← Еррига къаьмаш
Къулбаседа Кавказ · Дагестан
Даргий
Дарганти · Дарган
Даргинцы (дарганти): Дагестана къаман, шоай меттеи шоай юкъарленеи дукхаг1а дола. Тархьар, пхье, дулх-хьал, г1улакхаши; хьалхара ди, жуг1еица йолаза уж, ислам д1а-д1а т1адийлара, шурашца йола тархьар, 1илман материалаш.
Регионаш:Дагестан
Кубачи, ц1ено т1ехьашкара т1оарамаши яздаьраши. PersianDutchNetwork сурт, 2020 · CC BY-SA 4.0
Мотт
Даргий метташи литературни даргий мотт
Доьзал
Нахско-дагестански дезал, даргиной тоба
ДуӀарал
626 601 Россе чул (2021 шерара перепись)
Истори
Даргиной нах а юкъарленаш а. Даргиной, дарганти, Дагестана юкъера цхьа къаьнарча наьхах я. Цар исторически вахар гӀинбухера, гӀинбухерал хьалхара а, аргӀан а пхьегӀашца, юрта общинашца а царех лаьцача союзашца а бувзабенна ба. ХӀанзара юкъарло цхьа цӀагӀагӀа дӀагӀо а доацача дозашца йолаш йолча паччахьалкхе санна хьахьекха йиш яц.
Кайтаг, Зирихгеран а, гӀинбухера союзаш а. Юкъера бӀаьшерий йоазонашка тайп-тайпара политически а, говзал-гӀирс далара а юкъарлонаш ювцаш я. Зирихгеран Кубачица бувзабенна ба; Кайтага шоай Ӏаьдалхойи, юкъарленаши хинна истори я. ШирагӀа цӀераш хӀанзара тоабашца вӀаший тарадара тӀаккхача ховраш тахка езаш да.
Акуша-Дарго. Юрта общиний союзий федераци Дагестана политике тӀеххьара йоккха роль ловзаш хиннай. Цун ужарча Ӏаьдалашца а, Россе Ӏаьдалца а йола юкъагӀерташ хувцалуш хиннай; общинни институташи, меттигерча инициативаши цу юкъагӀерташка даккхий декъашхой хиннаб.
ПхьегӀий специализаци. Лаьтта леладар а, даьхний леладар а говзал-гӀирс далараши, дувцарашица вӀаший хотталуш хиннаб. Массехк пхьегӀагахь чӀоагӀа специализаци хьахиннай; Кубачи, Харбук, Амузги уж вӀаший бувзабеннача металла гӀирсаш даларашка дакъа лаьцаб.
Ислам а, дешар а. Йоазонаши, маьждигаши, меттигерча йоазонаши ислам тӀаийцараш тӀехьа-тӀехьа хинна хилар гойташ я. Тайп-тайпара пхьегӀешка шоай ислам тӀаийцараши, бусалба Ӏилма дегӀадаккхараши хиннай.
Кавказера тӀом. XIX бӀаьшера доладенначу хана Акуша-Дарго тӀеман кампанеши, Российски империца дувцараши юкъе хиннай. 1819 шерара поход политически хьал хувцара боккха билгало хиннай, амма духьалалатараши, меттигерча шоай Ӏаьдал лелабараши цуца чакхдаьннадац.
Советски зама. 1921 шера Дагестански АССР хьаеллара республика наьха бахара административни хьал хувцадаьд. Ишкол, зорба тохар, культура учрежденеши, бахара хьашташ хувцадараши общинашка тайп-тайпара Ӏаткъам баьб.
ДӀакхалхараши, кердача меттигашка бахараши. Сулевкента истори юкъе 1944 шера бахархой ницкъала Нохчиче дӀакхалхабари, 1957 шерал тӀехьагӀа Дагестане керда пхьегӀа хьаеллари юкъейоагӀаш я. Из баьчча бахараш массо даргиной цхьана дӀакхалхабара тӀадиллар санна хьахьекха йиш яц.
ХӀанзара юкъарло. Даргиной Дагестанеи, Россе кхыдолча регионашкахи, шахьаршкахи, юрташкахи бахаш ба. Россе 2021 шерарча нахбараца дӀаяздаьрашца 626 601 даргинехочо дӀаязбаьб. Из паччахьалкхен этнически гойтам ба, даргиной метташ массанна а дола дувшархой дукхал а, дуьнен тӀара дукхал а яц.
Меттай юкъара организацеши меттай тайп-тайпара хилари
Юкъараи меттайи дIатохар. «Даргий» яха цIи вовшахтувхаш ба меттай, исторически оттамаши культураши башхалаш йола юкъара организацеш. Акуша, Урахи, Цудахар, Губден, Кайтаг, Кубачи из уж тайп-тайпарча меттай историца бувзам болаш ба.
Кайтагхойи кубачинхойи. Уж дукхагӀа даргински юкъара юкъатувхаш ба, шоай меттай цIераши культура башхалаши лоаттадеш. Метта классификаци, этнографически тоаба, сага шоай дIатохар из уж тайп-тайпара сурт оттадара тIегӀараш я.
Меттай тIеххьара дола тептар дац. Даргински тоаба классификацеш хувцадаьд, сурт оттадараш хьадаьлча. Цхьа таьрахь меттай е диалектий баьттазаи даим болаш ала йиш яц; талламхочун цIи а таллам дIадаь шу а белгалдаккха деза.
Миграции гӀалара дахар. Этнически тоабара дукхал, литературни мотт хилар, цIагIара дувцар из уж вовшах тара дац. Переписи хьадаьрашца цхьаьна шу а дIаяздаь моттиг а белгалдаккха деза.
Мотт
Даргиной меттай тайп-тайпараш нахско-дагестански, ялхӀара малхбоалера кавказски дезала юкъе йоагӀаш я, даргиной тоба хьаю. Гуьмакхой меттаца хиннача исторически юкъагӀерташка бахьан долаш уж тюркий метташка юкъе дӀатоха езаш яц.
Официальни а, литературни а практика тӀа «даргиной мотт» яха юкъара цӀи лелаю. Лингвисташ тобанна юкъе массехк мотт къоастабу; царех дукхал а, дозаш а классификацега хьежжа хувцалу. Тайп-тайпарашта юкъе башхалош вӀаший кхетадалар чӀоагӀа халадаккха йиш йолаш я.
Литературни норма гӀинбухера-даргиной бух тӀа, дукхагӀа акушински бух тӀа, хьаяьй. Из дешараши, литератураши юкъе лелаю, амма массо меттигерча юкъарлений цӀагӀа лелаю къамаьл цуца хийцадаь дац.
Ӏарбий йоазув, аджам, советски стандартизацел хьалха хиннай. 1928 шера латиница тӀаийцай, 1938 шера кириллица. Санжински метта тахкар из хувцараш даргиной тобан историца цхьана хьажаш я.
П. К. Услара «Хюркилински мотт» яха кинига 1892 шера арадаьннай. Из урахински тайпарах лаьца хьалхара дӀа-мел долча тахкарашца йола сурт оттадар ба; киниган исторически цӀи механически массо хӀанзара даргиной метташка тӀатоха езаш яц.
Санжински мотт Диана Форкера тӀеххьара грамматике тӀа дӀаязбаьб. ЗӀамига меттигерча тайпарах дӀа-мел долча документацеца йоазонаши, цхьан юкъарча литературни стандарто гойташ доаца метта ховраши Ӏалашъярна гӀо до.
Дин а, дийна тархьар а
Исламал хьалхара хетарш. Этнографически тохмаш тӀадетташ ду Ӏаламаи, бахамаи лорадаьрашка хьожаш дола дувцарш, сийлахьа меттигаш, ца магардарш, лорадара гӀулаккхаш. ТӀехьара тӀадилларш меттигерча хетарша тахка йиш ло, амма массо шира даргинхошта цхьаъ ца хувцалуш лаьттара дина меттаоттаде йиш яц.
Малх, бутт, хаоттам. Цудахархоша Сефербековс дувца малх йоӀа куцах, бутт къонахча куцах, иштта догӀаи, Ӏаьржаи маликашка хьожаш дола дувцарш. Автор тӀехьара сурташ бусалбача юкъарчера хьалхара хетарш керда тахкарца бувзабу. Из этнографически тахкарг да, таьрахь тӀа а теха шира канон яц.
