометова тохкам
    Агулий метта сурт оттадар арахула, тексташи материалашица.

  23. 1980-гӀа шераш чаккхе–1990-гӀа шераш

    Динан меттахӀоттадар
    ДаьгӀасте бусалба дахаран юкъараллин кепаш шорлуш я.

  24. 1990 шера Эсара бетта 10 ди

    Алфавит чӀоагӀъяр
    № 128 тӀадиллар агулий йоазув чӀоагӀъю.

  25. 1992 шу

    Байтий хьалхара жай
    Камалдин Ахмедова «Агулий иллеш» арахула.

  26. 2000-гӀа шераш доладалар

    Диалекташ тохкама проект
    РӀА Ӏилманий метта институте агулий идиомаш тохка цхьана болх доладу.

  27. 2004 шу

    Хпюкий говора тохкам
    С. Р. Мерданова докторан диссертаци Ӏашъю.

  28. 2014 шу

    Хьалхара тексташ юха арахоадар
    Т. А. Майсака жай арахула, XX бӀешера материалаш цхьана тохаш.

  29. 2020 шу

    Рича йоазувий керда тохкам
    Закарияев а, Гасанов а ткъа совгӀа хьалха девзаш доаца йоазувгӀа юкъедо.

  30. 2020 шу

    Рича мемориал
    1239 шера хинна хӀамашка юртара турпалхой памятник хьайиллай.

  31. 2021 шерарча оагӀой 1-ча дийнахьа

    ДӀаяздара хана
    Россе 34 576 агул дӀаяздаьд, царех 29 253 Дагестане улл.

Кхача

  • Хинкал

    Тайп-тайпара куц дола бепигаш бульонца, дулхаца е шураца юкъарча хӀамашца дӀаювгӀа; тайп-тайпара соусаш лелаю. Дезала кхача бераш лелаеш йола никъ тайп-тайпара я.

  • Бепигаш а баьцаш а

    Бепигаш шера баьцашца, кӀоаца кӀолдаца, дулхаца а кхачаш хиннай. Яьккха а шураца йола кхачаш а вахара чу лоадам бола дакъа дай.

  • Кхачашца йола духьалъялар

    Шура, дулха, кӀоаца кӀолд а лоаман бахамца лувцара базарашца вӀаший хеттад. Яьккха кхача эцаро меттара лаьтта лелаеш йола таро тӀатохаш дай.

Ӏадаташ

  • ВӀаший новкъостал

    Гаргара а, лувцара а юкъа йола юкъарло бахама балхашка, дезала Ӏаьдалашка, хала хьалагӀоттача хьалешка гӀо деш хиннай.

  • Ловзар

    Исторически Ӏаьдалашка йоӀа керда цӀагӀа дӀаяхийтар а, хийга дӀаяхийтар а хиннай. Шира куцаш таханарча дезала тӀаьдала тӀадоагӀаш дола бакъдаш яц.

  • БӀаьсти кердадалар

    БӀаьстан Ӏидца хьагӀаш, цӀи, юкъара сакъердам хиннай. Тохкамхоша меттара цӀераш а, тайп-тайпара куцаш а билгалъю.

Барзкъоаггаш

Тпига костюма сурт оттадаро билгалъю дети юкъараш: монисто, кӀаьда тӀехӀа а, чӀонга кӀаьда а чӀегӀий, «кунем» яха корта юкъара, «камар» яха тӀеххьара, кӀаьдаш а, кӀаьда кӀаьдаш а. Ловзара дувхар кӀаьда баьдех хиннай. Из меттара сурт оттадар да, агулий мел долча наьха дувхар юкъара куц дац.
Дувхара куц ДаьгӀаста юкъара оазаца ювзаеннай, меттара башхо хӀамаш а юкъараш а вӀаший тохаре гуш я. Документальни гойтама тӀа меттиг, ха, комплект мичара да яхаш йоазонаш эшаш я.

