ГӀинбухера ХӀири Алани

Северная Осетия Аланияс цхьаьнатох Большой Кавказа северни лоаман баьдара аргӀаш, лоаман атагӀаш. Владикавказ, Дигори, Даргавс цун истори тайп-тайпарагӀа гойташ я: гӀалара вахар, Ӏалама ландшафташ, аланий наследи, лоаман юкъарлен культура. ХӀирий мотт индоевропай дезала ираний гаьнара да.

Лоаман чӀож тӀоарагӀа дола хин фордаца, баьцаш дола басешцаи лакхара духьаргашцаи — Лоаман Дигори: Уруха хьалхарча дакъошца йоазув · сурт · Сурт

678,8 эзар.

бахархой 2025 шера тушола 1-ча дийнахьа, Росстата гергара мах хадор Россий Банка профиле чу

8 эзар.

квадратни километр, лаьтта майда гергара мах хадор

паччахьалкхен метташ: хӀирийи эрсийи

Географи маьӀнашка

ГӀалаш, юрташ, шахьараш

Маьтдеса Осе́ти-Ала́не 8 административни шахьар да. Буро-гӀала шоайла къоастадаь гӀала-округ хьув. Алагир, Ардон, Беслан, Дигора, Моздок яхаш гӀалаш уж шахьарийца вӀаший бувзам ба.

Наьха нах баьха меттигаш: 223
Территори: 9

2026 шера тов бетта 8 дийнахьа нах баха моттигий тептар. Тайп-тайпара муниципальни кхолламашкара цхьа цӀи йолаш нах баха моттигаш къоасташ гойташ я. Цхьанзамара бахархой боаца кегий нах баха моттигаш а юкъелоац; бахархой дукхаллах лаьца хоам цига дӀаденна дац.

Пхьан гомБуро-гӀалаЮкъ: Буро-гӀала

ШахьарАлагира шахьарЮкъ: Алагир

ШахьарАрдона шахьарЮкъ: Ардон

ШахьарДигора шахьарЮкъ: Дигора

ШахьарИрафа шахьарЮкъ: Чикола юрт

ШахьарКирова шахьарЮкъ: Эльхотово юрт

ШахьарМоздока шахьарЮкъ: Моздок

ШахьарАьтта берда шахьарЮкъ: Беслан

ШахьарГӀалайисте шахьарЮкъ: Октябрьски юрт

Географи а бахархой а

Республика Йоккха Кавказа северни босе тӀа улл. Аре а, лоамий хьалхашкара меттигаш а кӀоарга лоамий чӀожца ювзаенна я. Терек Владикавказ чухула чакхдоал; лоаман Дигори Уруха бассейнца ювзаенна я. Ӏаламан хьал лакхалца хувцалуш да: лелаеш йола аренашкара хьунашка, баьцашка а, лакхара лоамашка а кхаччалца. Майдал 8 эзар км² гергга я. 2025 шу надж бетта 1 дийнахьа бахархой 678,8 эзар саг хиннав яхаш мах хаддаьд. Ший а тарадаь таьрахь да, 2026 шу хӀанзара нийса статистика яхаш ца лоархӀ. Юртбоахамо, промышленносто а, гӀалий экономико а лоамий чӀожай туристически маӀан тӀаьххьардеш да. Кавказа дукъа чухула дола зӀенаш региона хьал дегӀа да.

Къаьмнаш а, цаца ювзаенна материалаш а

ХӀирий

Ирон · Дигорон · 485 646 Эрсече (2021 шера цӀаьнцадаьр)

ХӀирий мотт: иронскии дигорскии

Г1алг1ай

Г1алг1ай · 517 186 Россе чул (2021 шерара перепись)

Г1алг1ай мотт

Метташи меттеи лаьтташи Ӏадаташ

Ирон Ӏадат: Ирон диалект хӀирий метта кӀалхара тӀехьарагӀа дӀа-хьа яьржача литературни норман бух ба. Цун мотт бувцаш нах Ӏеш у хӀирий меттигашка а, цун арахьа а.
Дигор Ӏадат: Дигор диалекта шоай литературни норма йолаш я. Дигор меттаи культураи Ӏадат юкъ-юкъехьа укъаьсташ я ХӀирийченнахьара малхбузехьара даькъах.
Лоаман атагӀешкара юкъарленаш: Исторически лаьттан юкъарленгаш а, хӀанзара административни шахьараш а цхьатарра яц. Ӏаьдала я юрта юкъе хилар меттаи этносаи ше-ше дӀалоацаш хиларца хийцалуш дац.

Метташ: статус а, йоазувца дола гӀадаташ а

ХӀирий мотт

ХӀирий мотт индоевропай меттай ираний гаьнахьара малхбоалехьара ираний тоабах да. Из аланой меттаи культураи Ӏадатаца исторически юкъелоацаш да. Коаькъара диалекташ иронни дигорни фонетикаца, дошлоргаца, грамматикаца къоасталуш да. Дигорчоа шоай литературни норма йолаш я. ХӀанзара йоазув кириллица тӀа бугӀа долаш да, алапата чохь Æ/æ алап леладу.

Паччахьалкхен метташ

Республика Конституцес хӀирийи эрсийи метташ паччахьалкхен статус тӀачӀоагӀду. Эрсий мотт дешара, гӀуллакхаш дӀадахара, къаьст-къаьста къаьмнаш юкъе юкъагӀертара хӀирий меттаца цхьана леладу. Цхьан дезала я Ӏаьдала метта леладар цхьан этноса категорица хӀотталуш дац.

Мотт Ӏомадар

В. И. Абаев историко-этимологически словарь хӀирий дешаш хьадалар а, кхыча метташца юкъелоацаш хилар а Ӏомаде аьтто бо. Цифрови верси кхоллаш у ираний метташцаи теоретически лингвистикацаи болх беш дола говзанчаш. Меттаи цун диалектеи тӀа хоам хӀираш дерригача дуьненан юкъе дукхалца къоастаде деза.

Бахархой а, культура тайп-тайпара хилар а

Юкъарлен историно региона истори тӀаьхьатохаргйоацаш я. Къаьмний карточкашкара гайтамаш Северная Осетия бахархой статистика яц.

ХӀирий: Республика коаькъара къам. Цун мотти культураи истори а ХӀирийченнахьара арахьа а гойту.
Эрсий, гӀалгӀайи кхыбараш бахархойи: Республика дукха къаьмнаш йолаш я. Шахьареи юрта юкъарленгаши истори дӀа-хьа кхачарца, махбараца, паччахьалкхен политикаца, гӀайгