Г1алг1айче

Ингушети Республика Кавказ-гӀинбухера федеральни округа юкъе я. Цун Ӏаламан ландшафте гойташ я аре, лоаман кӀалхара меттигаш, Йоккха Кавказа гӀинбухера босен лоаман улгаш. Лоаман дакъа Ассии Эрмхии хишца ювзаенна я; республика нанагӀала Магас арегӀача дакъа тӀа улл. Росстата хоамаш тӀабувцаш, Россий Банко тӀадийнахьа, 2025 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа бахархой 534,5 эзар саг хиннаб. Лаьттан майда Росстата 2025 шера сборнике 3,1 эзар км² яха таьрахь тӀадийнахьа. Ший таьрахь а гуръяь да; бахархой мах хаддара таьрахь белгалона юххе лорадаь да. ; . ХӀанзара бахам юкъелоацаш да махбар, гӀишлошъяр, юртабахам, промышленни дешар. Региональни экономикаи гӀалаш бахари лоаман юрташ исторически тӀаьхьеца цхьана тӀатехаш да.

ГӀалгӀай лоаман гӀараяхача бӀовний комплексех латт Вовнушки, Таргим, Эрзи, Хамхи а. Цар духьала оттадалар гойта, тӀоарагӀа дола нах баьхача меттега хьатӀаэттара шоай тайпара рельефага. Георгий Настенкос даьккха документальни сурташ зӀамигагӀа да республикански портала 2013 шерара материале. . Эгикал улл Ассий чӀожан боара тӀа, цунна юкъе Ӏаьдала гӀишлой комплекс. БӀовний нах баьхача меттега юкъедаьхара Ӏаьдалаи лораеи гӀишлош; царех цхьаннех цхьанне улла моттиг новкъостал деш да кхуврчара юкъарлен гӀулакх кхеташ. Кердамашца, цӀувнашца, дӀабохкара хьаьрамашца цхьана цара хьадугӀа гӀалгӀай лоаман культура ландшафт. ; . Тхаба-Ерда тӀа талламхой массехк этап гӀишлош ягӀара, юхаягӀара, пайда эцара а хьажаш ба. Архитектурни деталаш гойта Кавказа шоай тайпара областех дола Ӏаьдалаш вӀаший тӀагӀоллаш хилар. Ӏилманца хьаьрамах йоазо дӀатохаш да Ӏаьдала хьалхара элементаш тӀехьарагӀа ягӀарах, реставрацех а. Паччахьалкхен Ӏаламан заповедник «Эрзи» хьаяьй 2000 шера оагӀой 21 дийнахьа даь постановленеца, болх бан доладаьд 2001 шера. Из лорадеш да Керда Кавказа дукъа гӀинбухера боара Ӏаламан комплексаш. Цун лаьтта 35 292 гектар я. Цу дирекце кара дола федеральни заказник «ГӀалгӀай» шоай лаьттаца ба; цареи лаьтташ вовшах тохаш, цареи сумма заповедника шоай лаьттах лоархӀаш харцагӀа хургдар. ДжейрахӀ-Ассий музей-заповедник а, Ӏаламан заповедник «Эрзи» а шоай тайпара цӀераш, тӀадаьннараш, урхалла деча органаш а ю. Музей-заповедника материалаш Ӏилман тохкамаштаи лорадараштаи историко-культурни объекташ да, Ӏаламан лорадара учреждени Ӏаламан комплексашца болх беш я. ; .

ГӀалгӀайченгара тешамий истори яхьаш ю меттеи культаш, жӀаргахой хьаьркаш, ислам даржараш. Тхаба-Ерды жӀаргахой архитектурай лаьрхӀа долаш тӀеххьара тоъаш я. ТӀехьагӀа долча заманашка ислам кхыметтел чӀоагӀдаь хиннай, тайп-тайпара юкъарленашка цхьан замах чӀоагӀдаь хиннай. ГӀалгӀай диний дахаре сунний ислам а суфийски Ӏаьдалаш а боккха моттиг дӀалоац. М. Б. Долгиева ислам даржараш дукха ха йоагӀаш дола исторически процесс хьисапе хьаяь, хӀаьта массазара бахархой цхьан замах чу тешамашка бахараш хьисапе хьаяь а хиннай. Таханлера бахархой шоай тешамаш шоай даь-наьна тӀерагӀа дӀадаьнна долаш хьаяь а хиннай. ; .

ТӀоарагӀа деш дола гӀишлош, дечигах а металлах а болх, кӀадаца а цӀокаца а болх бахара юкъе боккха дакъа даьккхад. Кузнецаш кечалаш а гӀирсаш а деш хиннай, дечигах болх беш наьха гӀирсаш деш хиннай, кӀадаца болх беш дувхар а кӀада а деш хиннай. ГӀалгӀай паччахьалкхен музея этнографен зала тӀа гойташ я наьна костюмаш, дети украшенеш, бӀовний комплексий макеташ, прикладни искусствей белхаш. Музейни атрибуци исторически хӀамаш, таханлера белхаш, реконструкцеш вовшахтохара гӀо до. ГӀалгӀай йоазон дегӀадаларца цхьана дешаргхой книгаш, зорба тохар, алфавитах лаьца дувцарш хиннай. З. К. Мальсагова 1928 шерара брошюра из процессай хьалхара документ я. Таханлера мотт академически грамматикашка а лингвистически проекташка а тохкаш я. ; .

ГӀалгӀай Ӏаьдала юар лаьттаца а доаханца а, даьттаца а шураца а йоазув. ЦӀар йоагӀаш дола юарш юкъе чапильгаш я, чу хӀама чулоацаш дола кӀоагаш. З. М.-Т. Дзарахова этнографически сурт оттадаре чу творогца, картолца, баьца кӀадаца дола варианташ яхад; кӀоагаш даьккхачул тӀехьагӀа даьттаца хьажадо. «Кхотор» кӀоагаш тохкаре чу Ӏаьдала кечал а, юар символически маӀан а тохкаш я. Юар дезала а юкъарлен а хӀамашца ювзаенна я, рецепташ а юар дӀаялара бакъдаш а ханаца, моттигаца, дезалаца хувцалуш я. Этнографически сурт оттадар тайпара Ӏаьдал дӀалоац, таханлера массазара бахархошта цхьа тайпара тӀаьдахкара рецепт а доацаш.