Халхараш

  • Ловзара кхоачам

    Буркиханера 1953 шерара экспедицен сурт ловзара тӀа халхабаь хиннай. Из Ӏаьдала оазаца йола цхьацца дола масал да.

  • Сцена а меттара репертуар а

    Республикански наьха кхоллама цӀен хьагӀаш «Агул» яха ансамбль а, меттара Ӏаьдалашка хьожадаь программаш а ювц.

Музыка

Ӏаьдалашка агулий иллеш а, лувцара наьха репертуар а хозар: лезгиний, азербайджаний, даргиний, лаький, табасараний иллеш. Меллашкара мотт бувлаш хилар оазаца йола юкъарленех дола истори я, агулий Ӏаьдал шолха хилар из дӀаяккхаш яц.
ДӀаяздаь тексташ, фаьлгаш, дувцараш сурт-куц дола мотт а, баьцара дагара мотт а Ӏомаде таро ю. Т. А. Майсака Ӏилманцара зорба тохар хьалха грамматически тохтамашка дӀасадаьрцара материалаш цхьана тохаш я.

Пхьарсалаш

  • ТӀоара архитектура

    Агулий пхьараш цӀенош, тӀий, маьждигаш дала аьнна кхайкадаь хиннай. Архитектураца тӀоара исбахьленца болх бар ювзаеннай.

  • ДӀадиллар а каллиграфи а

    Ричара йоазонаш пхьерий, дӀадиллархой, каллиграфой цӀераш Ӏалашъю. Хьаьрамаш динаца мара боацаш, балха историца а дувц.

  • Дети а дувхар а

    Юкъараш Тпига Ӏаьдала а ловзара а ансамблан лоадам бола дакъа дай. Юкъарий тохар а, лелар а меттара тайп-тайпара куцаш къоастаде гӀо деш хиннай.

Дагара меттигаш

  • Тпиг

    1934 шера денз Агулий района административни юкъ. Цун истори района учрежденешта йола историл шеръя.

  • Рича

    Бусулба оазаца йола исторически юкъ. Минаретца йола Джума-маьждиг федеральни Ӏалашъяра статус йолаш я.

  • Буркихан, Хпюк, Фите

    Меттара башхо Ӏалашъюш йола юрташ. Наьха метта карта цхьан литературни норме тӀагӀо яц.

  • Ричара Ӏалашхой мемориал

    2020 шера 1239 шера монголий эскарга духьалъялар дагадоагӀаш хьайиллай. Таханарча хьаьрама юкъерча бӀаьшара эпиграфикех къоастаде деза.

ЦӀераш: леладара масалш

МаӀачара

  • ХIадад (агульски, шира)
  • Багъадад (агульски, шира)

Кхалсагаш

  • Бав (агульски, шира)
  • ХIабаб (агульски, шира)
  • БатIарбаб (агульски, шира)
  • БицIибаб (агульски, шира)
  • БицIируш (агульски, шира)
  • БицIиччиччай (агульски, шира)
  • ЦIайеваз (агульски, шира)
  • ХIабавруш (агульски, шира)

Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а

  • Ш. А. а, И. А. МазанаевгӀар а

    1990 шера чӀоагӀдаь агулий алапат хьаяьр.

  • Салминат Гасанова

    Метта а фольклора а тохкамхо, агулий метта дешара материалаш цхьана язъярхо.

  • Солмаз Мерданова

    Лингвист, хпюкский говор тохкама автор; агулий диалекташ тохка проекта юкъехь йола.

  • Тимур Майсак

    Агулий метта тохкамхо, хьалхара агулий тексташ Ӏилманцара зорба тохара кийчдаьр.

Медиа

Сурташца галерея

Тпиг яха юрт, Агулий шахьар. Автор AGUL-DAG · Wikimedia Commons · 2014 шерара публикаци · CC BY-SA 3.0 UnportedAGUL-DAG · CC BY-SA 3.0 Unported · WebP формате хьаяь · CC BY-SA 3.0 Unported; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/; AGUL-DAG, published 2014; capture date unverified; converted to WebPСурт

Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.