Керттера чулацам тӀа дехьавала
Кавказа тӀехье

Ший дагадеха. НаькъашагӀа хов. Юкъара лораде.

Къулбаседа КавказЗӀилбухера Кавказ
КъумухӀера Джума-маьждига тӀоара фасади тишъенна никъ, 2021 шерара фотографи
← Еррига къаьмаш

Къулбаседа Кавказ · Дагестан

Лакхой

Лак

Лаккхал: КъумухӀаи Лакияи истори, мотт, Ӏилма, балхарски керамикаи культура юкъара дагахьара. Хьалхара динаш, ислам даржара, КъумухӀ маьждига истори, нах дӀакхайкараш, тӀаьхье йола хронологи, Ӏилман материалаш.
Регионаш:Дагестан
КъумухӀера Джума-маьждиг. Фото Geoalex, 2021 · CC BY-SA 4.0

Мотт

Лаккхал · лакку маз

Доьзал

Нахско-дагестански дезал

ДуӀарал

173 416 Россе (2021 шерара нах дӀаязбар)

Истори

Къам а исторически даймохк а. Лакаш ДаьгӀастенна юкъера даькъа къамех ба. Цар лаьтташ хинна моттиг юкъерча Лоаман ДаьгӀастенца дувзаденна да, масала хӀанзара Лаккий а Кулински а шахьаршца. Кумух паччахьалкхен, дина а маьхаза а юкъарча меттигах лоархӀаш хиннай.
ЦӀи а метта а. Шира литературе «казикумухцы» яха цӀи тӀадувлаш да. Лаккий мотт Нахско-дагестански метта дезала юкъе доагӀа. Исторически цӀерий тара оаз яхаш лакаш а тюркий меттала дувца кумикаш а цхьа къам ма да.
Гумик а юкъерча бӀаьшерий Кавказ а. йоазувца дола тешаллаш Гумиках лаьца дувцаш да, гӀинбухерча мехкашца цхьаьна. Из зама тохкаш хроникаш, археологически материалаш а йоазуваш а цхьаьна тохаш да; ширагӀа географически цӀи массо а хӀанзара бахархой даьннагӀа дола тегӀа ма де.
Шамхалаш а ханство а. Кумуха истори шамхалий Ӏаьдалца дувзаденна да, тӀаккха Казикумухски ханствца. XVIII–XIX бӀаьшерашка хана лаьтташ, юкъара лаьтташ а лоаца бахархой а чӀоагӀа система хиннай лаьтташ а декхарш а.
ТӀомера импери Ӏаьдала тӀа. 1820 шера эрсий эскарий кампани Кумухе Ӏаьдал хувцадаьд. 1859–1860 шерашка хана Ӏаьдал шахьаран Ӏаьдалаца хувцадаьд. 1877 шерара гӀаттам юха а лаккий юкъарленгашка тӀадийлад, тӀаккха нийсадаьд.
Ӏилма а говзал а. Ди Ӏилманхой, хьехархой а говзанчаш а Кумуха юкъарлошца Кавказа кхыча юкъарченгашка хиннай. Ӏали Каяев Ӏаьдало гойташ да ди дешара историца, седарчий Ӏомараца, метта а йоазувца долча материалашца цхьаьна дувзаденна хиннагӀа.
Советски зама. 1921 шера ДаьгӀастенски АССР хьаяр къаман бахара административни хьал хувцадаьд. Дешара а культуран учрежденеш а дегӀадалар юкъара бахара система хувцаца цхьаьна хиннай.
1944 шерара дӀабахар. Лаккий дезалашках цхьа дакъа лоаман юрташкара нийсазагӀа дӀабахийташ хиннаб, нохчий дӀабахийтача лаьтташка. Новолакски шахьар хьаяр из политикаца дувзаденна да. Из шоай лаьрхӀа дӀабахар ер лакех массо а дӀабахар яхаш ма дувца.
1991 шерара сацамаш а керда дӀабахар а. 23 июль 1991 шера ДаьгӀастен халкъа депутатий съезда сацам баьб Новолакски шахьара лаккий бахархой кердача меттига дӀабахийта а Ауховски шахьар меттаоттае а. Сацам, гӀишлош яр программа а дезалашца бӀарччагӀа дӀадиллар а тайп-тайпара мугӀараш да.
ХӀанзара дукхал. Росстата таблица тӀа Россе 1 октябрь 2021 шера дӀаяздара хана 173 416 лак дӀаязбаьб, царех 162 518 ДаьгӀасте. Из къаман дукхал да белгалдаьккхача гӀайрешка, дуьненан мазалла е метта дувцархой дукхал ма да.

