← Еррига къаьмаш
Къулбаседа Кавказ · Дагестан
Табасаранаш
Табасаранар
Табасаранар: ЗӀилбухен Дагестане общинай истори, мотт, ковраш датташ, литератураи культураи дагара. Хьалхара тешамаш а ислам даржара а, тӀаьхье йола хронологи а Ӏилманни а музейни материалашка хьажоргаш а.
Регионаш:Дагестан
Хучни гӀап. Фото Sitbsrn, 2024 · CC BY-SA 4.0
Мотт
Табасаран мотт · табасаран чӀал
Доьзал
Нахско-дагестански дезал · лезгински гаьна
ДуӀарал
151 466 саг Россие (2021 шера денздар)
Истори
Къам а, даьхе а. Табасаранаш, шерий цӀи «табасаранар», Дагестана юкъерча къаьмей цагӀара я. Исторически область Табасаран республика зӀилбухен-малхбоале улл. Цун гӀайре таханарча цхьан шахьара гӀайренашца нислуш яц.
Хьалхара йоазонашкара хоам. Табасарана истори Дербентаца а, Малхбоалера Кавказа лоӀаме юкъарченашца а увтташ хьажа. Юкъерча бӀаьшерий лаьтташий цӀераш меттаний а, археологически хоамашца а нисде деза: уж хӀанз йолча цхьан юрта а шоай тӀаьхье хьахьоадаь дац.
Ӏарбий походаш. 722–723 шерашка ал-Джарраха болхаш хиннача хоамо Табасарана лаьтташ а, юрташ а хоадо. Хроникхоша духьалагӀо а, тӀеман экспедицеш а дувц; поход ша тӀаккха долча бахархоша ислам тӀаэцараш цхьана хана хинна хилараш гойташ яц.
Майсум, къадий а, юкъарченаш а. Областа истори тӀа майсума а, къадия а дола лаьтташ, юрташкара юкъарченаший барт а, лоӀаме юрташ а эргаш да. XVI бӀаьшера шоллагӀа ах даькъе гӀинбухера къадийство Хучни юкъе а йолаш, зӀилбухера майсумство Джараха юкъе а йолаш къаьсташ хиннай.
Имперски хувцамаш. Б. М. Алимова 1806 шера меттаний Ӏедалаш Россе паччахьал кӀала эцараш а, 1813 шера Табасаран тӀатохараш а дувц. 1860-гӀча шерий окружни реформаша Ӏедал хувцадаьд; 1866 шера тӀаьхьенашкара Ӏедалаш дӀабаьхаб.
XX бӀаьшера. Школашка дешараш, коллективизаци, аргӀан тӀа бахараш а, пхьешаш а дегӀаяраш юкъарченашкара вахар хувцадаьд. БӀаьшера шоллагӀа ах даькъе хувцамаш кӀоаргагӀа гуш да: транспорта зӀенаш а, дешараш а шердаьла, болх, цӀа а, дезала вахар а хувцадаьд.
ХӀанзара бахараш. Табасараний юкъарченаш Табасарана а, Хива а шахьарашка, аргӀа тӀа а, пхьешашка а баха. Дербент, Дагестански Огни, Каспийск а, Махачкала а къаман хӀанзара географи юкъе доагӀа.
ДуӀара. 2021 шера оагӀой 1 дийнахьа хьаяьча нах багарбараца Россе 151 466 табасарани лоархӀаш да, царех 126 319 Дагестане. Уж къам белгалдаьккхача наьха дуӀа да, дуьнен дуӀа а дац, метта бувцаш болча наьха дуӀа а дац.
ДӀа-хьа бахар, говораши меттагӀара общинаши
Исторически Табасаран, хӀанзара Табасарански район, табасаранхой дӀа-хьа бахара мохк цхьатарра дац. Табасаранскии Хивскии районаш юкъедоагӀа кӀоаргагӀа йолча юрташи пхьаши зӀенашка.