ЦӀалла цӀи тӀадилларашка. Сефербековс Гилденштедта тӀадилларашкара Zalla цӀи хьадувца, из 1770-гӀа шерашка хьожаш да. ТӀехьара цӀи тӀадиллар хетарашцара историн теш ло, амма из тӀадилларал дукхагӀа шераш хьалха массо даргин юкъарченга хьожаш хиннара хетарш мишта хиннара из ше тӀа а ца хӀоттаде.
Бепа ареи цӀенгӀа дола беркати. Цудахарски материалашка тӀадилла да арера саг, тӀехьара кӀажа, кӀажаш дӀаювзаш йола мӀара тӀа йола саг, кӀаьдал дина ляла. Уж сурташ яьржачаи, беркатеица бувзам болаш да; уж массо даргин тоабашка е таханарча дина гӀулакхашка ше тӀа ца дехьадаккха йиш яц.
ДогӀаи, малхи обрядаш. Харбукаи, Кубачии арера материалаш, 2017–2024 шерашка гулдаьраш, гӀадаьи, хаоттамаи хьашташка леладеш дола башха гӀулаккхаш гойташ я. Уж къаьст-къаьста юкъарченгаи, хьалашкаи хьожаш я; уж массо даргинхочун таханарча леларашка тӀа ца хьахила йиш яц.
Керста динара ларш а, атрибуценгара лорадар а. Юкъера бӀаьшерашкара Дагестан динагӀа цхьатерра яцара. ДӀатессача кӀада, дӀабухкараш, новкъосташара хабараш тахкаш, кӀада таьрахь, кӀада карагӀдаьр, бахархошара динах бола тӀадийжар къастаде деза. Цхьаъ мотиво массо къам керста дина тӀа хинналга ца гойта.
Керста динацара ювзарашка хьожаш деррига. Алиевс миссионерашязи, меттигерча дувцараш, исторически цӀераш тахкаш, керста дина даржара цхьатерра ца хинналга тӀа а диллаш. Цун меттаоттадар массадолча тешаца дувзаде деза. Массо даргинхо цхьана хана керста дина тӀа хинналга бола тӀадийжар материалаша ца бакъде.
Ислам мишта даржабеннаб. Процесс бусалба юкъарченгацара ювзараш, хьехамхой, политически ювзараш, герзцара тӀемаш чухула даьнна дар. Даргин юкъарченга юкъера бӀаьшерашкара йоазонаш, меттигерча хабараш лоархӀаме я; Ӏарбий Дербенте баьннар массо лоаман юрташ дӀаэцараца цхьатерра дац.
Ислам даржара меттигерча юкъарчеш. Дагестана академически историс керда дина даржар арахьара тӀемашца бӀаьгӀаза, меттигерча Ӏедалхойцаи, юкъарчешцаи а бувзабу. Уркарах, Калакорейш, Ашты дина культура дӀаяхьачаш хиннай. Ювзараи, дешараи тарчаш тайп-тайпара хана дӀаэцаш хинна юрташ цхьаьна бувзабу.
Калакорейш а, йоазонашкара тешаш а. Калакорейшара маьждиг, михраб, эпитафеш Кайтага бусалба культура тахка йиш ло. Кхоллараш курайшиташкара хиларх дола дувцар дувцар санна белгало е деза, из таьрахь тӀа техача йоазонех къастадеш.
Кубачи а, дӀаэцара таьрахь а. Дагестана академически истори тӀадилла Кубачи 1306 шера дӀаэцарах дола хабар, шейх Хьасан дакъа а лоацаш. Из исторически меттаоттадарара меттигерча таьрахь да, массо даргинхоша ислам дӀаэцара цхьаъ шера дац.
«Дина доацарашка» хьожаш дола хабараш мишта деша деза. ТӀемахой тӀемацара къамаьл бахархошара динах дола сурт оттадараца цхьатерра дац. Дагестана академически истори яздаьраша Тимура из белгало леладар тӀом политически бакъдан леладаьр санна тахкаш, Кайтагеи, Зирихгеранеи ислам доацаш хинналга бола теш санна ца лоархӀ.
