Керттера чулацам тӀа дехьавала
Кавказа тӀехье

Ший дагадеха. НаькъашагӀа хов. Юкъара лораде.

Къулбаседа КавказЗӀилбухера Кавказ
Шаитли юрт, баьццара лаьтта тӀехь хин йисте уллаш, Asharitdag документальни сурт
← Еррига къаьмаш

Къулбаседа Кавказ · Дагестан

Цезаш (дидойш)

Цезаш

Цезаш, е дидойш: Малхбузен Дагестане общинай истори, мотт, бахараш а культура а. Хьалхара тешамаш, керста Ӏаткъам а ислам даржара а, тӀаьхье йола хронологи а Ӏилманни материалаш а.
Регионаш:Дагестан
Шаитли · Asharitdag, 2016 · CC BY-SA 4.0

Мотт

Цезский (дидойский)

Доьзал

Нахско-дагестански дезал · цезий гӀалгӀай

ДуӀарал

14 881 саг дидой хилар белгалдаьд Россие (2021)

Истори

Цезийи дидойцийи. Уж ӀаьдалагӀа Дагестане цхьа къам ба. Шоай цӀи «цезий» формаца ювзаенна я; «дидойций» цӀи Ӏилман литературе чӀоагӀа дӀачӀоагӀаяьй. Дидо исторически область тайп-тайпара материалашка шуьйрагӀа маӀан долаш хила йиш я.
ШегӀа къам а гергар метташ а. Цезий тоаба чу цезий, гинухий, хварший, бежтийи гунзибийи метташ доагӀа. Царна массанена а автоматически цезий-дидойций аьнна цӀи яла езац.
Лоаман даймохк. Коара исторически ареа Цунтински шахьара лоамашка, хий тӀеххьара дӀадахача меттешкаи Гуьржийченга дӀавоагӀа никъашкаи тӀа ювзаенна я. Ӏаьржа кӀада ӀотӀагӀа долаш, дукхагӀа дола даькъаш лелабар тӀатехаш хиннаб.
Юрташи союзаши. Дидойски юкъарленгаша юртара ше-ше Ӏедал лоаттабаьб, юкъара гӀулакх дара ӀотӀагӀа цхьаьнакхетарца. Из тайпара цхьаьнакхетара истори карарча административни шахьара историх къоасталу.
Кавказски тӀом. 1840-гӀа шераш долалуш цезий юкъарленгаш Шамила боламца цхьаьнакхетар. Эрсий Ӏедал хӀоттача тӀехьагӀа округа Ӏедал а, меттагӀара администраци система а хувцалуш хиннай.
Культура тохкаш. А. К. Сержпутовски 1910 шерара экспедицес цӀаьннаши, дувцари, белхаши, меттагӀара нахаши дувцараш а, сурташ а Ӏалашдаьд. Из материалашца тайп-тайпара юрташ а замаш а дустаргдолаш да.
Административни шахьар. Цунтински шахьар 1930 шерара оагӀой 25 дийнахьа хьаяьй, 1944 шера дӀаяьккхай, 1955 шера меттаоттаяьй. Уж таьрахьаш лаьтта Ӏедалаца ювзаенна я.
2021 шерара перепись. Россе 14 881 саг лоархӀаш ва, шоай дидойски хилар белгалдаьккхар, царех 14 770 Дагестане. Росстата таблице дидойций аварой категоре чу багӀа; аварой тӀеххьара тӀатохарца шинцӀа лоархӀар хургдар.

ДӀатардар а меттигерча юкъарленгаш а

Лоаман юкъарленгаш. Кидеро, Асах, Мокок, Шаитли кхы а юрташ шоай меттаца дувц. Диалектий гIажараш а административни декъар а цхьанзагIа ма дийнад. Меттай тоаба. Гъинухъой, хварший, бежтӀой, гунзибхой шоай метташ да. Дидо цӀи ширагӀа шуьйрагӀа лелаяр уж башхаллаш дӀаяхаш яц. ДӀабахар а диаспора а. Цезский мотт Дагестане арен тӀа а, Гуьржехьа Тиви яхача а, Турцехьа юкъарленгашка а гойташ ба. Къаман географе лоаман юкъ мара йоацаш шуьйрагӀа я.