ДӀадиллар а меттагӀа юкъарленаш а

Лоамаш а аргӀа а. Лакски юкъарленаш Лакски, Кулински, Новолакски кхыдола шахьаршка а, ДаьгӀастане пхьешка а, цун арагӀара а Ӏеш я. ДӀадиллар хувцадаьд бахама юкъараша, миграцеша а ницкъаца дӀадиллараша а бахьан долаш. Балхар, Аракул кхыдола меттагӀа юкъарленаш а. Мотт леладара лаьтта шин административни шахьара тӀа тӀаьхьагӀа Ӏе яц. Вихли, Вицхи, Балхар, Аракул кхыдола юрташа халкъа юкъе меттагӀа а культурагӀа а башхалой Ӏалашъю. Халкъаш вӀашагӀа ца тохаш. Лакски нахско-дагестански дезала юкъе я, кумыкски тюркски дезала юкъе. Исторически юкъараш а юкъара политически контекст а меттайи ше-ше цӀерийи башхалой дӀа ца дох.

Мотт

Лаккий мотт, лакку маз, Нахско-дагестански метта дезала юкъе доагӀа. Метта Ӏилман литературе из «казикумухский» яха исторически цӀерца а тӀадувлаш да.
Литературни норма кумухски диалект тӀа хьаяьй. Меттигера башхалошта юкъе вицхински, вихлински, балхарски, аракульски кхы а лоархӀаш да. Диалектий классификаци оттадар тохкамал тӀагӀа доагӀа.
Йоазувца дола Ӏадат Ӏарбий графика леладаьд. 1928 шера латиний алфавит чуяьккхай, 1938 шерагӀа кириллица тӀа хьаяь йоазув лелаш да. Графика хувцар школа тӀа, кинигаш арахояр тӀа а ширагӀа тексташка тӀаккхача а Ӏаткъам баьб.
П. К. Услар а Ӏабдулла Омаров а метта хьалхара тохкам а школа материалаш а тӀа болх баьб. Омаров таржам, дешар а фольклор гулдар а тӀа болх баьб, хьехархой а тохкамхо а болх цхьаьна дувзадеш.
Лаккий мотт дезала юкъе, литературе, театре а дешара а лелаш да. Шахьаре а юрта а бахара хьал берашта дӀалуш тайп-тайпара да. Къаман дукхал метта маьрша дувцархой дукхалца нийса ма да.

