Къулбаседа Кавказ · Дагестан

Арчхой

Аршишттиб · аршашдиб

Арчхой: Арчибаи гонахьара юрташи, ше-шехьа арчхой мотт, оазал а бахараши. Хьалхара тешамаши, ислам даржараши, тIеххьара хронологи а, талламаши.

Регионаш:Дагестан

Арчхой мотт · Ю. Б. Корякова карта, 2007

Мотт

Арчхой мотт (аршаттен чIат)

Доьзал

Нахско-дагестански дезал · лезгински тоаба

ДуӀарал

1693 арчхо Эрсече (2021 шерара перепись)

Истори

Арчий а, царех наькъашкара нах а. Дагестана коренни бахархой. Шоай цӀераш: «аршишттиб», «аршашдиб».

Юрт а, кхаьллаш а. Арчибе шера хана бахараш кхаьллашкара бахаца вӀаший хетар.

Кавказа тӀом. Академически очерка тӀа дувц Арчи 1849 шера кӀимарса бетта Аргутинскийс эскарашца дагара яьккха хилар. ТӀом бахархой баьца цӀеношта а, бахашта а кхачар.

Юртара урхалла. Юртара гуламс даржашкара нах харжаш, баьцаш а, юкъара балхаш а хьадеш хиннаб. ЦӀагӀара цхьаьнакхетараша дакъа лоацаш хиннаб.

Овсара документаци. Г. А. Сергеева цига 1959–1963 шерашкара экспедицешка балхаш хиннай. Цун 1967 шерара монографи тӀа гулдаьд аренни тӀагонараш, архиваш а, хьалхара сурташ а; совет заманара мах хадор исторически контекст эшаш да.

2021 шерара перепись. Росстата Россе 1 693 арчи дӀаязбаьб, царех 1 677 Дагестане. Таблица тӀа из аварий подкатегори я. ТӀаьхьа аварий жамӀа тӀа тӀатоха йиш яц е дуьнен тӀара дукхал санна тӀаэца йиш яц.

ДӀатардар а меттигерча юкъарленгаш а

Юрташи цӀерий. Арчиб цӀи йоккхача юрта а, цунна гӀинбухе уллача юртий тобоахкама а йоахаш я. ЦӀерий йоазон тайпараш эрсийи меттеи долча материалаштеи башхалашца тара яц. Лоаман юкъи пхьешаши. Арчински мотт Ӏаьдала юрташка а, пхьерий дезалашка а хоз. Метт дӀалуш хинна гӀулакх баьцача гонах бовзаш ба, даь-наьна къамалца мара а бац. Лаьтта куц а, болх а. Лакхача лоаман баьцаш устагӀаш лелаеш пайда боацаш я, амма лоамашкара чӀоагӀа дакъош лаьтта лелаеш хала да. Из гӀулакх даьлча хьахилар даьттацаи ялташцаи цхьана леладаьр.

Мотт

Арчиний мотт нахско-дагестански дезала лезгий тобан шоай мотт ба. УкхазагӀа географен наькъашкара нах аварски а, лаькски а мотт бувцаш ба. Мотт чу диалекташ къоасташ яц.

Мотт шоай цӀи «аршаттен чIат» аьнна дӀаязъю. РАН ресурса белгалду юрташка дезала чу мотт дӀалуш хилар а, мотт хийцадалара хьаьркаш а; гӀалашкара миграци денз-денззара юкъара дувцараш хийцалуш я.

МГУ документаце тӀа йоазон а, видеo а, транскрипци а, морфемашка дӀаехкар а, эрсий таржам а, глоссареш а да. Уж материалаш баьца мотт Ӏомаде йиш я, цхьацца дешаш мара яц.

2006 шера авар кириллицай бух тӀа йола алапат хьаяьй. Алапат хилар кхетамца йоацаш литературни нормца е массо моттигашка школе хьехаш хиларца вӀаший тоха езац.

Электронни арчиний-эрсий-ингалсий словарь тӀа оазаца дола деша формаш, масалаш, идиомаш а, овсара предметий сурташ а да. Из гӀо до маӀан, оаз а, грамматически формаш а вӀаший тоха.

