Дагестан

Дагестан Кавказа малхбоале-зӀилбухен декъе улл, Каспий форда малхбузехьара йист тӀа. Цига лакхара лоаман наха баьха моттигаш, лоаман кӀалхара моттигаш, аргӀаш, шира Дербент, хӀанзара Махачкала цхьана улл. Регион цхьана тохаш ба тайп-тайпара метташ, истори, культура Ӏадаташ йола къамаш.

КъайлагӀа кӀоаргача известняка каньон, сийна-баьццара хи а, дегӀа буц тӀаьхьа бола кӀажаш а — Сулакский каньон: пейзажа маӀан · сурт · Сурт

3,26 млн

2025 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа бахархой, Дагестанстат

50,3 эзар

квадратни километр, республика лоаттам

2003

Дербента памятникаш ЮНЕСКО списках чура йоахкаш шераш

Географи маьӀнашка

ГӀалаш, юрташ, шахьараш

Дагестане чулоац 41 административни район, республикански маӀан дола итт гӀала, Цунтински района юкъе Бежтински участок. Форда йистера гӀалаш, лоаман кӀада юрташ, лакхара лоаман юрташ тайп-тайпара исторически баха зонаш хьахул.

Наьха нах баьха меттигаш: 1634
Территори: 52

2026 шера тов бетта 8 дийнахьа нах баха моттигий тептар. Тайп-тайпара муниципальни кхолламашкара цхьа цӀи йолаш нах баха моттигаш къоасташ гойташ я. Цхьанзамара бахархой боаца кегий нах баха моттигаш а юкъелоац; бахархой дукхаллах лаьца хоам цига дӀаденна дац.