Мотт

Цезий, е дидойски, шегӀа метта ба цезий гӀалгӀай чу, нахско-дагестански дезала. Из аварой диалект яц. «Цунтински» аьнна цӀи лингвистически литературе а тӀадувла.
РАН-а ресурсе тӀа цезийи сагадийи диалекташ белгалъяьй; хьалхарча чу асахий, кидирий, шаитлий, шапихийи элбокийи говораш дувц. Тохкамхой диалекташ декъара схемы тайп-тайпара я.
Цхьаъ официально тӀаэцаь дола йоазув а, чӀоагӀа литературни норма а хӀанз а яц. Публикацеша кириллица бух лелаю, цезий къамаьла башхаллаш гойташ. Дезала къамаьл а, меттагӀара говораш а лоадам болаш маьӀа лоаттабу.
Аннотаци ена корпус чулоацаш да А. К. Абдулаевс а, И. К. Абдуллаевс а гулдаь тексташ, 2010 шера арадаьха долаш. Электронни версис тӀадувгӀаш да морфемни разметка а, ингалсий меттала гочдарш а.
ХӀанзара лингвисташа оагӀаташ, вӀаший нийсадалар, чӀоагӀа предложенеш тохкаш да. Мария Полинскаяс 2015-ча шерара балха тӀа кхыча къамаьла дӀаалар а, цӀезой метта кӀалхара предложенешка цӀерметташ леладар а тохкаш да.

Дин а, дийна тархьар а

Хьалхара хетаргаш. Уж тохкаш да фольклораца, лексикаца, этнографически хьажарашца, шира сурташца. Реконструкцис дикка шира динагӀа хетарг оттадац. ЦӀоб а Бечед а. Тохкамхоша уж цӀераш хьалхара делашта юкъе язду. ЦӀоба лоархӀарца кӀай мехкаш а, сагӀаш а вӀаший бувзаб. Лоамаш а саьргӀаш а. Будалабех лоамаш а, хьаьргаш а Ӏеш дола саьргӀаш санна хетар. ХӀаман обрядашка хьалхара хетаргаш ханаца бусалба дуӀашца вӀаший тарадаьд. Керстан Ӏаткъам. Лугуев а, Магомедов а из Гуьржийчоьра юкъера бӀаьшерашкара миссионерий болхца бувзабу. Автороша билгалду из дӀасадарзар тӀеххьара доацалга а, хьалхара культаш дукха ха яьлча а Ӏеш хилар а. Исламаца хьалхара юкъаметтигаш. Академически очерко процесса йолало 15-ча бӀаьшерага дӀатохаш да. Из цӀезой пхьанаш деррига цхьана бусалбадаьр дола таьрахь дац. XVII–XVIII бӀаьшераш. Лугуев а, Магомедов а ислам дӀасадарзар чӀоагӀдалар Хунзах а, Гидатль а гӀалгӀай мехкашкара урхалчашца дозанера юкъарленгашца къовсамца бувзабу. Политически а, дина а Ӏаткъам цхьана дегӀадаьд. Цхьатарра доаца бусалбадалар. Асахех а, Акдих а арадаьнна дувцараш тӀа дувц XIX бӀаьшера а тӀехьагӀа тӀулгаца дола делашта лоархӀархой бусалбашца вӀаший кхеташ хиннараш. Уж меттегӀара тешалгаш да. Ислам чӀоагӀадалар. Маьждигаш, дина дешар, кадийш, юкъарленгаш вӀаший бувзабар уж юкъедахараш дина дахар юкъедаккхараш хиннай. МеттегӀара бакъонаш а, обрядаш а мелла а хувцалуш хиннай. Сунний тархьат. ХӀанзара РАН-ов справочник цӀезой тешаш нах сунний бусалбаш санна белгалду. Цхьацца наьха тешар а, динагӀа хилар а тара дац. Сийламаш а зияраташ а. Кидеро Ахмед-Дибира зиярат яздаьд. Цунна тӀа дувцарашка бусалба сийлал меттегӀара хӀаман хетаргашца вӀаший тараду. ЦӀи а Игби а. Исторически сурташ Ӏаьдала календарьца, цӀергашцаа, юкъарча кхачаца бувзабу. Шерашка дола Ӏид ислама лунни календарьца къоастаде деза. Советий Ӏаьдалаш. Паччахьалкхен политико дина учрежденеш а, дешар а леладе йиш хувцаш хиннай. Дезала чура практикаш дӀаалар дина тӀа Ӏаткъам болаш хиннаб. XX бӀаьшера тӀеххьара меттаоттар. Юкъарлен дина институташ а, дешар а меттаоттадаьд. ДаьгӀастах из процесс лаьца хиннай Ӏаьдалаш а, меттегӀара обрядаш тӀаэца мегаргдолга а лаьца къовсамашца. Таханара исторически фольклор. СаьргӀех, кӀай мехкех, хӀаман магих лаьца дувцараш хӀанзара цӀезой деррига цхьатарра тешаргаш гойташ дац. Цу дувцарий маӀан пхьанашка а, тӀехьешка а тара дац.