Словарь зорбане верси юкъарчега хьожаш я; цифрови версеш оазаца дола материалашца из тӀадулх. Тохкамхой онлайн-, справочни а, лингвистически а изданияш къоастаду.

Дин а, дийна тархьар а

ХӀанзара ди. Дин бӀухаш дола арчийхой шай лаьтта сунний ислам лелабу. Къаманна юкъе хилар шоайа дӀадоагӀаш дола тешамаш белгал ца деш да. Хьалхара тешамаш. Уж Ӏадаташца, дувцарашца, Ӏаьржа карийнача хӀамашца меттаоттаду. Исламал хьалхара дийцара система йоазонца дилладаь дац. Керста дийна таӀаьр. Сергеевас дувцаш да шира дувцараш керста заманах лаьца. Ислам маца дӀаденна. 2002-ча шерара очерке тӀа X-ча бӀаьшерал тӀехьагӀа ца хилар белгалдаьккхад, куфий памятникашта лаьца дола хоамаш тӀа бухьагӀаш. ХӀама бахьан долаш тера дац. Хьалхара монографе Сергеевас нийса дувцаш да бакъдола тера дацар а, хьалхара куфий йоазонаш лохаш ца карадалар а. Шира хоам юхадувцар памятник тахкарца хулаш дац. Мелла а чӀоагӀдалар. Арчий лакхара кварталаш тӀехьагӀа дӀасатохарах лаьца дувцар хоам бо цхьабакъда ца хулаш хийцамаш дагадоагӀаш хиларх. Из дӀасатохара календара тӀа йоазонца даьккха дац. Маьждигаш а дешар а. Маьждигара гӀулакх, къедаш, Ӏарбий меттаца дола Ӏилма а, Кумухца дола юкъагӀертараш а ислам юкъарлен культуре чӀоагӀдаьд. Деза хьехархоштах лаьца дувцараш. Суррей Бутта ЗиявдиновгӀа гуллам чу Маммадибирах а цун сийлахь низамах а дувцаш да. Публикаце дувцар фольклор санна белгалдаьккхад; цу чу турпалхочун XVII-ча бӀаьшера тӀа дувцар тахкарца тӀаьхьадаьккха биографи тӀа хийца ца деза. Календарь а бахам а. Этографаш хьалхара бугӀа, бӀаьсти тӀакхоачар, догӀа деха Ӏадат дӀаяздаьд. Уж шира кепаш массо а хӀанзара дезалашта тӀа тӀаьхьадаьккха ца деза. Ислам а меттешкара Ӏадаташ а. ДӀаяздаь догӀа деха Ӏадат чу цхьа кӀувсара саг, хий тӀа кхоачар, бусалба дуӀа а, мискачарна гӀо дар а дагӀаш хиннад. Тайп-тайпара культурашкара тӀаьдашна юкъе цхьана хиннай. Дин бахара мотт. Ӏарбий лексикас гойташ да дин а культура а юкъагӀертараш. Цхьадола Ӏадаташ а иллеш а арчий метталаалаш хиннай. Советий зама. Массо ДаьгӀасте тӀа дешдаь тахкарша гойташ да дин учрежденешта хьаькъал ӀотӀабаьккхар, цхьадола дезалашкара Ӏадаташ ӀотӀаяьгӀа а. Из региона контекст да, Арчиба шоай статистика яц. XX-ча бӀаьшера тӀехьагӀа. Дин дешар а юкъарлен бахар а шердаларца Ӏадатех лаьца довнаш хиннай. БобровниковгӀа тахкар из процессаш ДаьгӀасте масштабе тӀа хьажаш да. БӀаргагӀа дагадоагӀаш дола хоам. ДӀаяздаь дувцараш синоштах лаьца гойташ да цхьадола оалашхошта шоай сюжеташ. Уж массо къаман цхьатера тешамаш бакъ ца деш да.

Хьажачараш дола хоам

Мотт

Арчиний мотт лезгий тобан шоай мотт ба.
Авар кириллицай бух тӀа йоаккхаш йола алапат 2006 шера даьккхад.

ДӀадилла а дукхал а

2021 шерара перепись: Россе 1693 арчи, Дагестане 1677.

ОагӀув а дахар а

Суррей коллекце тӀа дагӀа дӀадийрзара плач а, исполнителий хоамашца йола баьца дувцараш а.

