← Еррига къаьмаш
Къулбаседа Кавказ · Нохчийче
Нохчий
Нохчий
Нохчий: Къилбаседа-Малхбоалера Кавказа къаман истори а мотт а, культура, Ӏадаташ а ислам дин дӀа-дӀа даржараш а. ДӀаьха хронологи а материалашта тӀатовжамаш а.
Кезеной-Ам Ӏомах хьадаьнна сурт · сурт
Мотт
Нохчийн мотт
Доьзал
Нахско-дагестанская доьзал, нахски гаьна
ДуӀарал
1 674 854 Россе (2021 шарахь хьисап деш)
Истори
Нохчийи исторически даь-мохки. Нохчий Къилбаседа-Малхбоалера Кавказаь цхьа коренни къам ба. Це истори АргӀун, Сунжаи Терки бассейнашкара лоамашца, лоаман кӀадашцаи аргӀашцаи юкъелоацаш я. Мотт нахско-дагестански доьзала нахски гаьна ю; гӀалгӀайи бацбийи мотташца гергарло царе къаьмый цхьатарра хиларг ца гойту.
Хьадар легендарни таьрахьаш доацаш. Этнически юкъаралла исторически меттахьара юкъараллашкара хьахиннай. Археологически культураш хӀанзара къамах цхьатарра яла йиш яц. Цудухьа бронзан бӀаьшера цхьа культура гучаялар таьрахь «нохчий вина таьрахь» санна хӀокху тӀа ца леладеш да. Хьадара дувцараши тегӀаши культуран дагахьара санна лоархӀ, амма уж йоазонаши археологически тешалташи тӀа тахкарг Ӏа.
Юкъараллаши лоалахошца зӀаьнар. Лоаманши аргӀанши юрташ бахара духьалъяхари бахархой дӀакхачийтари гӀоьнца зӀаьнараш даьд. Тайпаш яхаш гергарло юкъараллаш лаьттан юкъараллашца цхьана даьгӀаш хиннай. Це гӀуллакх хийлаш хиннай; тайпаши тукхуми схем массо замана администраци система санна ца лоархӀаш я. Лаудаева XIX бӀаьшера материала цу замана тешалта санна пайдане я.
XVIII бӀаьшера тӀеххьар дакъаи XIX бӀаьшуи. Шейх Мансура болам, тӀаккха Шамила имамате нохчий юкъараллаш дакъа лацар империн тӀехьагӀа дӀадахара духьаллатар исламан институташ чӀоагӀдараца вӀаший техад. ТӀом юрташ хӀаллакхилари бахархой дӀакхачийтарица хиннай. Ислам тӀаэцар цу боламашкал хьалха дӀадоладенна дар; тӀеман истори массо ислам тӀаэцара процесс ца хьахьоккху.
Совети автономи. 1922 шера лайчилла 30 дийнахьа Нохчий автономни область хьаяьй. 1934 шера из ГӀалгӀай автономни областеца вӀаший тохаяьй. Уж хийцараш административни институташ историга ю, къам хьадаларга яц. Архиваь урхалений документальни гулам меттахьара бахархойи автономи оттаяри тӀаьхьало йоккхуш гӀо ло.
ДӀабахари юхаволари. 1944 шера саькура бетта советски Ӏедало нохчийи гӀалгӀайи нийсса Ӏоттадаь Казахстанеи Киргизеи дӀабаьхаб. Массо этнически репресси бераш, воккхагӀа нах, фронтовикий дезалашка тӀагӀерташ хиннай. Никъ, мацалла, унзараш, спецпоселени режим массаза нах байнаб. 1957 шера автономи оттаяр юхаволашца никъ баьккхаб; из массел шерашка дӀадахаш хиннай, цӀеноши лаьтташи гӀулакхашца.
XX бӀаьшера тӀеххьар дакъаи диаспораи. 1994–1996 шерашкара тӀемаши 1999 шера дӀадоладенна керда тӀеман довши маьрша бахархой байтари, цӀенош хӀаллакхилари, нийсса Ӏоттадаь дӀакхачийтари, культуран мехкаш дайнари баьккхаб. Цхьа дезал регионаи Россеи арагӀа дӀагӀоӀаш хиннай. ХӀанзара нохчий дахар гӀалара бахари, дешари, тайп-тайпара дезалаши динаши Ӏадаташи юкъелоацаш я; из тӀеман историга е къама «цхьа амалга» тӀа ца дӀаяккха йиш яц.
Мотт
Нохчийн мотт нахско-дагестански доьзала нахски гаьна ю. Эггара гергара гергарло гӀалгӀай меттаца да; бацбийски а нахски метташка юкъейоагӀаш я. Уж ше-ше долаш метташ я, хӀанзара цхьа литературни мотт диалекташ яц.
Литературни норма аргӀан диалект тӀа бу. Лоаманши меттахьараши тайпанаш Ӏаьржаш я, царех шароевски, чеберлоевски, итумкалински, аккински; кистински диалект Гуьржех Панкиси чӀож тӀа да. Диалекташкара башхаллаш меттан тӀаьхьен дакъа да.
Йоазона Ӏадатехь арабски графика леладаьд; XIX бӀаьшера кириллически проекташ а хьаяьй. 1925–1938 шерашка латиница бух леладаьд, 1938 шерал хӀанзара кириллица чӀоагӀъяьй. Нохчий мотт дезалашка, литературе, дешареи СМИи тӀа леладеш да. Ший мотт арагӀа долаш леладари диаспора метташи цу сурта тӀа тӀатохаш да.
Дин а, дийна тархьар а
Ислам дехача ханара тешараш. Этнографаша дӀаяздаьд Ӏаламан ницкъаш, сийлахь меттигаш, даь-даьша дегаш хьасташ, вӀашагӀа дӀадахара дунех лаьца хетаргаш. ДӀаяздаь цӀерий юкъе гучайо Дела, Села, Тушоли. Ер хоам тӀаьхьара дӀаяздаршцаи наьхин Ӏадаташ юстарцаи дукхагӀа тӀадаьннад. Цо Ӏоттадаьд цхьаъ, хувцалуш доцачу ханара дерригача нохчий дина система меттаоттае йиш йоацаш.
Хьалхара тешалгаш ешара нийсаг1а. Б. К. Далгата болх тӀатехад, масала, 1891–1892 шерашка лоаман ГӀалгӀайче бахарашка. Ширача литературе «нохчий» яха цӀи цхьаццадолча хана гӀалгӀаша а чулоацаш хиннай. Из бахьан долаш цо сурт оттадаь гӀалгӀай Ӏид е сийлахь меттиг ше тахкар доацаш нохчий Ӏид аьнна тӀадилла йиш яц. Таханарча дийнахьа е материалаш лелаю дӀаяздаь меттиг а, исторически терминологи а ларъяш.
Керста дино Ӏаткъам. Юкъерча Кавказа, Аланеи Гуьржечеи гӀолла дола урамаш керста хетаргаш а, Ӏадата элементаш а даьхьаш хиннай. Цар лар тайп-тайпара дийцарашка а, дина лексике а хьоахадаьд. Цхьацца юкъарленгаш керстадахар цхьан ханарча дерригача къома керста ди леладаьд аьнна тешал ца ло. ЦӀу Тхаба-Ерда кимаш таханарча ГӀалгӀайче улл, Нохчиче а доацаш.
Ислам дӀа-хьа дарцара нийсаг1а. Бусалба наькъашаца, дукхагӀа ДаьгӀастеца, йола урамаш: юхкар, дешар, хьехам, юртара юкъарленгашцара зӀамагӀаш. Тохкаш-таллаш хоадаш тайп-тайпара хьалхара мураш тахкар. Дукха дӀа-хьа дарцара балхашка гучагӀа хьоахадаьд XVI бӀаьшера тӀеххьара дакъаи XVII бӀаьшери, Термаолан а, Берса-шейхан а болх. Процесс цхьатарра доацаш даьннад, тӀаккха а лоаман юкъарленгашка тӀаьхьагӀа дӀадаьннад. Дерригача нохчий цхьан дийнахьа ислам тӀаэцарах Ӏилмангара тешал дац.