Хьажачараш дола хоам

Мотт

  • Цезий (дидойски) шерагӀа дола цезий гӀалгӀай меттала ба.
  • Цезий тоаба пхи гергарча меттаех латт.

ДӀадилла а дукхал а

  • 2021 шерара перепись: Россе 14 881 дидоец; Дагестане 14 770. Аварой категоре чу лоархӀаш да.

ОагӀув а дахар а

  • Кидеро яхача метте 20-гӀа бӀаьшера дола веретено РЭМ-е 1896-116 номераца Ӏеш да.

Истори

  • Цунтински шахьар 1930 шерара оагӀой 25 дийнахьа хьаяьй.
  • Тохамаша XIX бӀаьшера хьалхара культой меттагӀа Ӏебараш дувц.

ДӀаьха хронологи

  1. Исламал хьалхара тӀаьхье

    Кхераш, лоамаш, шира делаш
    ТӀехьара сурт-оттадаьча хьисапеи аргӀан тептарашкаи тӀа а теха, меттаоттаду.

  2. Юкъера бӀаьшераш

    Гуьржешкара керста дина Ӏаткъам
    Тохьаташхоша хьабелгалду цун дакъазагӀа даржар.

  3. XV бӀаьшу

    Ислам даржара хьалхара мур Ӏилман очерке
    ДӀаьха процесс доладалар ду.

  4. XVII бӀаьшера тӀехьеи XVIII бӀаьшера хьалхеи

    Ислам даржар чӀоагӀдалар
    Лоалахча юкъарчеи политически Ӏаткъам дина хийцамашца цхьана да.

  5. XVIII бӀаьшу

    Юртара юкъарчий барт
    Юкъарчеша шоай меттигера урхалла Ӏалашду.

  6. XIX бӀешо

    Шира культий Ӏалашдар
    Асахеи Акдиеи дувцарша дувц кхерара делаш дӀатехара духьагӀа тӀом бар.

  7. 1840-гӀа шераш доладалар

    Шемал движене дакъа лацар
    Меттигера юкъарчий тӀеманни политически хьал хийцалу.

  8. XIX бӀаьшера шоллагӀа дакъа

    Округа администраци
    Цезски юрташ Дагестана керда урхаллин системе юкъедоагӀа.

  9. XIX бӀаьшера тӀеххьар дакъа – XX бӀаьшера юххерча хана

    Лоаман вахар документашца дӀаяздар
    Новкъохойи этнографаши бахами культурами сурт оттаду.

  10. 1910 шу

    Сержпутовски экспедици
    ХӀамаш, сурташ, аргӀан тептараш гулду.

  11. 1917 шу

    Лоаман Дагестане бахарах публикаци
    Сержпутовски Ӏилман болх арахула, этнографически теркамца.

  12. 1926–1927 шераш

    К. П. Данилина болх
    Бедар, цӀа, кхача, Ӏадаташ лаьца материалаш гулдаьд.

  13. 1930 шера оагӀой 25 ди

    Цунтински район кхоллар
    Цумадински района дакъа лаьца метте кхолладаьд.

  14. 1936 шу

    Оазай оттам тахкар
    И. В. Мегрелидзе болх арахула.