Истори

Сергеевас 1967 шера белгалдаьккхар ислам дӀачӀоагӀдара тамаша даьккха таьрахьа нийса хьаяра материалаш кӀезига хилар.

ДӀаьха хронологи

Исламал хьалхара тӀаьхье
Хьалхара динашкара метта оттадар
ТӀехьара Ӏадаташ а, дувцараш а тӀа бувцаш да.
Юкъера бӀаьшераш
Керстан зама дагахьара
ТӀехьара дувцарашкара хада; Ӏаткъама барам белгалдаь дац.
Юкъера бӀаьшераш
Ислам даржар
ДӀаэцара нийса ха белгалдаь дац.
1849 шера кӀимарс
ТӀом болабаьлга Арчи халаяр
Из эпизод Ӏилман очерке чу даьккха да.
XIX бӀешо
Округа администраци
Дагестане лаьтташ керда урхаллин системе чу дахийташ да.
XX бӀаьшера юхь
А. М. Диррас меттаца йоаздаьр
Грамматика, тексташ а, словарь а 1908 шера арадаь да.
1920-гӀа–1930-гӀа шераш
ДӀа-хьа бахараш хувцадалар
КӀотарш тӀехь-тӀехьа даим лаьтта юрташ хиннай.
1940-гӀа шераш гӀолла
Ӏуйлара практикаш хувцадалар
РАН-на справочник тӀа белгалдаь да шерашкара устар дӀа-хьа леладара дегӀадар.
Советий зама
Динан вахара тӀагӀоллаш хиннараш
Дагестане юкъара контекст Ӏилман тохтама тӀа хьажадаь да.
1959–1963 шераш
Этнографически экспедицеш
Сергеевас яь монографи тӀа аргӀа материалаш гулдаь да.
1967 шу
«Арчхой» яха жайна
Г. А. Сергеевас яь историко-этнографически тохтам арадаь да.
1967 шу
К. Ш. Микаиловс грамматика
Меттаца йоаздаьр тексташца а, словаршца а арадаь да.
1977 шу
Метта структурица йоаздар
Кибрика а, цунца цхьана болх беш хиннача Ӏилманхоша а даь дукха томера болх арадаь да.
1980-гӀа шераш чаккхе–1990-гӀа шераш
Динан меттахӀоттадар
Динан Ӏуйлара дахар а, дешар а дӀахо дегӀаду.
2002 шу
Ӏилман очерк
Арчинхойх йола статья «Народы Дагестана» яхача сборнике чу дахийташ да.
2004–2007 шераш
Словарни проект
Суррей болхлой арчин-эрсий-ингалсий словарь хьадувцар.
2006 шу
Кириллически алфавит
Аварий метта тӀа бувцаш керда йоазон система хьаяьй.
2006 шу
МГУ-й аргӀан болх
Экспедице доакъашхой дийна меттаца йолча материалаш гулду.
2007 шера маьцхали
Лингвистически карта
Юрий Коряковс арчин ареан карта хьаювцар.
2007 шу
Арчин-эрсий-ингалсий словарь
Издание Метта Ӏилма института библиографе чу белгалдаь да.
2008 шера тов
Эссексе доклад
Чумакина, Корбетт, Браун Ӏомадеча меттай дешара хьажам оттаду.
2008 шу
Тексташи материалаши зорба тохар
Архипов, Даниэль, Кибрик, Чумакина арчински материалаш зорба тоху.
2017 шу
Динеи дегӀадалара тахкар
Бобровников ДаьгӀасте ткъаь шу даьлча хинна хувцамаш тахкаду.
2021 шерарча оагӀой 1-ча дийнахьа
ДӀаяздара хана
Россе 1693 арчинец дӀаязваьв, ДаьгӀасте 1677.
ХӀанзара документаци
Оазаца дола дошлорг
Оаз, дешаший формаши, масалш тӀаьхьа долаш да.
ХӀанзара документаци
БӀаьра тексташ
Белгалдаьха дувцараш таржамашцаи дувцархойх бола хоамашцаи цхьана да.