Пхьан гомМахачкалаЮкъ: Махачкала

Пхьан гомБуйнакскЮкъ: Буйнакск

Пхьан гомДагестане ОгниЮкъ: Дагестане Огни

Пхьан гомДербентЮкъ: Дербент

Пхьан гомИзбербашЮкъ: Избербаш

Пхьан гомКаспийскЮкъ: Каспийск

Пхьан гомКизилюртЮкъ: Кизилюрт

Пхьан гомКизлярЮкъ: Кизляр

Пхьан гомХасавюртЮкъ: Хасавюрт

Пхьан гомЮжно-СухокумскЮкъ: Южно-Сухокумск

ШахьарАгулийски районЮкъ: Тпиг юрт

ШахьарАкушийски районЮкъ: Акуша юрт

ШахьарАхвахийски районЮкъ: Карата юрт

ШахьарАхтийски районЮкъ: Ахты юрт

ШахьарБабаюртийски районЮкъ: Бабаюрт юрт

ШахьарБотлихийски районЮкъ: Ботлих юрт

ШахьарБуйнакийски районЮкъ: Буйнакск

ШахьарГергебилийски районЮкъ: Гергебиль юрт

ШахьарГумбетийски районЮкъ: Мехельта юрт

ШахьарГунибийски районЮкъ: Гуниб юрт

ШахьарДахадаийски районЮкъ: Уркарах юрт

ШахьарДербентийски районЮкъ: Дербент

ШахьарДокузпарийски районЮкъ: Усухчай юрт

ШахьарКазбекийски районЮкъ: Дылым юрт

ШахьарКайтагийски районЮкъ: Маджалис юрт

ШахьарКарабудахкентийски районЮкъ: Карабудахкент юрт

ШахьарКаякентийски районЮкъ: Новокаякент юрт

ШахьарКизилюртийски районЮкъ: Кизилюрт

ШахьарКизлярийски районЮкъ: Кизляр

ШахьарКулийски районЮкъ: Вачи юрт

ШахьарКумторкалийски районЮкъ: Коркмаскала юрт

ШахьарКурахийски районЮкъ: Курах юрт

ШахьарЛакийски районЮкъ: Кумух юрт

ШахьарЛевашийски районЮкъ: Леваши юрт

ШахьарМагарамкентийски районЮкъ: Магарамкент юрт

ШахьарНоволакийски районЮкъ: Новолакское юрт

ШахьарНогӀийски шахьарЮкъ: юрт Терекли-Мектеб

ШахьарРутульски районЮкъ: Рутул юрт

ШахьарСергокалийски районЮкъ: юрт Сергокала

ШахьарСулейман-Сталийски районЮкъ: Касумкент юрт

ШахьарТабасаранийски районЮкъ: Хучни юрт

ШахьарТарумийски районЮкъ: Тарумовка юрт

ШахьарТляратийски районЮкъ: Тлярата юрт

ШахьарУнцукулийски районЮкъ: Шамилькала юрт

ШахьарХасавюртийски районЮкъ: Хасавюрт

ШахьарХивийски районЮкъ: Хив юрт

ШахьарХунзахийски районЮкъ: Хунзах юрт

ШахьарЦумадийски районЮкъ: Агвали юрт

ШахьарЦунтийски районЮкъ: Цунта юрт

ШахьарЧародийски районЮкъ: Цуриб юрт

ШахьарШамилийски районЮкъ: Хебда юрт

Цунтийски района юкъера участокБежтийски участокЮкъ: Бежта юрт

Географи а бахархой а

Республика улл Къилбаседа Кавказа малхбален декъехь, Каспий-форда малхбузен берда тӀехь. Майда 50,3 эзар км² ю; административни юкъ МахӀачкъала. Регионан дозанашкахь цхьана агӀонехь уллора ю лоамий, лоамий хьалхара а, аренан ландшафташ, цундела Дагестан Ӏаьржа лоамий мохк санна бен кхетаян ца деза. 2025 шеран 1 январехьан хьалхара даим болу бахархойн мах хадор: 3 259 890 саг, царех 1 473 304 гӀалин а, 1 786 586 юьртан бахархой. Терахь лераме ю: иза Дагестанстатан юкъара переписашна юкъахь мах хадор ду, 2021 шеран переписан хаамаш ца ду. Сулакан каньон кӀоргйо кӀора-тӀулгийн лоамаш; цуьнан цӀе пачхьалкхан географин цӀерийн каталоге яздина ю. Регионан кхин Ӏаламан меттигаш ю Сарыкум гӀум-масса а, Кизлярски заливон кӀезиг хи а, уьш «Дагестански» заповедника ларъеш ю. Уьш тайп-тайпана экосистемаш ю, цхьа лоамий сурт кхолларан дакъош ца ю. ; .

Региона къаьмнаш

Аварцы

МагӀарулал · 1 012 074 Россе (2021 шера дӀаяздара)

Аварский (магӀарул мацӀ)

Даргий

Дарганти · Дарган · 626 601 Россе чул (2021 шерара перепись)

Даргий метташи литературни даргий мотт

ГӀумкий

Къумукълар · 565 830 Эрсече (2021 шу дӀаяздара)

ГӀумкий мотт · къумукъ тил

Лезгияр

Лезгияр · 488 608 Россе (2021); 167,6 эзар Азербайджане (2019)

Лезгий мотт · лезги чӀал

Лакхой

Лак · 173 416 Россе (2021 шерара нах дӀаязбар)

Лаккхал · лакку маз

Табасаранаш

Табасаранар · 151 466 саг Россие (2021 шера денздар)

Табасаран мотт · табасаран чӀал

НогӀий

НогӀай · ногайлар · 109 042 Россе (2021 шерара нах дӀаязбар)

НогӀий мотт · ногай тили

Рутулаш

Мыхабыр (Рутул); меттара шоай цӀераш · 34 259 Эрсече (2021 шера цӀаьнцадаьр)

Рутульски

Агулы

Агъулар · 34 576 Россе (2021 шера дӀаяздара)

Агульский

ЦӀахурар

Йыхбы · 12 541 саг Россие (2021); 13,4 эзар саг Азербайджане (2019)

ЦӀахур мотт

Андийхой

Гъваннал · 16 758 сага Россехь андийхой хилар белгалдаьккхар (2021)

Андий мотт

Цезаш (дидойш)

Цезаш · 14 881 саг дидой хилар белгалдаьд Россие (2021)

Цезский (дидойский)

Арчхой

Аршишттиб · аршашдиб · 1693 арчхо Эрсече (2021 шерара перепись)

Арчхой мотт (аршаттен чIат)

Кайтагцы

Хайдакь · хайдаклан · Юкъарленга дукхал шоайла д1атохадаь дац

Кайтагский (хайдакский)

Кубачихой

Угъбуг · угъбуган · Юзза дукхагӀа мел долчарех баьра дувцаш хӀама дац

Кубачий (кубачи-аштыний)

Азербайджаной

Azərbaycanlılar · Азербайджанлылар · 9436,1 эзар саг Азербайджане (2019 шерара дӀаяздар)

Азербайджаной мотт: гӀинбухера а зӀилбухера а тайпанаш

Нохчий

Нохчий · 1 674 854 Россе (2021 шарахь хьисап деш)

Нохчийн мотт

Меттаи культураи тайп-тайпара хилар

Андий мехкарий: Андийхой, ахваххой, багвалинхой, ботлиххой, годоберинхой, каратинхой, тиндинхой, чамалинхой ужшара, амма шера-шера метташ дувцаш ба. Цар метташ цхьан меттан говрашка т1адаха йиш яц.
Цез мехкарий: Цез тобах я цез, бежта, гинух, гунзиб, хварши метташ. Цез меттал дидой, цунтин а оал.
Дарги метташ: «Дарги» яхача ц1ера т1ехьа ужшара гергарче метташ а, говраш а я. Литературни дарги меттаи метта-метта говраши цхьан метта т1адаха йиш яц.

Метташ

Нахско-дагестанские

Авар, дарги тобан метташ, лак, лезги, табасаран, агул, рутул, цахур, арчин, андийи цези метташ, иштта нохчий метташ а. Из меттан дезал да, цхьан меттан ц1и яц. ; ; .

Тюркий

Кумык, ногай, азербайджаной метташ тюркий метташка юкъейоагӀаш я. Кумык меттал дукхагӀа аренгахьи лоаман кӀалхахьи дувцаш ба. Ногай меттан Ӏадат республикан гӀинбухера декъаца дукхагӀа йоазув, амма цу декъаца бӀарчча ца Ӏа. ; .

Индоевропейские

Эрсий меттал славяний метташка юкъейоагӀаш ба. Джуури, иштта лоаман-жугӀтийи жугӀтийи-татийи оал, ираний тобан юкъейоагӀаш ба; цун исторически аре Дербент а, Дагестанан зӀилбухен декъа а юкъейоагӀаш я. «Таташ» а «лоаман жугӀтий» а яха цӀераш цхьан юкъарлон цӀераш я аьнна тӀаэца йиш яц.

Меттанаш: статус а, даиман дахар а

Дагестан Республикан Конституцин 11-гӀа статьяно пачхьалкхан меттанаш лору оьрсийн мотт а, Дагестанан къаьмнийн меттанаш а. Ша статья тӀехь 14 меттан къаьстина могӀам дац. Цундела и терахь кхузахь нийса конституцин формула санна ца леладо. Литературин меттанийн, ишколан хьехаман меттанийн а, лингвистин классификацехь ша-ша дӀалоцу меттанийн а терахь тайп-тайпана хила мега. Оьрсийн мотт къаьмнашна юкъара зӀенехь леладо, амма иза ца хьакъеш ца ю ненан меттанаш а, доьзалийн дукхаметтаналла а. Андийн а, цезийн а меттанаш, джуури а, даргинийн тобанан меттанаш а ша-ша дӀаяздар деза. Статистикехь йоккхачу тобанехь яздар цхьа ша-ша мотт ца хилар гойтуш дац. ; .

Дагестана кхыдола юкъараллаш

ТӀехьагӀа дола карточкий тептар портала тӀа арадаьхараш йола статьяш гойта, Дагестана бахархой дерригаш дагахьа тептар яц. Этнически хилар сага ше тардаьраца хьакъешталу. Метта классификаци а, статистикан йоккхагӀа дола категореш а къаьст-къаьст къаьмний цӀераш дӀалоцарца хулаш яц.

Азербайджаной: Дербентаи Дагестанан зӀилбухен декъаи исторически юкъарлонаш; портала тӀа цу халкъа тӀаьххьара статья я.
Нохчий, царех аккинхой а: Республикан дукха халкъа бахархойх дакъа, дукхагӀа цун гӀинбухен-малхбузен аренга декъа; портала тӀа цу халкъа тӀаьххьара статья я.
Эрсий: Шахьарийи юртийи юкъарлонаш; эрсий бахархойи гӀазакий юкъарлонаши тайп-тайпара, амма вӀаший вӀашагӀъелла исторически Ӏадаташ да.
Лоаман жугӀтий: Шера историко-культурни юкъарло. Цун меттан тӀаьхье джуури меттаца дувзаденна да, дина Ӏадат жугӀтий динаца.

Истори

Чулоацам

Текста боккхал

100%

Даькъе 1 · Хьалхара палеолит

Адаман хьалхара тӀаьхье

Акушински шахьарера Айникаб, Мухкай, Гегалашур яхача меттигашкара стоянкаш Кавказа хьалхара палеолитан эггара лоархӀамегӀа памятникаш я. Цига тӀа тохкам бина тӀоарагӀаш а, шира бахама оттамаш а. Х. А. Амирхановс 2021 шерара зорба тохаргахьа Юкъера Дагестанан памятникий тӀоарагӀаш хьахинна хилла 2 миллион тӀаьхьа 800 эзар шу кхаччалца.

Уж археологически комплексий таьрахьаш да, таханарча халкъий е юртий тӀаьхье яц. Таханарча республикан цӀи цига лелаю тӀоарагӀаш хьахилларг меттиг белгалъяккхаш мара.