  15. 1940 шу

    Склонени сурт оттар
    Мегрелидзе дидойски склонени тахкар арахула.

  16. 1944 шера июнь 7 ди

    Район дӀаяккхар
    Лаьтта Цумадински района дӀаеннай.

  17. Советий зама

    Динан учрежденеш тӀаьхьадалар
    Дешараи нахала динан вахари хьал хийцалу.

  18. 1955 шера октябрь 15 ди

    Район меттаоттар
    Цунтински район юха кхолладаьд, юкъ Бежта уллаш.

  19. 1959 шу

    Е. А. Бокарев жайна
    «Дагестана цезски (дидойски) меташ» Ӏилман болх арахула.

  20. 1963 шу

    Метта юстара сурт оттар
    Д. С. Имнайшвили болх арахула, дидойски, гинухски, хваршински меташ лаьца.

  21. 1963 шера Саькура бетта 1 ди

    Юрта район
    Административни статус хийцалу.

  22. 1965 шера Наджгоанцхой бетта 12 ди

    Шахьар тӀа а хьа а ер
    РӀагӀара административни реформа чакхдоал.

  23. 1980-гӀа шераш чаккхе–1990-гӀа шераш

    Динан меттахӀоттадар
    Юкъарчий арара болхи динан дешари шорлу.

  24. 1990-гӀа шераш

    Йоазон публикаций хьадар
    Кириллица тӀа оттадаь литературни материалаш хьадувц.

  25. 1999 шу

    Цезско-русски словарь
    М. Ш. Халилов словарь арахула.

  26. 2000 шу

    Историко-этнографически монографи
    Лугуеви Магомедови тахкар арахула.

  27. 2010 шу

    Цезски фольклор арахоар
    А. К. Абдулаеви И. К. Абдуллаеви тексташ арахула.

  28. 2015 шу

    ЧолгӀа предложенеш тахкар
    Мария Полинская болх арахула.

  29. 2016 шу

    Мифологии ислам
    Сефербекови Магомедови цезски тешамаш лаьца тахкар арахула.

  30. 2016 шера июнь 9 ди

    Шаитли документальни сурт
    Ашаритдаг сурт оагIув тIа леладаьд.

  31. 2021 шерарча оагӀой 1-ча дийнахьа

    ДӀаяздара хана
    Россе 14 881 дидо, Дагестане 14 770 лоархIама тIаэцад.

  32. 2023 шу

    Метташ Ӏалашъяра тахкар
    З. М. Халилова Lingforum тIа цезский тоаба хьажа.

  33. 2024 шу

    Музейни фотоальбом зорба тохар
    РЭМ 1910 шерарча экспедицен сурташ гойташ я.

Кхача

  • Хинкал

    Исторически сурт хьадеш хиннай тайп-тайпарча даькъаца, юкъедаьккха хиннай шураца, дулхаца, приправашца. Тесто формаши, оттадара кепаши тайп-тайпара хиннай.

  • Чудаьккхача хьачараш

    Хинкала меттаний цӀерашца дувц дулхаца, миталца, неӀаца еш йола хьачараш, курзеца гергара йолаш. Уж цхьан юкъара хьачара Ӏадата тептараш.

  • Шурий хьачараши бепиги

    Шура, нехча, даьтта, чаьпалгаш, дугаш а, бепигаш а лоаттаду пастуший а, лаьтта болх беча а бахаца. Дезала кухни хийцаяьй маьхаза юкъарленгашца цхьана.

Ӏадаташ

  • ВӀаший новкъостал

    Гергарой а, лулахой а гӀо дар эггара эршагӀа да бахаца болх беча а, Ӏалама Ӏовдала хӀамаш хиннача а. Исторически сурташ тӀа даькъаза гӀо дар дукхал гергарлоца юзаяьй.

  • Игби а, тӀехъяхараш а

    Праздника меттагӀа варианташка юкъадувла жовгӀар берза костюмашца а, маскашца а. Праздник цхьанатуху коллективни ловзар, музыка а, юртара юкъарло а.

  • Ӏаьнан цӀи

    М. К. Мусаева сурт оттаду цӀергаш, хороводаш а, цӀеца ловзараш а февраль бетта долалуш. Из этнографически сурт да хьалхара хиннача, обряд хьаюцара инструкци яц.