Кхача

Хинкал
Бедаргашца яь хӀамаш дулхаца, неӀаца, кӀолдмичарашца а, саьрмикаца а хьалхадетташ хиннад. Халкъа Ӏилма кхоллама ЦӀа материалашка тӀа кхы а неӀаца дола вариант белгалдаьд.
ЧӀаьпалгаш а, пельмениш а
Чудулхаш тӀа дулха, кӀолдмичараш, фуъаш а, шера баьцаш а хиннад. ЦӀагӀара рецепташ цхьа тӀаьда вариантал тӀа ца соца.
КӀолдмичараш а, ӀайгӀа запасаш а
УстагӀа неӀ, даьтта, дӀадаьккха дулха а, колбасаш а устагӀаш лелабара а, шера хана дулхаца а юкъагӀараш да.

Ӏадаташ

Юкъарче а, вӀаший гӀо дар а
Гуламс юкъара баьца гӀулакхаш хьадеш хиннад. Дезалаша ловзараш, дӀавоаллараш а, юкъара балхаш а кхоачашдеш хиннаб. Исторически нормаш хӀанзара бакъонах къоастаде еза.
Куначество а, базар а
Кумухе боахаш болча арчий дезалаш лаькски юрташкара зовгӀаш волча соцаш хиннаб. ЧӀоагӀа юкъагӀараша махлело а, вӀаший хьаьша волча а лоӀаш хиннад.

Барзкъоаггаш

Боьршаша бешмет, черкеска, папаха, улхаца дийнача дувхар дийхад. Кхалсагаша: коч-дийнача дувхар, хеча, тIехкарч, чухта, юкъарча дувхар. Гаргара тамашийна хьаькъал долаш хиннай.

Халхараш

Лезгинка
Культура справочника тIа чIоагIа йоахаш йола халхара танец санна йоахай. ЦIи Кавказе тIа йоахаш йола формаш цхьана тохаш я, арчински маьже ца ло.

Музыка

Справочника зурна, кумуз, гармонь, барабан аьнна йоахай. Музыкальни гIулакх аварскии лакскии гIадаташца ювзаеннай, меттара формаш лоацаш.

Ӏилман коллекце чу Патиматтай Магомедовас импровизацеца йоаккха поминальни белхаш тӀа а йоаккхаш, ткъа цу текстах йоазонца дӀаяздаь да. Цу тӀеххьара тӀа а йоаккхаш, ткъа цу текстах йоазонца дӀаяздаь да.

Пхьарсалаш

ЦӀока кӀада
ЦӀока кӀада, тӀеххьара кӀадаш, ткъа иштта кӀада бати кӀадаш а даь хиннай. Материалаш а, техника а меттара устарца ювзаеннай.
ДегӀа кӀада
Кечалаш а, гӀулакхца ювзаенна хӀамаш а кӀадаца дувцаш хиннай. Геометрин орнамент практикан гӀулакхца ювзаенна хиннай.

Дагара меттигаш

Арчиб а, цунна гӀинбухера юрташ а
Лакхара лаьтта тӀа улла юрташ Хатар а, цун гаьнача а тӀа уллаш, вовшах гӀаьтта уллаш да. Уж лоаман баьцаш а, чӀоагӀа дӀадаха долаш а да.
Ареан карта
Юрий Коряковс 2007 шера даьккха карта тӀа арчин юрташ аварий а, лакий а метта ареаш юкъе уллаш гойташ да. Из лингвистически карта хиннай, таханлера кадастр яц.

ЦӀераш: леладара масалш

МаӀачара

Кхалсагаш

Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а

Метта бувлаш а, гулдаьш а
Булбул Мусаева МГУ-й проекта коачалцара консультант яьккха я. Документировани метта бувлаш а, Ӏилманхоша а цхьана даь хиннай.
Барка тексташ йоаккхаш
Патиматтай Магомедова, Якуб Магомедов а, Бутта Зиявдинов а Суррей коллекце чу гойташ да. Цар йоазонаш шоай метта а, дагахьара а лоаттадаь да.
Арчин метта Ӏилманхой
А. Е. Кибрик, С. В. Кодзасов, А. В. Архипов, М. А. Даниэль а, цаьрца цхьана болх беш хинна Ӏилманхой а документаце болха тӀа хиннаб. Цу тӀа гойташ дола хӀама Ӏилманхой арчин къам хилара маьӀна дац.

Медиа

Сурташца галерея

Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.