Сунний тартиб. Исторически бусалба даргинхоша юкъе сунний ислам чӀоагӀдаьннад, дукхагӀа шафиитски бакъона школа. Меттигера юкъарче, дешар, дина авторитеташ хазна дӀаяларе дакъа лаьцад; къаман тайпа динагӀа дола лоархӀам ше белгалдеш дац.
Ӏадат а, бусалба бакъо а. Ӏаьдала бакъои, шариата бакъонаши ювзаенна хиннай, къаста а йиш хиннай. «Кайтаг-Даргой заповедни бакъоний сборник» къаьст-къаьста юкъарченгара бакъона бахар тахка йиш ло, массо меттигера Ӏаьдал дина тӀадийжарашца ца хуттуш.
Дезала обрядаш а, меттигера культура а. Кубачински ловзара дина хетарш, дезала дакъалоцар, Ӏида дувхар, обряда гӀулаккхаш цхьаьна хутташ да. 2017–2018 шерашкара тохм меттигера комплекс а, шегӀара цун хувцараш а гойташ я.
Совети зама. Дина духьалара политико учрежденеш а, наха юкъера гӀулакхаш а бокъонца тессадаьд. Цу тӀегӀара дезала хазнаи, меттигера дина дагалоацами Ӏалашъе йиш хиннай. Юкъарчена истори къаьст-къаьста документаш тохкаш деза, дина тӀера дӀаяьнна хилар тӀа а диллаш ца дезаш.
СССР йохача тӀехьа. Дина дешара учрежденеш дӀаеллар, керда ювзараш, тӀаэца мегаргдола гӀулакхаш тӀа лаьцараш Дагестана наха юкъера бахара дакъа хиннай. Тохкамхой «ислама кердадалар» оалаш долча процессаший тайп-тайпара хилар тӀа а диллаш ба.
Таханарча дина бахар. Мархаш чакхдара Ӏида, Курбан Ӏида, пӀераскара ламаз, дезала обрядаш бусалба юкъарченга лоархӀаме я. Даргинхоша юкъе динагӀа тайп-тайпара юкъаметтиг йола нах ба; исторически арера сурт оттадар массо таханарча динагӀа тешашхочун статистика санна тӀа ца хьахила йиш яц.
Хьажачараш дола хоам
Мотт
- Даргиной тоба нахско-дагестански метта дезала юкъе йоагӀа.
- Тобанна юкъе дӀатохаш дола метташ тархьашца тайп-тайпара я: уж тахкархой классификацега хьежжа хувцалу.
ДӀадилла а дукхал а
- Россе 2021 шерарча нахбараца дӀаяздаьрашца 626 601 даргинехочо дӀаязбаьб.
ОагӀув а дахар а
- Кубачи, Харбук, Амузги уж пхьегӀаш говзал-гӀирс далараши, дувцарашица вӀаший бувзабенна хиннаб.
Истори
- Даргиной юкъарленга ислам тӀаийцараш тӀехьа-тӀехьа хиннай, меттигашка хьежжа тайп-тайпара хиннай.
- Даргиной театр 1961 шера сентябрь 11 дийнахьа хьаеллай.