XVIII бӀаьшери XIX бӀаьшера хьалхара агӀо. Шейх Мансура хьехами имамат хьадеш дарца исламан юкъарлои шариӀатан институташи чӀоагӀдаьд. Из хиннай хьалха дӀадоладаь исламизацен керда мура. Меттара Ӏадаташ, адат, дина бакъо цхьаьнагӀа болх баьб, цхьаццадолча хана вовшашца дӀагӀерташ хиннаб. Юкъарло имамате политически дакъа лацар цхьан а бахархочунга дина тешам ше тӀадиллаш ца дувц.
Суннизм, мазхаб, суфизм. Нохчий дина Ӏадате дукхагӀа сунний ислам шафигӀий мазхабаца. Мазхаб бакъона школа я, накшбандияи кадирияи ислама чура суфийски братстваш я. Ер хетаргаш дина дахара тайп-тайпара тӀегӀанашка хьажаш да. Вирд цхьан дина хьехархочун тӀаьхьабоагӀаш гуллам белгалду; из тайпаца цхьатарра оттае йиш яц.
Кунта-Хьажаи кадирияи. Кунта-Хьажа Кишиев хьажол деча хана тӀаьхьа кадирийски Ӏамат дӀа-хьа дарцадаьд; цун Ӏаткъам 1860-гӀча шерашка хьалхагӀа гучагӀа хиннай. Цун хьехамо дикагӀа хилар тӀаьхьа тӀом дӀа-хьа дарцараца хьазадаьд. Керда меттиг дӀалаьцад юкъара зикр Даьла хьоахадар. Хьехархочун лаьцари цӀаваккхари тӀаьхьабоагӀаш юкъарленгаш дӀа ца даьннад. Цун ваьр шера Ӏилман литературе тайп-тайпара хьоахаду.
Советски мури дина меттаотдар. Дина духьала политика дина къаьнача нахаи дина учрежденеши болх дӀа-хьа дарцадаьд. Цу тӀегӀара дина доьзалаца дӀа-хьа дарцари суфийски зӀамагӀаши лардаьд, масала, дӀа-хьа ваккхача а. 1980-гӀча шерашка тӀеххьара дӀадоладаьд гучагӀа дина меттаотдар. 1990-гӀча шерашка чӀоагӀдаьд дина бакъонахи тайп-тайпара бусалба никъаши юкъера зӀамагӀаш. Уж тайп-тайпара къаьнача къаьнача наха юкъера башхаллаш санна оттае йиш яц.
Таханарча дийнахьа тешам. Ислам дукхача нохчий культураи юкъарлон дахара керда дакъа хинна дӀаду. Ламаз, рамадан баттара марх, Ӏид-аль-фитри Ӏид-аль-адхаи бусалба Ӏадатан бухб; суфийски юкъарленгашка зикри хьехархой сийлахьа дарци ларду. Къам хилар цхьан а сагага дина тешам ше тӀадиллаш ца дувц. Къаманцара дӀаяздаь тешаме нах процент оттадаь дац: из дина Ӏадат ца дуста.
Хьажачараш дола хоам
Мотт
- Нохчий мотт нахско-дагестански доьзала нахски гаьна ю.
- ХӀанзара официальни йоза кириллица тӀа бу.
ДӀадилла а дукхал а
- 2021 шера дӀаяьккхачу переписяга диллача, Россе 1 674 854 нохчий дӀаязбаьб. Из этносий дукхал я, республика бахархой яц.
- Нохчий метта кистински диалект Гуьржех Панкиси чӀож тӀа да.
ОагӀув а дахар а
- Творогаца йиза чепалгаш регионаь нематериальни тӀаьхьен реестра дӀаязъяьй.
- Истанг кӀувса ковёр я; цу кӀаьда дӀахӀоттамашкахь цхьа никъ беса аппликаци я.