Барзкъоаггаш

Кхалсага костюм юкъаяхай коч-гӀаьргаш, хачи, кураш а, платкаш а, сесага: коч, бешмет, черкеска а, унзара кӀадаш а. Шера зама, хан, хьаькъал а, хьашт а Ӏаткъам баьб комплекта тӀа. ШирагӀа дувхар цхьатарра хиннабац массо юрташка.
1910 шерара музейни сурташ лоаттаду дидойски юрташка бахача наьха дувхара конкретни варианташ. Сурташ деша деза цу метте а, хана а цхьана.

Халхараш

  • Празднични хоровод

    ЦӀерга гонахьа хороводаш хьоахаяьй Игби исторически сурташка. Халхар коллективни календарни Ӏаьлаца юзаяьй.

  • ТӀехъяхараш а, сценически кхоачам а

    Маскаш, болам а, музыка а цхьана оттаду празднични гойтам. Таханлера ансамбла программа юртара формаш тоаде йиш я.

Музыка

Халкъа кхоллама ЦӀа материалаш сурт оттаду «Дидо» а, «Цези» а ансамблех, цезски а, аварски а иллеш кхоачам, пандур а, зурна а ер. Уж меттигера музыкальни Ӏалама масалш да.
БӀарчча культура юкъаяхай фаьлгаш а, кхыдола дувцараш а. Цезски тексташ корпус таро я уж таржамаца деша а, кхоачамхой метта башхалмаш тохка а.

Пхьарсалаш

  • Дета

    Кидеро 20-гӀа бӀешера долалуш хинна веретено лоаттаду Российски этнографически музее. ДегӀа жӀов а, кӀада тай а документ яьккха даь гӀирсца болх.

  • КӀада, дегӀа а, кӀотарг а

    ЦӀагӀара промыслаш лоаттадаьд дувхар, гӀирс а, гӀишлош яр а. Уж формаш юзаяьй лоаман бахаца тӀаккха долча материалашца.

  • ЦӀа а, бахаца йола гӀишлош а

    Сержпутовски фотоколлекци гойту цӀенош, сарайш, амбараш а, кӀоагаш а, таро я конкретни юрташка гӀишлош ярара кеп тохка.

Дагара меттигаш

  • Кидеро

    Меттигера юкъарлений исторически юкъ. Цун бахархой а, бахара гӀирс а гойту 20-гӀа бӀешера долалуш хиннача музейни коллекцешка.

  • Шаитли

    Цезски юрт, шера меттаца. Документальни сурт гойту цун гӀишлош а, лоаман атагӀа а июнь 2016 шера.

  • Асах а, Акди а

    Юрташ, царех юзаяьй кхайкадаь преданияш кӀайча кӀотаргех а, дина бахар хийцарах а.

  • Тиви а, лоаман Ӏалама арахьара юкъарленаш а

    РАН ресурс белгалду цезски мотт Тиви Гуьржечехь, иштта Дагестане дӀабахача юрташка а, диаспоре а.

ЦӀераш: леладара масалш

МаӀачара

    Кхалсагаш

      Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а

      • А. К. Сержпутовски

        Этнограф, цун 1910 шерара экспедици лоаттадаьд дидойски культурах сурташ, гӀирс а, фотографеш а.

      • С. А. Лугуев а, Д. М. Магомедов а

        Дидойцех историко-этнографически тохкама автораш, йоазонца а, аренни материалашца а юзаяь.

      • А. К. Абдулаев а, И. К. Абдуллаев а

        Цезски фольклорни тексташ гулдараш, 2010 шерара издани а, аннотированни электронни корпус а юкъаяхараш.

      • М. Ш. Халилов

        1999 шерарча цезско-русски словара оттадаьр, метта Ӏаморе пайда эш.

      Медиа

      Сурташца галерея

      Шаитли юрт, Цунтински район. Asharitdag · 9 июнь 2016 шо · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 InternationalAsharitdag · CC BY-SA 4.0 International · WebP формате хьаяьккха · CC BY-SA 4.0 International; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Asharitdag, 9 June 2016; converted to WebPСурт

      Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.