ДӀаьха хронологи
Юкъера бӀаьшераш
Кайтаг а Зирихгеран айоазонца дола тешаллаш дувц тайп-тайпара политически а пхьарча юкъаш а.X бӀаьшера тӀеххьара, академически реконструкци тӀагӀа
Цхьадола юкъарашка ислам дӀачӀоагӀдара хьалхара мурДаьгӀастане истори 1996 шерагӀа тӀаоттаду из зама даргински юкъарашка а Кайтаге а процесс доладалара хьалхара мур тӀа. Из юкъара реконструкци я, къамах цхьа терахь тӀаоттадарал совгӀа.XI–XIII бӀаьшераш
Мусульмански эпиграфикаКайтаге а гӀинбухера меттешка а тӀаяздаьраш гойту ислам кӀезиг-кӀезиг дӀасагӀо.XII–XIII бӀаьшераш
Калакорейша михрабХьадаь тӀаоттадаьр бувзам болаш ба меттеи мусульмански архитектура дегӀаяраца.1306 шу, исторически хоама тӀагӀа
КубачегӀара нах ислам дӀаэцабарАкадемически тахкар хьажош да шейх ХасангӀа; терахь тӀаоттадаь да из юрт тӀа.XIV бӀаьшера хьалхара мур
Ашты маьждиг а зирихгеранхой ислам дӀаэцабарМаьждиг хьалъяккхарах дола йоазон тешко зирихгераний наьха ислам чӀоагӀдаларах дувзаденна да; хьадоаггӀаш долар маьхкара процесс я.XIV–XV бӀаьшераш
Политически хьал хийцадаларТӀеман походаш а, лувгӀара юкъарленгашца юкъагӀертараш а регионан гӀуллакх хийцадеш да.1494 шу
Даргиной Ӏарбий йоазувца дола хьалхара яздамашКаймаразовс дувц XV бӀаьшера тӀеххьара хьадийна каьхаташкара зӀамига тексташ. Уж йоазувцара практикан тешкош да, меттал дегӀадалара терахьаш дац.1507 шу
Ширача дешашкара терахьаш тӀа а йоаха даргиной яздамМ.-С. Саидовс 1960 шера карийна дола зӀамига текст 1507 шера терахьаш тӀа йоаха да. Караергдар гоатту Ӏарбий йоазув маьхкара къамаьла пайда эцарах.XX бӀаьшерагӀа
Ӏарбий йоазувцара яздамаш дегӀадаларДаргиной яздамаш а, Ӏарбий Ӏилма а каьхаташкара юкъарленга юкъе цхьана даха.XVII бӀаьшу
Кайтаг-Даргонна гӀулакхца дола тептарашӀаьдала бакъо йоазувца чӀоагӀъю; цун текста исторически контексте тохкаш да.XVIII–XIX б1аьшера юххера
Кайтагара догӀашМузейни гулламаш юкъе Ӏалашду укх ханара хӀамаш, шоайца дола атрибуцешца.1770-гӀа шераш
Zalla цӀи яздарСефербековс хьадувц Гильденштедта укх цӀи яздарарах. Яздара терахьаш хетала дегӀадалара ханагара къаьсташ да.XIX бӀаьшера доладеннар
Акуша-Дарго регионан политикеЮкъарленга юкъагӀерташ да лувгӀара долашца а, российски Ӏедалца а дола юкъаметтигашка.1819 шу
Российски эскараш Акуша-Дарго тӀа походТӀеман кампани юкъарленга хьал а, имперски администрацеца дола юкъаметтигий бехкамаш а хийцадеш да.XIX бӀешо
Батырая поэтически ӀаьдалХалкъа дагалаьца Ӏалашду Урахий поэта лирически произведенеш.XIX бӀаьшера юкъ
Кубаче герз дар хийцадаларРоссийски этнографически музея хоамашца, топпаш а, лорадара герз а дар европски хӀамашаца къовсам бахьан долаш кӀезигдаш хиннаб.1859 шу
Шемал имамат дохадарГуниб дӀалацар ДаьгӀасте тӀом болара цхьа эргаш дола мур чакхдоаллаш, регионан политически бехкамаш хийцадеш да.1861 шера маьцхали
Б. А. Дорна никъӀилманхо Кубаче а, Калакорейше а волаш, хьадувц дӀатесса тӀоараш а, яздамаш а.1892 шу
«Хюркилински мотт» арадаларП. К. Услара меттаӀилман балхай пхийтталагӀа том арадаьннад.XIX бӀешера тӀеххьар
Кубаче пхьараш дукхагӀа дуне тӀара гайтамашкаМузейни публикаце тӀадийллар пхьарий гайтамашка дакъа лацарах а, совгӀаташ эцарах а; пхье гӀулакх керда базарашка а, гайтара кепашка а юкъеяхаш хиннай.1913–1914 шераш