Истори
- 1944 шера нохчийи гӀалгӀайи дӀабахар архиваь гуламашка дӀаяздаьд.
- 1957 шера автономи оттаяр массай долча юхаволашца никъ баьккхаб.
ДӀаьха хронологи
Юкъера бӀаьшераш
МеттагӀара юкъарлош а, дина юкъаметтигаш аЛоамаш а, лоаман хьалхашкара меттигаш а баьхача наьха истори юкъарча кавказера юкъарлошца йоьзна я. Таханлера этнонимаш массо ширача юкъарлошка механически тӀадила йиш яц.Ислам даржале
МеттагӀара тешамашӀалаьмата Ӏаьржаш, даь-дадаш а, сийлахьа меттигаш а лоархӀар тӀехьагӀара этнографически тептарашкара хадаш да. Ца шира хронологи ткъаь шарага кхаччалца нийса меттаоттае йиш яц.Юкъера бӀаьшераш а, хьалхара Керда зама а
Керста ӀаткъамашГуьржех а, кхыча керстача мехкашца а хинна юкъаметтигаш дина Ӏаьдалашкара таьрахьаш юташ я. Массо халкъ цхьана хана керстадаккхар материалашца бакъдила дац.XVI бӀаьшера тӀеххьара дакъа а, XVII бӀаьшера а
Хулараш а, ислам даржар аТоӀжарашкахь Термаолан а, Берса-шейха а болх билгалбоккху. Цхьацца юкъарлош дӀаэцараш мел долаш хинна да; хьалхара таьрахьаш тахан а къовсамаш хул.XVII–XVIII бӀаьшераш
Ислам даржара цхьана хана ца хиларДегӀастаца хинна юкъаметтигаш, дешар а, хулар а ислам чӀоагӀдара гӀо даьд. Лоаман а, аренан а юкъарлош из никъ тайп-тайпара хана дӀабаьккхаб.1785 шу
Шейх Мансура гӀаттарУшурман хулар дина болха тӀехьашка даькъаза хинна да, цу чу дина Ӏаьдалаш а, ЭрсийгӀа чудахарна духьагӀа латар а цхьана тохаш.1785–1791 шераш
Болам Нохчийчоьнал тӀехьагӀа арадаларМансура болх Къилбаседа Кавказа тӀера бара. Из мур нохчий массо ислам истори доладалара тӀаэца йиш яц.XIX бӀаьшера хьалхара ах
Накъшбандий ӀаьдалСуфийски юкъаметтигаш дина зӀенаш чӀоагӀдаьд. Накъшбандий ислама чура братство я, шоайла ди яц.1830–1850-гӀа шераш
Нохчий юкъарлош а, имамат аШемал имамата шариатан институташ дӀа-дӀа даржадар гӀерташ хинна да. Цун юкъаметтигаш меттагӀара Ӏаьдалца а, цхьацца юкъарлошца а чӀоагӀа хинна дац.1850-гӀа шераш
Кунта-Хьажа хулар доладаларКъадарийски Ӏома дӀахьош хинна да хьехархочо а, цун тӀехьабоагӀашша а. Цу чу боккха меттиг дӀалаьцаш хинна да дезал Ӏаьдал а, цхьанатохара зикр а.1859 шу
Имамат хилара тӀехдаларШемал хьаьший хиларца имаматан тӀом Малхбоалерча Кавказе чакхдаьлар. Из хӀара Кавказа тӀемаш чакхдаларг дола таьрахь а дац, нохчий къам хьахинна таьрахь а дац.1861 шу
Кунта-ХьажагӀа хьехам юха а дӀабахьарХьехамхо юхавеъча, къадарий общинаш сиха шухьийла яьлар. Цо тӀом сацаде аьнна кхайкар имаматан хьалхара тӀеман-политически программах къоасталуш хиннай.1860-гӀа шераш
Хьехамхо вӀаший вахар а, общинашкара вахар аКунта-Хьажа вӀаший вахар а, набахте чуволлар а цун хьехам дӀалуш ца соцадаьд. ТӀехьабоагӀаш общинни юкъаметтигаш а, зикр а лоаттадаьд.1862 шу
Кириллица йоазув проектӀарбий графикаца цхьана нохчий метта кириллицаца йоазув проекташ а дегӀадаьд. ХӀанзара алапат тӀехьагӀа хьахиннай.1872 шу