ГӀинбухераи зӀилбухераи говрий тоабаш цхьанатох меттагӀара къамаьла варианташ. Уж ше-ше къаьста къамашка ерзаяь Ӏа а йиш яц, хӀанзара административни гӀай яьнна а оттаяь Ӏа а йиш яц.
ЗӀилбухера Дагестане дукха метташ йолча юкъарче табасаранхой лезгийцаши, азербайджанийцаши, кхыболча лоалахойцаши юкъегӀоргӀаш хиннаб. Дуцара юкъара техникаши культура формаши цхьан къаман бӀарчча долаш яха Ӏа езац.
Мотт
Табасараний мотт нахско-дагестански меттай дезала лезгински гаьнагара ю. Лезгинскица гаргара хилар цхьа мотт е цхьа хӀанзара къам хилараш гойташ яц.
ГӀинбухера а, зӀилбухера а диалекташцара тоабаш къастаю, царе юкъе меттаний говораш а доагӀа. Литературни норма зӀилбухера бух тӀа хьахиннай; говораший башхало меттай тӀаьхьен дакъа да.
Йоазонашца массехк исторически чкъаьра да: Ӏарбий графиках пайда эцараш советски алфавиташка хьалха хиннай. Латиница 1932 шера чуяьккхай, кириллица тӀа 1938 шера дехьаяьннай.
Мотт дезала юкъе, исбахьален литературе, дешарашка а, СМИ-шка а лелаю. Азербайджаний, лезгинский а, эрсий а метташца зӀенаш меттигашка башхала долаш да. ТӀаьхье тӀера тӀаьхье тӀа мотт дӀалуш хилараш таьӀагӀа къамаьл эша, учебникаш хилараш бӀарчча ца тоъ.
Меттигашкара падежий шердаь система пространственни юкъаметтигаш кӀоаргагӀа гойташ йолалу. Падежий дуӀа гойташ йола грамматически формаш талларал Ӏовшалу; метта халал цхьан «дуьнен рекордца» мара Ӏаьрда йиш яц.
Дин а, дийна тархьар а
Хьалхара динаш малаг1а хиннай хацар. Уж т1еххьара д1аяздаь фольклора, 1адаташа, культ йола меттигаша т1ара меттаоттаду. Из 1илмана реконструкци я, цхьа шира динах ца хувцадаь 1алашдаь йола сурт-хьалха оттадаь долаш дац.
Лаьтта, ялаташ, 1алама ницкъаш. Аграрни 1адаташ чу ахка д1адоаллаш, дог1а, малх, ялаташца йоазаш хиннай. 1адаташ юрташкара юрташка кхеташ хиннай, 1аьламаца хувцалуш хиннай.
Малх, б1аьсти 1адаташ. Табасаранийх бола хоамашкахь Эбелцан б1аьсти д1адоалла 1адат, 1адат йола кхача а д1аяздаьд. Кхача кеп малхаца дувзадаь тафсир 1илманхочун интерпретаци я.
Керста дина региона истори чу. Юкъера б1аьший хьалхара Малхбоалерча Кавказе керста центраш, меттара культ а хиннай. Из юкъара контекст табасараний даь-даьл наггахьа цхьа дина леладаьд, я цхьана хана д1а а тедаьд ала ца тарлу.
Ислам д1а-д1атохара хьалхара мураш. 1арбий походаш, Дербента дукъа т1ехьашкара кулгал, т1ехьашкара мусульмански центрашца йола юкъа-юкъаза болаш хиннай керда дина д1а-д1атохара хьал. Т1омца кулгалдара, паччахьий д1а-д1атохар, юкъара дина г1улакх хувцара уж тайп-тайпара ханашка хиннай.
Цхьа шу ала ца тарлу бахьан. Р. И. Сефербековс А. Р. Шихсаидовс оттадаь периодизаци ялай: VIII б1аьше д1адоаллаш X б1аьше юкъе хьалхара мур; X б1аьше юкъе XIV б1аьше ислам ч1оаг1дара мур, меттара культаш 1алашлуш. Из 1илмана схема я, юрташкара юрташка д1а-д1атохара календарь яц.