Хьалхара музейни чудахарРоссийски этнографически музее чудахад Кубачера хӀамаш а, даргиной маӀарий костюм а.1916 шу
ДогӀаш МАЭ чудахарГулдара яздамаш музейни коллекцен историн дакъа хул.1921 шеран 20 наджгоанцхой
Дагестани АССР кхолларВЦИК-а постановлено республика автономни статус белгалъю.1926 шу
Л. И. Жиркова грамматикаАрадаьннад даргиной метта Ӏилман тохкамаех цхьа, Ӏилман библиографе тӀадийллар.1926 шу
Калакорейшара тептараш тохкарА. С. Башкирова балха арадаьннад юкъерабӀаьшен пхьан тептарарах. Ӏилман тохкамовш гӀо до дувцараш, архитектура а, эпиграфика а къоастаде.1928 шу
Латински йоазув тӀа валарЙоазувцара стандартизацен керда мур долалу.1930 шу
Литературах дола энциклопедически статьяАрадаьннад даргиной дешара хьалхара советски шоллагӀа тептар; цун мах баккхар арадалара ханага хьажжаш да.1938 шу
Кириллица тIа дIадаларКириллица йоазув стандартизированни йоазува никъ хул.1944 шу
Сулевкентхой тӀехьашкара дӀабахарЦхьан юртара бахархой Нохчиче дӀабахабаьб; хӀама шоайца къоастадеш дувца дезаш да.1954 шу
С. Н. Абдуллаева грамматикаӀилман библиографе тӀадийллар даргиной метта фонетикеи морфологиеи балхах.1955 шу
Даргиной актёраш кечабарЕреванера театральни институте хьалхара студи кхоллаю.1957 шу
ДаьгIастехьа Керда СулевкентЮхабаьнна бахархой керда наьха моттиг хьаеш; цаIаш нах шира юрта а юхабугӀар.1961 шера тов бетта 11 ди
Даргински театр хьаеллаярОмарла Батырая цIера йола театр Избербаше балха йолалу.1971 шу
Даргински диалектологе очеркашС. М. Гасановай балха гойташ да меттай метта оттамаши хьадеш дола талламаш дегӀадалар.1985 шу
Кубачи музея экспедиценца дIаяздарДувхар, пхьегӀаш, кхы а даькъаза хIамаши, юкъерча дахара сурташи гулду.1990-гӀа шераш
Динал дахара хувцадаларХьаькъал долча динал практикаши дешари кердача хьалеи дегӀадалара хьалеи тIадоагӀаш да.1995–1997 шераш
Калакорейше историко-археографически экспедициДаьгIасте паччахьалкхен университета экспедиценца тархьамаши яздаьраши тешшалаши талламаш даьд.2001 шу
Dargi Folktales яха публикациБарташца дувцараш гулдаьр арадалар, даргински грамматика юкъаяккхаш.2010-гӀа шераш
Кольчугаш яра дешарКубаче школий кружок исторически пхьегӀан балха тIагӀа овлаш, культура тIаьхье санна.2013 шу
Цудахарски мифологе талламР. И. Сефербеков мифологически персонажаш талламаш арахийца. Из Ӏилман публикацен таьрахь да, дувцарашка доагӀаш долча тешамашка хьадаьнна таьрахь а дац.2017–2018 шераш
Кубачи ловзара аргӀан талламХьажараши интервьюши таханара Ӏадаташ дIаязду.2020 шу
Санжински метта грамматикаДиана Форкера дилларашца йола дукхагӀа дола сурт оттадаьр арадалар, хьаькъал долча Ӏилман издательстве.2021 шу
Эрсечен бахархой дӀаяздар626 601 саг дIаяздаьв, шоай даргински къам белгалдаьккхар.2022 шу
Кубачински ловзара таллам арадаларӀилман гӀулакха юкъаяьхка аргӀан материалаш, меттай Ӏадаташ дувцаш.2025 шу
Харбукаши Кубачиши Ӏадатий талламӀилман статья гулъяьй лакхараши халаши хинна хIамашка хьажара материалаш.2026 шу
Кубачех керда музейни материалашРоссе этнографически музей пхьегӀан балхахи пхьарахи дувцар арахийца.
Кхача
Хинкал
Этнографически материалаш тӀа дувц тесто, дулх а бульон а, кхы а тӀеххьара дуаш дола гӀулакх. Региональни кечалаш тайп-тайпара я; цхьа ресторанни рецепт даргински кухня дӀа ца ло.Бепиг, даькъа а шура-мерзагӀа а
Дуаш дола хӀама лоамалца, хьаьраца а доахалца а бувзам болаш ба. Эца даькъа а, бахама никъ хийцабалар а кӀезиг-кӀезиг хийцаб цӀагӀа кечал.Ӏида дуаш дола тӀеххьара
ЗӀамигача хьаькъала тӀагӀо а цхьана дуаш дола хӀама кечабар а меттеи тайпара да. КубачегӀа тахкар тӀаоттадеш цхьа тайпара тӀагӀонаш, из массо а даргинхошта тӀаоттадеш ала ца мегаш.Шахьара а юрта а кухня
Миграци а шахьарагӀа вахар а хийцадеш да меню, дуаш дола ха а, дуаш дола хӀама эцара никъ а. Шира дуаш дола хӀамаш керда деннагӀа леладеш дола Ӏадаташца цхьана да.
Ӏадаташ
ДжамаӀат а вовшашкагӀа гӀо а
Юртара община цхьана тӀаоттадаь дола сагаш а тӀаоттадаь дола хӀамаш а да. Дезала юкъера ювзар а общинни гӀулакх а цхьацца юрта а исторически зама а тӀагӀа хьажа деза.Кубачи зӀамигача хьаькъала
АрегӀа тахкар тӀаоттадеш да гӀолла лелар, кӀалхара хӀама дӀаяхьар, гергарчара дакъа лацар а Ӏида гойтамаш а. ШахьарагӀа зӀамигача хьаькъала цхьадола элементаш лоаттадеш, це Ӏадаташ а тӀагӀонаш а хийцадеш.Ӏадата а хӀаваъ а
ДогӀа а малх а дехадар хӀамагӀа эшаш дола Ӏадаташка юкъе доагӀа, шера а хӀамагӀа тӀаоттадаь дола Ӏида ца лоархӀ.Пхьар а дешархо а
Пхьарча юрташкара фольклор гойту лерам беш дола говзал, къахьегам а дешар а. Кицаш а дувцараш а гӀо до пхьарча говзала юкъара маӀан кхета.
Барзкъоаггаш
Шира дувхар ДаьгӀастане юкъара белгалонаш а меттеи башхаллаш а хиннаб. Музейни коллекцеш гойту цхьацца кӀантий дувхар, цун маьже а, тӀаэцара терахь а, юкъара сценически сурт оттадаларал совгӀа.
КубачегӀара Ӏида дувхар кӀалхара кӀантий дувхар, кӀалхара кӀадаш а кӀадаш а юкъе доагӀа. Из леладар таханарча зӀамигача хьаькъала тӀа арегӀа материалашка тӀа а тӀаоттадаь да; Ӏида дувхар деннагӀа дувхарал къастаде деза.
КубачегӀа 1985 шера гулдаь дувхар, урагӀа а сурташ а коллекцеш гӀо до хӀамаш а це леладар а вовшашка дуста. Материал а терахь а кӀоаргагӀа да, цхьа дувхар массо къамах гойташ да аларал.
Халхараш
Ловзара халхар
КубачегӀа халхар юкъара Ӏида, гӀолла лелара а вовшашка къамаьла а дакъа да. Цун Ӏадата юкъера меттиг тахкаш да цхьацца зӀамигача хьаькъалашка тӀагӀа бӀаргагӀа.Юртара гӀулакх а сцена а
Юкъара лакхар а театральни постановка а тайп-тайпара Ӏалашонаш йолаш я. Даргински музыкально-драматически театр наьна меттагӀа сценически говзал дегӀаю, литературни культураца ювзар лоаттадеш.
Музыка
Иллий Ӏадат юкъе доагӀа лирически, деннагӀа а Ӏадата а кепаш. Кицаш, фаьлгаш а иллеш а гойту къахьегам, пхьар а наха юкъера ювзар а; жанр а илли алара Ӏадаташ а къастаде деза.