Умалат Лаудаевн «Нохчий тайпа»Нохчий автора истори а, этографи а лаьцара хьалхара балхаех цхьаъ зорба тохар. Цун чура дийцараш тахкаш долча документальни таьрашца къоастаде деза.1891–1892 шераш
Далгата оагӀув тохара талламашТешамаш а, Ӏадаташ а дӀаяздар эшаме маьӀда хиннай. Таллама доккха дакъа гӀалгӀай юкъе дӀабаьккха хиннаб, из текст лелаеча теркаде деза.1922 шера Лайчил 30 дийнахьа
Нохчий автономни область хьахиннарРСФСР юкъе автономни область хьахиннай. Архивни гулам цун хьахиннара а, юкъарлен вахара а документаш зорба тохаш я.1925 шу
Латински графика тӀа вахарЛатински алапат метта политика кхыча мура тӀа нохчий йоазувна бух хиннаб.1934 шу
Автономни областаш цхьаьнатохарНохчий а, ГӀалгӀай а автономни областаш цхьанатоха хиннай. Ер административни процесс къаьст-къаьсттера этнически идентичностеш дӀаяьккхарагӀа яцар.1936 шу
Нохч-ГӀалгӀай АССРЦхьанатоха автономе автономни республика статус еннай. Советски модернизаци политически репрессешца цхьана даьр.1930-гӀа шераш
Динан вахара тӀагӀоллаш хиннарашДин духьалара политика дин Ӏамалхошта, дешара а, общинни учрежденешка а тӀакхачаш хиннай. Тешар дӀалуш мара ца соцадаьд.1938 шу
ХӀанзара кириллически бухНохчий йоазув кириллица тӀа даьккхад, из хӀанзара официальни йоазувна бух хиннай.1940 шу
Ансамблан хьалхара гастрольни никъНохчий-ГӀалгӀай иллийи халкъийи ансамбль Москваеи кхыча шахьареи халкъага хьаяьй. Сценически исбахьален фольклорни тӀехье нийса гойташ дола керда никъ хьаеллай.1941–1945 шераш
Нохчий тӀоме дакъа лацарНохчий ЦӀечагӀашка гӀуллакх деш хиннаб. Сталинградера тӀамех цхьа цӀар-йоагӀа лаьца хинна Ханпаша Нурадилов Советски Союза Турпалхо хиннав.1944 шера саькура бетта 23 ди
Начало депортацииНКВД нохчийи гӀалгӀайи нийса боацаш дӀабахара доладаьд. Этнически репресси гражданхошка тӀадетташ хиннай, шоай бехк боацаш а.1944–1956 шераш
Спецпоселени тӀа вахарДезалаш Казахстанеи Киргизеи бокъонаш тӀагӀерташ баьхаб. Гергара нах а, шоай цӀа а доацаш вахар коллективни дагахӀоттама юкъера тема хиннай.1956 год
Спецпоселени гӀулакхаш дӀаяккхарСпецпоселени режим дӀаяккхар шоайга хьа а даьккхача, массо бокъонаш сиха меттаоттаеи маьрша цӀагӀа волавеи аьннарг хиннадац.1957 шера наджгоанцхой бетта 9 ди
Автономи меттаоттарНохчий-ГӀалгӀай АССР меттаоттаяр массай дола цӀагӀа волавара бокъонца никъ хьаеллай. Бакъдара дӀа-хьа вахар кӀезигагӀа-кӀезигагӀа хиннай.1950-гӀча шерий тӀеххьар а 1960-гӀча шераш а
ЦӀагӀа волавар а культура бахар аДезалаш а, юрташ а меттаоттаеш хиннай, литература, дешар а, сцена а дегӀаяьй. Депортаци тӀехьагӀагӀа тӀехьеи дагахӀоттам тӀа Ӏаьлаш хиннай.1972 шу
Абузар Айдамирова исторически прозаЦун роман хьаялар даьнна дӀаьхагӀа хинна литературни дагахӀоттама тӀагӀо хиннай. Музейни материалаш яздархочун исбахьален халкъа дагахӀоттамаца ювзаю.1980-гӀа шераш чакхдоалаш а 1990-гӀа шераш доладалаш а
АгӀонагӀа дин юха меттадаларДиний дешар а, юкъара гӀуллакх а юха хьадаьннад. Советски динах болаш хинна бокъонаш дӀадаьннад, динах болаш дукхагӀа тайп-тайпара хьал хьадаьннад.1994–1996 годы
Хьалхара нохчий тӀомТӀомца цхьана массай дола адами бокъонаш доацаш лелар, маьрша бахархой вийр а, хӀамаш дохадар а хиннай.С 1999 года
Керда тӀом а бахархой дӀа-хьа гӀолла дӀабахар аТӀом юхадаларца бахархой массай долаш дӀабахаб; УВКБ ООН бежара дезалаш хьал дӀаяздаьд.2000-гӀа шераш
Меттаоттадар а дезала дагахӀоттам аШахьара а, культура а инфраструктура меттаоттадар тӀомех хинна тӀехьагӀагӀаца цхьана хиннай. Дезала дагахӀоттам а диаспорагӀа хинна гӀулакх а халкъа истори юкъе Ӏа.2021 шу
Россе дӀаяздаьраш дукхал2021-ча шарахь д1аяьккха ВПН-2020-с Россехь 1 674 854 нохчий д1аяздира. Из Нохчийчоь бахархой а дац, дуьненахь беррига къам а дац.2026 шу
Дийна дола оьздангаллин т1аьхье д1аязъярРегионан реестра т1ехь зорба тоьхна чепалгаш яаран, истанг а дечиг-пондар а яран технологиш. Реестра т1е чуязъяран терахь оцу 1адатан хьадаларан терахь а дац.
Кхача
Жижиг-галнаш
Даьтта т1аьдаьккхача дулхаца галнашца, бульонца, чеснокаца хьадувцаш да. Галнаш хьаькъал а, хьадувцара х1оттам а дезалашкара тайп-тайпара да; цхьаъ т1аьхьа деза рецепт яц.Чепалгаш
К1езига, готта, гоама лепёшкаш, творог чу а тессаш, цкъаза баьца баьпкаца. Уж дакъаза таба т1аьхьа даьккха, даьттаца хьаькхна да. Г1аьргаьна чутесса начинка хингалший начинкаца ца деза.Хингалш
К1езига лепёшкаш, г1аьргаьна чутесса начинкаца. Ц1аг1ара варианташ мерзаллаца, куцаца, хьадара тайпаца тайп-тайпара да; из дийна йолча кулинарни г1иллакхах дакъа да.Шура а, баьца а кхача
Дулха а, даьккха кхача а ца 1аш, даьккхий кхача дезаш да шурий кхачаш, баьцаш, шера баьцаш. 1ида кхача т1аьхьа хинна дола кхача дерриге гойташ дац.
Ӏадаташ
Нохчалла
Уж х1амаш цхьана тохаш да сий, шоай дош т1аьхьа дезар, сатохар, кхыболчарга лерам. Из эзделла идеал санна хьадувцаш да; из цхьаъ йоазонца дола закон яц, наггахьа сага хьаькъал хьадувцаш а дац.Хьаша лерам а, воккхачарга лерам а
Этикета чулоацаш да хьашага терко а, т1ехьарашца юкъа-юкъа дола хабараш а. Хьаькъала тайпаш дезалашкара а, хьалхашкара а тайп-тайпара да. Г1иллакхий исторически хьадувцараш таханара дахара т1аьхьа дезача бакъдашкара къастаде деза.Тайп а, метте юкъаралла а
Тайпах хилар тухма а, хьадаларах дагараш а лоаттош г1о деш да. Метте юкъаралла, гергарло, таханара дезал уж цхьана-цхьанна метта х1отташ дола х1амаш яц.Г1иллакх, дина бакъда, юкъа-юкъа далар
Адат а, шари1ат а исторически юкъа-юкъа г1о деш хинна да. Воккхий а, дина авторитеташ а юкъа-юкъа г1о деш хинна да конфликташ д1атохаш. Юьртара далар исторически институт санна хьадувца деза, таханара нохчий т1аьхьа дезача бакъда санна а дац.