Абу Муслим, исторически дагахоам. «Дербенд-наме» тептарашкахь хьехам, 1аьдалаш оттадар Абу Муслима суртца дувзадаьд. 1алашдаь тептараш д1аяздаь хиннай д1аяздаь х1амашта т1ехьашка дукха т1ехьагӀа; царе хьадувцараш кхыдола тешалташца дувзада деза.
Меттара юкъарленна г1улакх. Ислам ч1оаг1далар маьждигашца, дешарца, меттара дина авторитеташца д1а-д1адоаллаш хиннай. Миссионераш, сийлахь нах бола халкъа хьадувцараш юкъарленашкара дагахоам гойташ я, амма биографи, нийса ха а оттаде ца тарлу.зни авторитеташ. Миссионераш, сийлахь нах бола халкъа хьадувцараш юкъарленашкара дагахоам гойташ я, амма биографи, нийса ха а оттаде ца тарлу.
Сийлахь меттигаш керда ма1анашца кхетадар. Сефербековс «1адаташ т1аьда каьгаш», 1уйран меттигаш тахкаш я. Уж хьалхара сийлахь меттигаш хувцадара масал хьисапе хьаяьй. Хьаювцарашкахь йола функцеш, шира ха уж 1илманхой интерпретацеш ю.
Мусульмански 1адат. Табасараний исторически сунний ислам леладаьд. Халкъа 1адат хьадувцар цхьан а сага тешамаш ца гойташ я, дина г1улакх цхьан кепа т1а ца хилар а ца гойташ я.
Сийлахь нах лоарх1ар. Хива, Табасараний районашкара арара материалаш т1а лоарх1аш йола кашашка ухаш, царех лорадаьраш бола хьадувцараш д1аяздаьд. Из 1адаташ мусульмански юкъе тайп-тайпара лоарх1аш я; этнографически сурт-хьалха оттадар богословски т1аьхьадалар д1а ца хьакъа.
Шира 1адаташ 1алашдар. 2020 шерара балха т1а д1аяздаьд 1960-гӀа шерашка кхаччалца 1алашдаь лаьттаца йола 1адат. Меттара г1улакхаш мусульмански ду1ашца юкъа-юкъаза болаш хиннай из дина г1улакх ч1оаг1а хилар гойташ я, ший а ший цхьаннех къаьсташ йола ши дуне хилар ца гойташ.
Советски зама. Дина духьала политика юкъара институташ т1аьхьадаьд, амма цхьадола хазнаш, 1адаташ дезалашка чуд1а-д1алуш хиннай. Цхьан 1адатах бола тешалташ массо бахархошка, массо советски зама т1а д1а-д1атоха ца тарлу.
1991 шера т1ехьашка. Даькъасте дина г1улакх кердадалар дешара, маьждигий кердадаларца, авторитет, низам бола керда къовсамашца цхьана хиннай. Х1анзара хувцараш юкъера б1аьшешкара ислам д1а-д1атохара процесс цараца д1а-д1атоха деза.
Хьажачараш дола хоам
Мотт
- Табасараний мотт нахско-дагестански дезала лезгински гаьнагара ю.
ДӀадилла а дукхал а
- Россе: 151 466; Дагестане: 126 319 табасарани. 2021 шера оагӀой 1 дийнахьа хьаяьча нах багарбараца.
ОагӀув а дахар а
- Хучни яьха музейни «комис» ков, 1974–1975 шераш, тӀоарагӀа доаца шинне агӀора болх беш йола хӀама я.
Истори
- VIII–XIV бӀаьшерий периодизацис ислам даржараш дувц, къаьстта цхьа таьрахьаца къам ислам тӀаэцарашца увтташ яц.