ОагIув 1 юкъера 1даькъе чу 1

Лоацаш исторически очерк. Ӏилман тоӀадаьрашка а, документашка а хьажораш главашка а, «Материалаш» яхача даькъе а да. Республикан хӀанзара гӀайре шира паччахьалкхенашка а, юкъараллашка а тӀадихьаш хила езац.

Диний тӀаьхье

Дагестане динаь истори дикка исламан, жугтийи, керстанцийи Ӏадаташ чулоац. Дербенте уж цхьан а дола хьарамашца гойт: Джума-маьждиг, Келе-Нумаз синагога, Эрмалой Святой Всеспаситель килс. Уж тохкаш, тайп-тайпара юкъарленех лаьца истори гуш да, региона тӀехьажа дезаш цхьан дина тӀа ца даккхаш. Дербентски дуьненан культураши динаши истори музея из меттигаш шоай дешара никъашка чулоац. Сага тайпа хилар шоайтта цунна дагара Ӏадаташ ца гойт.

ПхьегӀаш а даьржа культура а

Кубачи гӀараяьннай металл тоабараца, Гоцатль дети тоабараца, Унцукуль дегӀа тӀа сурт оттадараца, Балхар сурт тӀа дилла керамикаца. Дагестане зӀилбоагӀара кӀади тоабара тайп-тайпара Ӏадаташца юкъелоац. Уж цӀераш бакъ йола производственни юкъарченаш гойт, тайп-тайпара технологишца, цхьан «кавказски сурт» ца хилла. Исторически костюмаш, дахара хӀамаш, юрташ енна куц тайпа, меттиг, ха дезаш тохка деза. Таханлерачуьнца дусташ пайда боацаш да А. К. Сержпутовски 1910 шера экспедицен сурташ тӀа альбом, Российски этнографически музея гуллама чура. Из музея атрибуцица да, хьалхара хана сурташца хийца ца ло.

Дагестане къаьмний кухни

Юкъара региона кухни дукхагӀа меттигерча Ӏадатех латт. ГӀараяьннача шураш юкъе хинкал, чуду, курзе; кечам бе куц а цӀераш а къаьмнаш, юрташ, дезалаш юкъе тайп-тайпара я. Хинкал цхьанагӀа тохаш хул кӀоада тесто, дулх, бульон, подливаш, чудун тайп-тайпара чутохар а тесто кӀоада хилар а хул. ГӀалара даарца дола культура этнографически тохкам гойташ да меттигерча кухний юкъера Ӏаткъам а даьржа меню хийцаялар а. Цудухьа цхьа ресторанни рецепт массарена Дагестане тӀа тӀехьажа дезаш а цхьан бакъ долаш а ала ца мега.

Медиа

Дагестана сурт

Сурта сурт. Ер Сулакски каньона тардар да, цхьан меттига документальни сурт яц. Бакъдерзаш исторически сурташ лахара Российски этнографически музея хьажорагаца тӀаьхьа дӀаэца йиш я.

Гимн

Республика Дагестан паччахьалкхен гимн

Эрсий

Дешаш: Расул Гамзатов; эрсий текст: Николай Доризо. Музыка: Мурад Кажлаев. Паччахьалкхен гимнаца дола закон 2016 шеран 9 марте хийцамашца; чӀоагӀдаь текст тӀатохара № 2 чу да.

Паччахьалкхен гимн чӀоагӀдаь музыкальни а, текстальни а редакцеца локхаш да. Текст а, ноташца йоазо а гимнаца долча закона тӀатохарашка чу яьккхай. Уж «Официальни текст» яхача хьажорагаца дӀаелла йиш я.

Хронологи

ХIамаш: 7 / 7

Гаргга 2 млн шу хьалха: Юкъерча Дагестана тӀехьара тӀоарагӀаш тӀера кхоллам. Таръяраш археологически чкъорашка тӀатовжаш да, хӀанзара къаьмний ханага хьажжаш дац.
V-VI бӀаьшераш: Дербента сасанидски тӀулга тӀоарагӀаш тӀера система кхоллар, Каспи малхбузе берда йистехь чаккхе Ӏалашъеш хиннай.
1834: Шемаль имам харжар; Дагестана а, Нохчийчоа а цхьацца дакъошка имамат дегӀадалар.
1860: Российски имперен Дагестански область кхоллар. Цун гӀайре хӀанзара республикан гӀайренашка маьрша хиннай.
1921 шеран 20 январь: ВЦИК-ан постановлени Автономни Дагестански Социалистически Советски Республиках.
2003 шеран 10 июль: Конституционни Собранеша Республика Дагестан хӀанзара Конституци тӀаэцар.
2003: Дербента цитадель, шира пхьа а, гӀап-гӀирсаш а ЮНЕСКО Дунен тӀаьхьен сийлахьа тептара чу яьккхар.