Барзкъоаггаш
XIX б1аьшера т1ехьара а, XX б1аьшера юкъера а музейни комплекташ гойташ да ма1аьрхой костюм: бешмет, черкеска, т1оара, папаха, башлык. Черкеска т1ехьара газырницаш юххьанца т1оараш лоаттош хинна да. Ер х1амаш Кавказа кхыболча къаьначарга а даьржадаь да; уж мара нохчий д1атохаш дола х1амаш санна ца лоарх1а.
ЗӀамигагӀа йоацача ханара дувхар дегӀа тӀадувлаш хиннай: йӀаьха коч, корта тӀадувларг, совгӀаташ; музейни сурташ тӀа «гӀабали» яха цӀи тӀадувла. Цун хӀамаши, кӀадиши ханаца, хьаькъалца, даькъалца, дувхара Ӏаьдалца хувцалуш хиннай. Сценан дувхар массо ханашкара юкъара дувхара тӀеххьара кеп яц.
Фетан бурка хӀаманна духьала лоатташ хиннай, новкъа тӀа дувхарг а хиннай. Цун дешар кӀада кӀоарга тоадеш хиннай. Музейни Ӏаьдала тӀа кӀоаргагӀа оттаду цу говзала зӀамигагӀа наьха доккха дакъа.
Къаман дувхар
Халхараш
Юкъара а, мар-марта а халхар
Нохчий Ӏаьдала тӀа шиннеи, тобаннеи, шоайлеи халхараш я. Мар-марта тӀа халхар цхьаназагӀа юкъара а, эздела а гойташ да. «Лезгинка» яха юкъара цӀи массо меттигера башхалош гойташ яц, цхьа халхар мара дац аьнна а маьӀна дац.Наьха Ӏаьдал а, сцена а
Сценан ансамблеш фольклор концерта тӀа лакха деш тоаду. «Вайнах» яха ансамбла истори гойта эшара, кӀаьдашкара музыка, хореографи цхьана хотташ хилар; цун хьалхара гастролаш 1940 шера хиннай.
Музыка
Оаз Ӏаьдала тӀа турпала-эпически иллий а, лирически иллий а ю. КӀаьдашкара музыка ладувгӀаргбоацаш а, халхарца цхьана а хеташ хила мег. КӀаьдашкара хьадаьнна легендаш фольклор я, документальни тептар яц.
Дечиг-пондар дегӀаца дола шира кӀаьдашкара кӀоаргача хьаькъалаца деш дола кӀаьда; реестра тӀа кхо кӀаьда дола вариант яздаьд. Кхоллара говзал мара ца Ӏа, дегӀа, грифа, резонаторни дакъош деш дола технологи а лоаттаю.
Музыкальни культура цхьа кӀаьдаца мара ца Ӏа: музейни материалаш тӀа зурна, свирель, тохаргаш, Ӏад-кӀаьдашкара кӀаьдаш яздаьд. Цу кӀаьдашкара хоттам а, даржам а хувцалуш хиннай. Богослужебни зикр духӀагӀа дина Ӏаьдал санна кхетаде деза, из оазца, ритмца, боларца пайда эцаш хиларах а.