ДӀаьха хронологи
Хьалхара юкъера бӀаьшераш
Табасаран а Дербент аУкх область Малхбоалера Кавказа политическии культура контакташи система чу карара я.VIII бӀаьшера хьалхагӀа, таллама схем
Меттешкара дина ӀадаташПериодизацино хьалхарагӀа хиннача культаша дӀалоацаш хиннад; царех лаьца хӀама тӀехьагӀара материалашца меттаоттаду.722–723 шераш
Ӏарбий эскарий походашЙоазонашкара хабараш ал-Джарраха тӀеман болхаш Табасаранаца ювзаю.VIII X бӀаьшера юкъ
Ислам дӀачӀоагӀдара хьалхара мурА. Р. Шихсаидов схем тӀехьагӀа, элиташа керда ди тӀаэцара деррига бахархой цхьана дӀаэцарах дӀа а ца догӀаш хиннад.X бӀаьшера юкъ XIV бӀаьшера
Ислам чӀоагӀдаларДи дӀатаржараца меттешкара дина Ӏадаташ хийцадалар а хиннад.XIII–XV бӀаьшераш
Хива гӀолла дӀавоагӀа могильникСефербековс Гамагь-накьвар яхача эпиграфически дата тохаш йола дӀавоагӀаш дина хийцамашка лаьца материал санна хьоашалгаду.XVI бӀаьшера шоллагӀа дакъа
Майсумствои кадийствоиШоайла гӀинбухераи зӀилбухераи дола дакъош хьахиннай, юртара юкъарлен союзашца цхьана.1806 шу
Меттешкара доладаь нах Россе паччахьалкхен карара хиларАлимова монографино кадияи майсумаи Россе паччахьалкхен карара хилар тӀадийшад.1813 шу
Табасаран цхьаьнатохарПолитически хьал хийцадалара из мур историко-этнографически талламца белгадаьд.1860 шера декабрь
Кайтаго-Табасарански округДагестански областа керда административни единица хьахиннай.1866 шера февраль
Керда наибски урхаллаОкруге Ӏадаташкара урхалла оттадара метта керда система дӀаяьй.XIX бӀаьшера тӀеххьар дакъа – XX бӀаьшера юххерча хана
Боахам а юкъарле аЛаьтта болх, даькъаза боахам, цӀагӀара болх уж юртара юкъарлен коа хьашташ кхоачашду.1909 шу
Абумуслим Джафаров валарХинна йоазонхои дешарахои Хиве ваьв.1915 шу
Манаф Шамхалов валарТабасарански литература кхолламхой цаӀа биографи хьахиннай.1921 шеран 20 наджгоанцхой
Дагестани АССР кхолларВЦИК-а постановлено республика автономни статус белгалъю.1930-гӀа шераш
Меттешкара Ӏаьдалага хьажа культаш дӀалоацарАргӀан тӀехьара тешалгаша белгалду Ӏида каьгаш тӀа халкъа дуӀаш дакъа дӀадалар.1932 шу
ЛатиницаЛатински бух тӀехьагӀа керда табасарански алфавит леладалар доладеннай.1932 шера апрель 29
«Красный Табасаран» яхача газета хьалхара номерЗорба тохара истори тохкаш гӀо доаккхаш, газет латиницаца арадалара терахь.1933 шу
«ХьалхарагӀа гӀулаккхе»Абумуслим ДжафаровгӀар хьалхара поэтически сборник арадол.1934 шу
Хьалхара прозаи драматургиДжафаровгӀар дийцараши пьесаши «БӀелара сердале» арадув.1938 шу
Кириллически алфавитСоветски йоазув латиницара кириллице дехьадув.1944 шу
Манаф ШамхаловгӀар хьалхара кинига«Даймохкá, эрша́» стихаши дийцараши сборник арадув.1960-гӀа шерашка кхаччалца
Аграрни Ӏадаташ ларъярЭтнографо йоазувдаь Ӏадат гойтуш да меттагӀаи бусалбаи элементаш дукха ха йоаккхаш цхьана хилара.XX бӀешера шолгӀагӀа агӀо
Лоамаши, арени, пхьаиМиграцеши, дешари, керда болхи гӀуллакхаши хувцаду общинай географиии денна-денцара дахари.1974–1975 шераш
Хучнира «комис» ковёрУкх хана дӀатохара РЭМ 8506-25 предмет.1977 шу
Музейни гулбари сурташиЭ. Г. Торчинскаяс гулду бедарши текстильи, сурташ до Табасарански района дахара.1991 шера тӀехьагӀа
Ди дахара гӀулакхМаьждигаши дешари кхиарца цхьана тайп-тайпара ди Ӏадатагара гӀулаккхе а долаш.2001 шу
Профессиональни къаман театрПаччахьалкхен Табасарански драматически театр кхоллалув.2007 шу
Чере экспедициРЭМ тохкаду меттагӀара кӀада йоацаш дуцара Ӏадат.2021 шу
Баха нах д1аяздарРоссе 151 466 табасаранхо дӀаязбаь; Дагестане 126 319.
Кхача
Хинкал
Т1ехьа хинкал, раковина кепа йола т1оараш яьккхай; бедаргаца жий, я ший а ший соус ялай. Дезалашкара рецепташ тайп-тайпара я.Хлеб и начинённые пироги
Ялх1аш юкъара кхача бух хиннай. Бепиг тайп-тайпара кепашка йоатташ хиннай, мерзагӀаш 1аламаца дола сезонни чудахарашца яьккхаш хиннай.Сезонный стол
Шура кхачаш, жий, б1аьрц, 1аламара баьцаш уж бепигаца йола кхачаш т1аьххьарча хиннай. Кхача х1оттам шера ханаца, дезала хьаькъалца хиннай.Праздничная выпечка
Эбелцан т1а 1илманхоша «гъванжрар» бола мерзагӀаш, 1адат йола бепигаш д1аяздаьд. Кхача 1адат йола г1улакх цун юкъара леларал къаьсташ я.
Ӏадаташ
Юкъарче а, вӀаший гӀо дар а
Юртара юкъарло цхьана болх оттадараш, бахархой юкъера юкъа-юкъаза болаш хиннай. Исторически низамаш кулгалца, 1аьламаца цхьана хувцалуш хиннай.Семья и гостеприимство
Дезала юкъа-юкъаза болаш, гергарчарна г1о деш, хьаьший т1аэцаш уж юкъара г1улакхашка боккха меттиг д1алоацаш хиннай. XIX б1аьшера сурт-хьалха оттадараш х1анзара дезала т1а т1аьхьадаь низам яц.Начало полевых работ
Хьалхара буц 1адаташ 1аьлама календарь юкъара кхачаца, ялаташца йола лаьрх1ашца дувзадаь хиннай; меттара варианташ юкъа-юкъаза ца деза.Память общины
Сийлахь нах, даь-даьл, лоарх1аш йола меттигаш бола хьадувцараш юрта лорадар, эздел г1улакх бола кхетам д1а-д1алуш хиннай. Уж фольклорни тешалташ я, критически деша дезаш дола.
Барзкъоаггаш
РЭМ музейни гуллама 8670 т1а гойташ я сесага бедар, к1удалдаь пазаташ, ураш уж Табасараний района 1977 шера гулдаьд. Из х1амаш меттара конкретни комплекташ 1омаде царех пайда а баь, «цхьа бедар» бола юкъара кхетам д1а ца хьакъа.
Бедара материалаш, 1адаташкара сурт махбара, фабрични к1адаш 1ат1аоаг1ош хувцалуш хиннай. Исторически бедар, юкъара бедар, х1анзара сценически вариант уж тайп-тайпара ц1ерашца д1аязде деза.