Дин а, дийна тархьар а

Исламал хьалхара хьаькъалаш. ТӀехьара этнографически тептараш тӀехь Ӏаламан ницкъийн, саьргӀий, лардараш деш дола хӀамаийн, цхьацца меттигаш лорбара сурташ Ӏалашду. Царца хьалхара дунегӀа хетарг цхьацца дакъошках дӀаметтада йиш йолаш да, амма массо шира лакцара цхьа цхьан а хийцалуш доца динал тӀехьа Ӏоттада йиш яц. Зал а Авдал а. Лакций мифологически Ӏадатехь Зал лакхара ницкъан суртаца дувзаду, Авдал талларца а акха хьайбанашца а. Царна сурташ бусалбача юкъарчехь кхеташ хиннай. Лувцара къаьмнаш тӀехьашкара тара мотиваш культурани юкъагӀерташ хилар гойту, цхьа система цхьан кӀира кеп ялар а доацаш. ДогӀа, ялаташ а доӀа а. Л. Б. Гмыря догӀа дехача тайп-тайпара новкъоша сурт оттаду, царех лакцара тӀехьаяздаьраш а дӀалоацаш. Цхьан Ӏадатан комплекса чу меттигера Ӏамалаш, сийлахь-воккха нах лорбар а исламан доӀа а цхьанна тӀатоха йиш хиннай. Керсталла: регионални контекст. Юхарашкара юкъера бӀаьшерий Кавказ тӀехь керстан миссенаш а тайп-тайпара меттигера Ӏадаташ а хиннай. Из хоамаш тӀехьашкара тохкамаш доацаш массо лакций даь-даьша керстанаш лоархӀа йиш яц е царех цхьа терахь тӀатоха йиш яц. Ислам мишта дӀа-хьа дар. Керда дина дӀа-хьа дар Ӏарбий походашца, тӀехьара политически юкъагӀерташца, хьехамца, Ӏилманца а меттигера юкъарченашца а дувзаду хиннай. ТӀеман толам а бахархоша дина тӀаэцар а цхьан хана тӀагӀерташ дац. ХӀана тайп-тайпара бӀаьшераш тӀатохаш да. А. Г. Булатова, Л. И. Лавровс тӀехьавоалаш, ислам тӀеххьара чӀоагӀдалар XI–XII бӀаьшерашка тӀатохаш да, хьалхагӀа дӀа-хьа дар тӀаэцаш. Из тохкаман периодизаци я, меттигера Ӏадата тӀехьаяздаьча терхашкара къаьсташ. Кумух маьждиг а 778–779 шерашкара терахь а. В. О. Бобровников тӀехьара яздаьр тохкаш да, цу тӀехь Абу Муслима 162-ча хьиджра шера маьждиг дӀадиллар дувцаш да. Из исторически дагахь Ӏалашдаьр а тӀехьара дегӀадараш а гойташ дола тешал я, VIII бӀаьшарера хӀанзара дегӀадаран яздаьр а доацаш. Абу Муслим: истори а Ӏадат а. Ӏилманхоша тайп-тайпара хроникаш а яздаьраш а дустар, кавказски ислам дӀа-хьа даккхархочун турпал цхьа цӀера Хорасанера болхлочунца ца дувзадаш. Тохкам тӀаэцаш да массехк хьехамхочун сибаташ цхьан лоархӀаме сурта чу цхьанна тӀатоха.Терахьаш тӀаяздаь дола хьаькъалаш мишта гойту. Кумухера XIV–XV бӀаьшерий Ӏарбий яздаьраш тӀадоаллаш дола кашамаш кхийна исламан культура гойту. 1484–1485 шерашкара яздаьр Ахьмада воӀ Умара кашама тӀа хьажол дар хьоахаду. Цхьан хьаькъала терахь къаман дина тӀаэцара терахь а дац. Сунний Ӏадат. Лакций дукхагӀа дола тешаш болча наха исторически шафигӀий бакъона школа сунний ислам лоархӀаш хиннай. Юкъарчен дина Ӏадат а массо сага тӀехьашкара тешар а цхьа хӀама дац. Суфийски хьехам. Джамалуддин Гази-Кумухски накшбандийски хьехамхой царех цхьа воккхагӀа хиннав, имам Шамила дин лоархӀаме саг а хиннав. Сайфулла-кади Башларов а суфийски юкъагӀерташ кхиоча дакъа лаьцав. Из тӀехьашкара массехк бӀаьшерий бусалба историн мугӀаш я. Ӏилман а реформаторство а. Ӏали Каяев дин дешараца истори, Ӏаламан Ӏилмаш а зорба тохар а цхьанна тӀатохаш хиннав. Цун болх исламан ойла тайп-тайпара хилар гойташ да, цхьан некъа тӀа тӀатоха йиш йоацаш. Советий зама а тӀехьара хийцамаш а. Дина духьала политика институташ дӀатехаш хиннай, амма хоамаш а Ӏамалаш а дезалашка а меттигера юкъарченашка а дӀа-хьа дӀалуш хиннай. Советий зама тӀехьара меттаоттар маьждигаш меттаоттар, дешар а дина бакъо тӀехьашкара юкъарчен чоагӀараш а дӀалоацаш хиннай. Сийлахь-воккха меттигаш а тахан ден а. Кумух маьждиг дина Ӏамалаш долча меттига а культурани дагахь Ӏалашдаьча хӀаман дакъа а хинна да. ХӀанзара арахьара куц тайп-тайпара заманашкара дегӀадараш гойту; документальни сурт юкъерабӀаьшерий гӀишлон нийса меттаоттар санна гойта йиш яц.

Хьажачараш дола хоам

Мотт

  • Лаккий меттал Нахско-дагестански метта дезала юкъе доагӀа.

ДӀадилла а дукхал а

  • Россе: 173 416 лак; ДаьгӀасте: 162 518. ДӀаяздара хан 1 октябрь 2021 шу.

ОагӀув а дахар а

  • Балхара керамика дийнагӀа доаккхаш деш да: тӀоагӀаца хьадеш, тӀаккха сурт оттадеш, тӀаккха кхераш.

Истори

  • Кумухе маьждигах лаьца дувцаре 778–779 шерашкара таьрахь тӀаьхьа хинна исторически йоазувца дӀаязъяьй.
  • 1944 шера лакех цхьа дакъа кхелла дӀабахар нийсазагӀа хиннаб.

ДӀаьха хронологи

  1. Хьалхара юкъера бӀаьшераш

    Лоаман Дагестан а, лоалахой а
    Меттешкара юкъарчен истори дегӀаю Малхбоалера Кавказа политически а, дина а юкъашца бувзамашка.

  2. 778–779 шераш тӀехьара яздаре

    Кумуха маьждиг дӀадилларх дола Ӏадат
    Ха яздаьд исторически Ӏадатаца; яздар VIII бӀаьшарара гӀишло документаш яц.

  3. XI–XII бӀаьшераш, талламхочун ха

    Лакии ислам чӀоагӀдалар
    А. Г. Булатова Л. И. Лаврова периодизаце тӀехьагӀа я, дина чудалар а, цун лаьца дӀачӀоагӀдалар а къоастадеш.

  4. XIV–XV бӀаьшераш

    Кумуха мусульмански эпиграфика
    ТӀоарагӀа памятникаша Ӏалашъю Ӏарбий яздараш а, орнаментальни композицеш а.

  5. 1484–1485 шераш

    Ахмада воӀ Умара каш тӀа хьулдам
    Ха тӀаяздаь долча яздаре хьоахадаьд хьажол а, дина дахарга тешал а да.

  6. XVIII–XIX бӀаьшара хьалхара агӀо

    Ханство а, лаьтта дендар а
    Цхьана дахаш да хана лаьтташ, юкъарчен бакъонаш а, лаьтта леладара зависими формаш а.

  7. 1741–1743 шераш

    Надир-шаха кампани
    ТӀом Дагестане тӀагӀерташ да, меттешкара юкъарчен дахара хьал хувцаш.

  8. 1788 е 1792 шу

    Джамалуддин Гази-Кумухски валар
    Биографически хабарашка тайп-тайпара ха дӀаяздаьд.

  9. 1788–1789 шераш

    Кумуха маьждиг тоадар
    ТӀехьара исторически яздаре хьоахаду Мухаммад-хана замала тоадар; дувцар яздара хабарах да.

  10. 1820 шу

    Эрсий тӀеман кампани а, Ӏаьдал хувцарар а
    Казикумухски Ӏаьдала политически хьал чӀоагӀа хувцалу.

  11. XIX бӀаьшера хьалхара ах

    Суфийски бувзамаш дегӀаялар
    Джамалуддин Гази-Кумухски лоархӀаме дина хьехархо хиннав.

  12. 1859 шу

    Шемал имамат дохадар
    Дагестане тӀом чакхдалар меттешкара юкъарчена политически хьал хувцаш да.

  13. 1859–1860 шераш

    Окружной Ӏаьдала тӀагӀертар
    Казикумухски ханство окружной административни организацеца хувцалу.

  14. 1865 шу

    Къази-Къумух абат
    Абдулла Омаров дакъа лоацаш хьалхара дешара гӀирс арахоаду.

  15. 1866 шу

    Жамалуддин Гази-Къумухски валар
    Цун хьехархочун Ӏадат биографийи дешархойн юкъараш тӀа Ӏеш я.

  16. 1877 шу

    Даьг1асте г1аттар
    Выступленияша лакски юкъарленгаш дӀалоацаш да; тӀехьагӀа дола дӀатехадар цара дахар тӀа ӀовгӀа до.

  17. 1878 шу

    Ӏали Каяев валар
    Хинна историк а сердарахо а Къумухе ваьв.

  18. 1894 шу

    ГӀарун Саидов валар
    Хинна поэт а драматург а Вачи ваьв.