Пхьарсалаш
Истанг
Шийла ковёр (войлочни ковёр) цхьа бесагӀа хила мега е бесагӀа аппликацех кийчдина хила мега. Из дешарца тӀаьхьа болх беш хилча, ткъа кхоллам лелабеш хиннаб цӀагӀа а, цӀенош кийчдеш а. Реестра тӀа технологеи цун хӀанзара лелабархойи дӀаязбина.Металл а, дегӀа а
Музейни коллекцеш тӀа герз, кийчараш, дегӀан пхьегӀаш а, кӀоагаш а Ӏалашъю. Уж хӀамаш гойтуш да лоӀацарашца говзал а, материалаш а дӀа-хьа дӀалуш хилар. Сурт-хьалхара орнамент тахка деза конкретни даьлла терахь долаш йолча хӀамаш тӀа.ТӀоагӀарагӀа лаьтта оттадар
Ӏаьхача а, лорадаьча а башнеш, склепаш а, чӀоагӀдаьча нах баьхача меттеш а лоаман тӀаьхьенца догӀаш дола доккха дакъа да. Терахь тахкар деза конкретни тӀаьхье Ӏомаеш; массо башнеш цхьа бӀешарахь хинна ала ца мега.
Дагара меттигаш
Орга Ӏин
Лоаман Нохчийчоа исторически ландшафт, башнеш йола нах баьхача меттешца а, тӀулгах деш дола тӀаьхьешца а. Из дагалецамашца йола меттиг я тайп-тайпара меттигерча юкъарленай, цхьа заманахь деш дола цхьа объект яц из.Ушкалой башнеш
Ши башни, Орга Ӏин чу тӀулгах долча рельефа чу хьагӀараш. Уж хӀамаш гойту лорадаьча архитектура лоаман Ӏаламца юкъе йола юкъарло.Абузар АйдамировгӀа литературно-мемориальни музей
Мескета юртара музей йоазувхочун дахареи цун кхолламаши юкъе йола юкъарло. Цига халкъа истори гойту литератураца, шена долча хӀамашца а, наьха дагалецамашца а, тӀеман тӀаьхьешца мара а.
ЦӀераш
МаӀачара
- Ваха (нохчий меттала)
- Дукхаваха (нохчий меттала)
- Дика (нохчий меттала)
- Канта (нохчий меттала)
- Алхазур (нохчий меттала)
- Куьра (нохчий меттала)
- Мартаг (нохчий меттала; майра)
- Бехо (нохчий меттала; тӀемло)
Кхалсагаш
- Яха (нохчий меттала)
- Яхийта (нохчий меттала)
- Деши (нохчий меттала)
- Дети (нохчий меттала)
- Зезаг (нохчий меттала)
- Седа (нохчий меттала)
- Кхокха (нохчий меттала)
- Лаина (нохчий меттала)
Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а
Шейх Мансур, Ушурма
Ди дахархо а, XVIII бӀешера тӀеххьара дакъа долча боламна тӀехьагӀа хинна вож а. Цун болх ислам дӀа-хьа даржара историн дакъа да, империн тӀехьагӀа дӀа-хьа додара духьагӀа лаьцача боламца а.Кунта-Хаджи Кишиев
Ди дахархо, нохчий юкъе кадирийски Ӏадата дӀа-хьа даржара тӀа доккха маьӀна долаш хинна вож. РАН энциклопеди тӀа цун Ӏомадеи маьждигара дӀа-хьа вахара тӀехьагӀа цун дахареи къаьстта хьажаш да.Ханпаша Нурадилов
Нохчо, КъаьнагӀа армин пулемётчик, Советски Союза Турпал, Сталинград уллача тӀеман дакъалоацаш хинна вож. Цун дагалецамаш Ӏалашъю музейни экспозицешца а, учрежденеш цӀерашца а.Махмуд Эсамбаев, 1924–2000
Халхархо а, хореограф а, СССР народни артист. Цун дуне халкъийн халхара программас из Кавказал агӀонашка дӀа-хьа вевзаш хиннав.Абузар Айдамиров
Нохчий йоазонхо, халкъа дагалецамашца йоьзна исторически прозан автор. Цун кхолламалга тайп-тайпара литературни-мемориальни музей а йолаш я.
Медиа
Сурташца галерея
Иллюстрацеш портала духьа даь да, документальни сурташ яц уж.