Халхараш
Танец в общественной жизни
Халхара культура ловзараш, 1адаташ юкъе хиннай. Х1анзара сцена меттара т1ехьле 1ат1аяхь, концертни постановка ца хувцалуш дола шира 1адат хьисапе гойта ца деза.Театральная сцена
Къаман драматически театра мотт, пластика, спектакля музыкальни кепаш кхиай; цун профессионали истори 2001 шера д1адоалла.
Музыка
Иллий фольклор, 1адат йола поэзи, исторически хьадувцараш, ашугски импровизаци уж З1илбаседера Даькъасте дукха метта йола юкъе кхиай. Гергарчарца йола юкъа-юкъаза болаш табасараний 1адат ший а ший хилар ца д1а-д1ахьа.
Литература, таржамаш а, театр а поэтически дош дӀаалара керда никъ хиннай. Манаф Шамхалов произведенеш литературни мотт а, сценически репертуар а кхоллара дакъа лаьцад.
Пхьарсалаш
Ковраш дагар
ГӀулакх чӀоагӀа тайп-тайпара техникашца да. Хучни яхача метте «комис» яха музейни экспонат, 1974–1975 шерашка даь, цӀогӀа боацаш, кӀада кӀаьда тӀехьагӀа ткъам-боаца кӀадаца даь да. Музейно атрибуцино из табасаранийи лезгинийи тӀа а хьоашалгаду.Черера кӀада даьр
С. А. Столыпина 2007 шера даь экспедицино Чере яхача юртара цӀогӀа боаца кӀадаши ковраши документаци яьй. АргӀан тӀехьагӀа дӀаяздарца меттешкара Ӏамалши хӀамаши лорадеш да.ЦӀагӀарара болх
Пазаташ даьр, тускараш, кӀувсаш, кӀадаш даьр из деррига даьр даьа хӀамашца доагӀаш хиннадар. Уж болхаш музейни гулламашца тӀадийшад, таханарча сувенирашкаца мара а доацаш.
Дагара меттигаш
Хучни
ГӀинбухерча Табасарана исторически юкъ. ОаггӀу тӀа тӀоагӀа гӀалах лаьца сурт таханарча памятника куц гойта; ворхӀ вошаи йишийи лаьца дувцар доказан хинна гӀишлошъяра истори санна леладеш дац.Хив
Табасарански культура юкъера лоархӀаме юкъ; юртаца Абумуслим Джафарови Манаф Шамхалови яхача йоазонхой биографиш а ювзаеннай.Чере
Укх юрта РЭМ-а этнографически экспедицино цӀогӀа боаца кӀада даьра образцаш Ӏамадаь, гулдаьд.Дербент
Табасаранаш Ӏешхача гӀалий юкъех цаӀи Паччахьалкхен Табасарански драматически театра болх беча меттиг а.
Ц1ераш: таханара леладара масалш
МаӀачара
- Базут (табасараний, шира)
- Каруч (табасараний, шира)
- Шингар (табасараний, шира)
- Шисин (табасараний, шира)
Кхалсагаш
- Азлена (табасараний, шира)
- Бичах (табасараний, шира)
- Кемсер (табасараний, шира)
- Лавият (табасараний, шира)
- Талум (табасараний, шира)
- Тамал (табасараний, шира)
Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а
Абумуслим Джафаров
Поэт, прозаик, драматург, 1909 шера Хиве ваь. Цун «Первые шаги» яха сборник 1933 шера арадаьннадар; цун говзал йоазон литература хьахинначу процессаца ювзаеннай.Манаф Шамхалов (1915–1974)
Поэт, йоазонхо, драматург, таржамхо. 1932 шера денз зорба тохаш хиннав; хьалхара кинига 1944 шера араяьннай. Пушкинаи Сулейман Стальскийи произведенеш таржам даьд.Национальни сцени кхолламхой
Профессиональни театр районера халкъа коллективашкаи актёраш кечдараи тӀехьагӀа хьахиннай. Из коллективни культура болха истори я, цхьацца цӀар-йоагӀа нах мара а доацаш.
Медиа
Сурташца галерея
Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.