  19. 1905–1906 шераш, шек хинна

    Къумух маьждиг меттахӀоттадар
    ТӀехьара йоазон тӀа маьждига юкъарлен болх хьоахабу; шу талламхочо шек хинна дӀадешад.

  20. 1909 шу

    Эффенди Капиев валар
    Хинна йоазонхо а таржамхо а Къумухе ваьв.

  21. 1913 шу

    Ӏали Каяев зорба тохар
    Каталога тӀа Темыр-Хан-Шурера астрономех лаьца болх арахоадар тӀаоттаду.

  22. 1914 шу

    Къумухера театральни кружок
    МеттагӀа дола любительски боламá юкъера истори хьадоагӀа, цунца Лакски театр а ювзаенна.

  23. 1921 шеран 20 наджгоанцхой

    Дагестани АССР кхоллар
    ВЦИК-а постановлено республика автономни статус белгалъю.

  24. 1928 шу

    Латиний йоазув
    Лакски йоазон латиний абат тӀа дӀадувла.

  25. 1935 шу

    Профессиональни Лакски театр
    Учрежденис ер шу шоай профессиональни кхолларца ювзаю.

  26. 1938 шу

    Кириллица график
    Керда абат хӀанзара йоазон бух хьаду.

  27. 1943 шу

    Ӏали Каяев валар
    Ӏилманхочун дахар чакхдоал; цун кулгайоазон тӀаьхье тӀехьагӀа тохкаш дола хӀама хьаду.

  28. 1944 шу

    Лакхойх цхьа дакъа ницкъаца дӀадиллар
    Лоаман юрташкара дезалаш дӀадаьккхача нохчий дӀабаьхача лаьтташка дӀадувла.

  29. 1957 шу

    ЗовгӀа белара дувхар сурт тӀа оттар
    Л. Ф. Виноградовас Шовкрахе зовгӀа белара коч йоалаш йола кхалсаг сурт тӀа оттаю.

  30. 1973 шу

    Лакски театра актёраш кечабар
    Ереванера исбахьален-театральни институто керда къаман студи арахоаю.

  31. 1980-гӀа шераш

    Балхарски текстиль музейни гуллам чу
    Ер ха йолаш я РЭМ 12196-63 йола ковёр.

  32. 1991 шу кӀиине 23 дийнахьа

    Керда дӀадилларах лаьца сацам
    ДаьгӀастане халкъа депутатий съездо лакски бахархой дӀадиллара а Ауховски шахьар меттахӀоттадара а сацам бо.

  33. 1990-гӀа шераш

    Ди леладара маьршагӀа меттахӀоттадар
    Юкъарлен практика а дешар а меттахӀоттаду; керда никъаш а къовсамаш а хьадоагӀа.

  34. 2000 шу

    А. Г. Булатова монографи
    XIX–XX бӀаьшерий юххера лакхойх лаьца историко-этнографически тохкам арахоаду.

  35. 2006 шу

    Балхарски коллекци чуэцар
    РЭМе П. К. Гаммадовас гулдаь хӀамаш тӀаэца.

  36. 2010 шу

    ДогӀа дехача Ӏадатий тохкамаш
    Л. Б. Гмыра лакски материалашца йола дувшаргйола болх зорба тохаду.

  37. 2014 шу

    Къумухера исбахьален тӀоагӀаш зорба тохар
    М. М. Маммаевас уж региональни культура юкъарашка чу оттаду.

  38. 2018 шу

    И. Х. Абдуллаев лакски-эрсий дошлорг
    Ӏилман библиографис доккха дошлоргаш арахоадар тӀаоттаду.

  39. 2019 шу

    Абу Муслимах лаьца дагара тохкам
    В. О. Бобровниковас дувцарш, хроникаш а йоазонаш а дувшаргаю.

  40. 2021 шу

    Эрсечен бахархой дӀаяздар
    Мехка чу 173 416 лакхо вийзаргва, царех 162 518 ДаьгӀасте.

  41. 2023 шу

    Лаьтта леладарах лаьца тохкам
    З. Б. Рамазановас лакски доладен а лаьтта леладара а кепах лаьца болх зорба тохабу.