Омарла Батырай даргински поэзи классик ва, цун произведенеш наха юкъегӀа лоаттадаь хиннай, тӀаккха арадаьхай. Стихотворни текст, баьца илли а таханарча кечал а тайп-тайпара произведени вахара кепаш я.
Батырая цӀерагӀа музыкально-драматически театр Избербаше 1961 шера хьаеллай. Цун болх даргински мотт, драматурги, таржамаш а исполнени говзал а вовшахтехаш да.
Пхьарсалаш
Кубачински металл кечабар
Чеканка, гравировка, чернь а кхы а техникаш специализаци эшаш хиннай. Цхьа хӀама кечабар массехк пхьар а гӀинбухера юрташ а вовшахтехаш хиннай.Харбук а Амузги а
Пхьарча юкъаш балха декъарца а дувцарца а бувзам болаш хиннаб. Це роль массо юрташка цхьа тайпара производство тӀа ца тӀаоттада.Кайтагера дерз
Шёлкови вышивкаш тахкаш да материал, техника, орнамент а музейни маьже а тӀагӀа. Коллекци цӀи цхьа хӀама кечабара цхьа меттиг тӀаоттадаш ца ло.ХӀама а цун атрибуци а
Музейни гулдаьча вышивкашка тайп-тайпара терахьаш, эцара меттигаш а гулдаьраш тӀаяздаьраш а да. Из хоам гӀо до тахкара атрибуци тӀехьагӀа коммерчески цӀерал къастаде.
Дагара меттигаш
Акуша
Общинни вовшахкхетара исторически юкъ гӀо до лоаман ДаьгӀастане политически а дина а вахар кхета. Цун истори юкъе доагӀа меттеи институташ, къамаьлаш а тӀеман хӀамаш а.Калакорейш
Маьждиг, хьадаь кӀада михраб а надгробни тӀаяздаьраш а Кайтага истори кӀоарга материал я. Меттеи дувцараш а документальни тӀаоттадаьраш а къастаде деза.Кубачи
Пхьарча юрт гӀаръяьлаш я художественни металл кечабарца а кхыча культурни юкъашца массехк бӀаьшера ювзарца а. ОагӀон тӀа тӀаоттадаь сурт гойту КубачегӀа цӀено гӀишло юкъегӀа доагӀа хьадаь кӀадаш тӀаяздаьрашца.Урахи
Юрт бувзам болаш ба Омарла БатырайгӀа поэтически дагадоагӀарца. Библиотечни арадаьхараш а тахкараш а гӀо до цун тӀаьхье а иллеш тӀаяздара истори а тахка.Сулевкент
Шира а керда а наха вахара истори вовшахтехаш да хьаьра болх, пхьар а XX бӀаьшера нах дӀакхайкар а. Уж цхьана терахь доацаш дола географически тӀагӀа цхьана ца тоха деза.
ЦӀераш
МаӀачара
- Абази (даргиной)
- Дудеш (даргиной)
- Урши (даргиной)
- Хъубзар (даргиной)
- Цаиб (даргиной)
Кхалсагаш
- Аба (даргиной)
- Абазай (даргиной)
- Аттаба (даргиной)
- Жага (даргиной)
- Жата (даргиной)
- ЦIайба (даргиной)
- ЦIибац (даргиной)
- Цаибат (даргиной)
Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а
Омарла Батырай
Даргински поэзи классик. Цун лирика а иллий тӀаьхье а наха юкъегӀа дӀалуш хиннай; биографически хоам материалаш вовшашка дусташ деза.Ахмедхан Абу-Бакар
Йоазонхо, драматург а сценарист а, ДаьгӀастане вахарагӀа произведенеш яздаьр. Цун кхоллам бувзам болаш ба даргински литератураца а Кубачински культурни гӀулакхца а.Манаба Магомедова
МеталлгӀа художник, цун болх гойташ да кубачински пхьаргӀа музейни дувцаре. Авторски кхоллам Ӏадата тӀагӀа дегӀаю, амма цун тӀатохар тӀа ца тӀаоттада.
Медиа
Сурташца галерея
Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.