Г1алг1ай

МеттагӀа тешараш. Ислам дӀачӀоагӀалелгӀа хиннай Ӏаламан нийсхалгӀа тешараш, сийлахьа меттигаш лоархӀар, даь-даьшаш лоархӀар, юрташкара кхайкараш лоархӀар. Йоазонашка Дяла, Села, Тушоли, Мятцели яхаш цӀераш тӀадувлаш да. Сийлахьа меттигаш, Ӏадаташцара дезалаш лаьттах леларашца, юкъарлон гӀулакхца бувзам болаш хиннаб. Ер Ӏадаташ хувцалуш хиннай, цаӀ ца хувцалуш «ширагӀа гӀалгӀай ди» аьнна цхьаькха отталуш хиннай. Аренашкара теш. Б. К. Далгат 1891–1892 шерашка гӀалгӀай юкъе, ӀоажагӀа Мецхал юкъарлонгахьа а, гӀуллакх дӀахьош хиннав. Цун хьажараш XIX бӀаьшера тӀеххьара шерашка меттагӀа Ӏадаташ Ӏехаш хиннайга гойташ да. Цун балха цӀи шира, шуьйрагӀа терминологи хьагӀараш лелаеш я: гӀалгӀай материалаш таханарча нохчийх ца дӀатохалуш да, из а, из а. Керста ди, Гуьржеца бувзамаш. Юкъерча бӀаьшерий керста Ӏаткъаш ЧӀоагӀагӀа Кавказаца бувзамашца дӀагӀо хиннай. Ассин чӀоже Тхаба-Ерды уж бувзамашта эггара коагӀагӀа бӀаьшерий теш я. Архитектура хувцараш, гуьржий йоазувнаш храм хьахинна хилара дувцарашца цхьана ца тохалуш тахкаш да. Керста килс хилар цхьаькха маьлхара юкъарлоша цхьаькха ди тӀаэцаш хиннай аьнна маьӀна ца да. Дин хувцараш цхьана хана дӀадахадаьнзагӀа хиннараш. Керста элементаш, меттагӀа тешараш, исламан Ӏадаташ цхьана хана хила йиш хиннай. Албогачиева тахкар, цун академически рецензи а, тайп-тайпара юкъарлоша керда бакъдараш тайп-тайпара ханагӀа тӀаэцаш хиннайга гойташ да. XIX бӀаьшера православи мисси истори а юкъерча бӀаьшерий керста Ӏаткъа историца цхьана ца тохалуш да. Ислам дӀа-хьа даржара никъ. Бусалба Ӏаткъаш лоамара юкъарлошкара, ӀоажагӀа Кабарда, Нохчийче, ДаьгӀасте дӀагӀо хиннай. Махлело, дӀа-хьа кхачар, хьехам, дешар, дийнаӀамалхой гӀулакх маьӀна долаш хиннай. XVIII, XIX бӀаьшерашка ислам кӀоаргагӀа дӀачӀоагӀалуш хиннай: аргӀашкара, лоамашкара юкъарлоша ер никъ цхьана хана дӀадахадаьнзагӀа хиннай. Массо гӀалгӀай цхьана хана дӀаэцара цхьаькха нийса ха дешарца ца хьоадалу. Суфий Ӏамалхой гӀулакх. XIX бӀаьшера юкъе а, шоллагӀча декъе а Кунта-Хаджи Кишиев, цун кадирий Ӏадата тӀадийрзараш маьӀна долаш хиннаб. Кадирийца цхьана накшбандий Ӏадат а дӀа-хьа даржаш хиннай. Ӏамалхойи дешархойи юкъера бувзамаш, меттагӀа юкъарлош, зиярат дар ислам деннагӀа дахара юкъе дӀатоха гӀо деш хиннай. МазхӀаб, тарикъат, вирд. Бусалба гӀалгӀай юкъе сунний ислам шафигӀий мазхӀаб тӀагӀо дӀа-хьа даржаш да. МазхӀаб бакъдара школа я. Кадирий, накшбандий суфий братствашка юкъейоагӀаш я, вирд цхьан Ӏамалхочун тӀадийрзараш гойташ а я. Уж кхетамаш этносий тоабашца ца тохаде, е тайп-тайпара динаш лоархӀаш ца де. Совети Ӏедалаш, ди дӀа-хьа кхачар. Дийна Ӏуйренаш дӀачӀоагӀдар, дийнаӀамалхой хьалхагӀа даккхар, дина духьала политика юкъарлон дахара хьал хувцадаьд. Дезал чоара хазна дӀа-хьа кхачар, суфий бувзамаш Ӏехаш хиннай, дӀа-хьа кхачара хана а. Совети хана дина дахар тӀеххьара дӀадаьннадар ца хиннад. XX бӀаьшера тӀеххьара шерашкара меттагӀа дӀачӀоагӀдар. Дийна гӀулакх, дешар дӀа-хьа дар гӀолла хьагӀараш хьаделлад. Маьждигаш, меттагӀа Ӏуйренаш, исламан дешара юкъашкара бувзамаш дӀа-хьа даржаш хиннай. Бусалбаш юкъера къовсамаш тӀехьагӀарашкара, дина зӀамагӀагӀа, Ӏадата кхетамашкара башхаллаш гойташ хиннай. XXI бӀаьшера хьалхара шерашкара тахкараш таханарча денна массо Ӏуйренаш ца хувцалуш Ӏехаш да аьнна тӀадийрзар ца да. Таханарча денна Ӏадаташ. Ламаз, рамазан мархаш, Ӏураза-байрам, Къурбан-байрам бусалба дахара маьӀна долаш да. Суфий юкъарлошка зикра кепаш Ӏехаш я, наькъашца дина чулацам гӀалгӀай дошцара Ӏадатаца цхьана тохаш я. Ӏадаташ кхоачашдара тӀегӀа тайп-тайпара я; этносий принадлежность сага денна тешараш ца гойта.