Кхача

  • Лакский хинкал

    Зиза теста кечалца хьадувц, жийцаи приправашцаи хьалхадувц. Этнографаша массехк метте хьадувла вариант хьоадаьд.

  • Курзе и зелень

    Начинкаш юкъе жий, фуъ, баьццара хох а, шера аьрзий баьцаш а доагӀа; рецепташ юрташкаи дезалашкаи тайп-тайпара я.

  • Пироги

    Лакхой кухне чӀоагӀа яьржа я кӀалдаьчаьрца, баьццараца, жийцаи кхыча начинкашцаи. Цар хьадувлаш шера продукташцаи цӀагӀара бахамцаи дувзаденна да.

  • Зерно и молочные продукты

    Лоаман лаьтта болх а, даькъаза а дегӀадаьд хӀара дийнахьара даар. ХьаштагӀа а, цхьацца юрта хьал а даьшка хийцадаьд дааран хӀамаш.

  • Ӏида дуашар

    Юкъара даар а, Ӏадаташца йоацаш йола бепиг а дезалаи календараи Ӏидашка юкъедоагӀаш хиннай. Исторически сурт оттадаьр цхьацца замаи меттеи практикаи тӀа хьажжа да.

Ӏадаташ

  • Юртара юкъаралла

    Джамаат лаьттаи бахами болха тӀа дакъа лоацаш хиннай. Аьшкеи, баьца моттигеи, хийи бакъо тайп-тайпара долашцаи пайда эцашцаи чӀоагӀъяь хиннай.

  • Помощь соседям

    ГӀишлош яреи бахами болха тӀа цхьана болх бареи лоаман юрт дахара гӀо даьд. ГӀо далара кепаш юкъарченнагӀаи цун ресурсашкаи хьажжа хиннай.

  • Гостевой дом и путь

    ПхьегӀаш лелаяр, мах лелар а, никъ бахар а лакхой юрташ аргӀаи гӀалаи юкъегӀерта юкъе ухаш хиннай. Гергарлои лувцара юкъаметтигаш а из юкъаметтигаш лоаттае гӀо даьд.

  • Календарь и урожай

    Халоти ялараши дувзаденна Ӏадаташ юртара дахар Ӏаламан цикл тӀагӀерташ хилар гойташ да. Боламаши цӀераши юрташка тайп-тайпара хиннай.

  • Свадебная память

    Шовкъархара 1957 шерара музей сурт тӀа гойташ я маргӀал йоагӀаш йола кхалсаг. Из документ Ӏадаташца йоацаш тӀатовжам бола таьрахьи моттиги ло, маргӀал дӀаалар массо а дӀа а ца оттадеш.

Барзкъоаггаш

Лакхой костюман комплексаш меттеи, ханаи, хьаштагӀеи, Ӏалашхои тайп-тайпара хиннай. Балхара РЭМ 12196 коллекци кхалсагаи сесагаи дувхар, кӀураш а, дахара хӀамаш а лоаттаду.
Кхалсага кӀура чухта РЭМ-е гойташ я Вихлера XX бӀаьшера долаш дола хӀама. Цун чу даькъазаи кӀади тӀехкаш а, цӀокъи тӀехкаш а, чкъаьраи леладаьд; из цхьацца хӀаман атрибуци я.
Балхарара маьӀа кӀади тӀегӀа (шуба) музейс 1930–1940 шерашка тайп-тайпара яьккхай. Цун материал а, конструкци а шелгахьа лархӀарца ювзарг я. ХӀанзара сценически дувхар исторически юкъерча дувхарца цкъа а тара ца хулаш хила мега.

Халхараш

  • «Сапа» Ӏадат

    А. Г. Булатовас Вацила тӀа хинна календарни Ӏадат а, цун халхара элементаш а дувц. Дакъалоацаш нах шоай меттешкара Ӏадат исламан зиярата Ӏадатаца ювзаяь хиннай.

  • Профессиональни сцена

    Лакски театр музыкально-драматически сценически культура дегӀаю. Постановка автора белхаца хьахул, изи традицеи юха кхетае мегаргйолаш.

Музыка

Илле фольклор юкъелоацаш лирически, дувцарца дола а обрядови сюжеташ. Мифологически Авдала сурт довзаш да Ӏадаташкара мара а, лакски илле тексташкара а.
Фольклор гулъяр Абдулла Омарова болхца а, кхыча талламхоша а бувзам ба. Илле дӀаязъяр, цун таржам а, сценически кхоллам а тайп-тайпара Ӏалашъяра формаш я.
Музыкально-драматически театр оагӀув, музыка а, сценически болх а цхьаьна тохаш ба. ХӀанзара репертуар юкъелоацаш къаман произведенеш а, таржамаш а.

Пхьарсалаш

  • Балхара керамика

    Мастерицаша тӀоарагӀа кӀоагалгах пхьегӀа хьахул, кулгача хьаьрча тӀегӀераш нийъю, ангобаца сурт оттаду, кхы а дагаду. Технологи а, меттешкара материалаш а довзаш долча пхьегӀан бух.

  • Текстиль

    Музее Ӏалашъю Балхарара лакски тӀоарагӀа доаца ковёр, 1980-гӀа шерашкара, РЭМ 12196-63. Карточка тӀа дӀаяздаьд кӀада таьлгаш, техника а, хьадаьнна моттиг а.

  • ПхьегӀан дахар

    Балхара коллекци юкъелоацаш пхьегӀан гӀирс, цӀока а дегӀа а хӀамаш, дувхар а, гӀирс а. ХӀамаша Ӏамае йиш я цӀагӀара производство, иштта ахчаца дутара а, пхьараша болх а.

Дагара меттигаш

  • Кумух

    Лакски политически а, дина а дахара исторически юкъ. ОагӀув тӀа гойташ я джума-маьждига бакъдола сурт, 9 маьцхара 2021 шера даьккха.

  • Балхар

    Керамикаца довзаш дола лакски юрт. Музейни технологи ер даьккха дӀаяздар гӀо до меттешкара пхьегӀа а, цунна тара даьккха хӀамаш а къоастае.

  • Вачи

    Гарун Саидова ваь моттиг поэт, драматург а, публицист а. Цун тӀехье бувзам ба хӀанзара лакски литература хьахиннаца.

  • Куркли

    Юрт бувзам ба хьехархочунца а, этнографца а Абдулла Омаровца. Цун белхаша гӀо до лакски дахар, мотт а, XIX бӀаьшарара дешара болх а Ӏамае.

  • Новолакски юрташ

    Укх юкъарчен истори юкъелоацаш 1944 шерара ницкъаца дӀадахийтар а, тӀехьашкара керда даха моттиг харжара тӀадийрзараш а. Тайп-тайпара мураш дагахь Ӏалашъяр лоархӀаме да.

ЦӀераш

МаӀачара

  • Барцу (лаккий)
  • Бюрни (лаккий)

Кхалсагаш

  • ТIутIи (лаккий)
  • Нину (лаккий)
  • Чава (лаккий)
  • Зунзул (лаккий)

Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а

  • Абдулла Омаров

    Хьехархо, этнограф а, П. К. Услара болхло а. Дакъа лаьцар школен материалаш кечаеш а, лакски фольклор гулъеш а.

  • Джамалуддин Гази-Кумухски

    Кумухара суфийски хьехархо, имам Шамила дина авторитет. Биографешка цун ваь шу тайп-тайпара язду: 1788 е 1792; кхелхад 1866 шера.

  • Али Каяев

    Ӏилманхо-энциклопедист, теолог, историк а, сердарахо а, 1878–1943. Ӏамадар Дагестана яздаь дола тешшалаш а, культура тӀехье а.

  • Гарун Саидов

    Ваьв Вачи 1894 шера. Поэт, драматург, талмаж а, публицист а, хӀанзара лакски литература кхолларех цхьаъ.

  • Эффенди Капиев

    Яздархо, публицист а, талмаж а, ваьв Кумух 1909 шера. Цун кхоллам бувзам ба Дагестана дукха меттала дола литературни гонахца.

Медиа

Сурташца галерея

КъумухӀера Джума-маьждиг, Лакски шахьар, ДегӀаста. ГӀишлон хӀинцалера куц. Документальни фотографи Geoalex, 2021 шера маьцхалий 9 дийнахьа · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0Geoalex · CC BY-SA 4.0 · WebP формате хьадаьккхар · CC BY-SA 4.0; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Geoalex, 2021; converted to WebPСурт

Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.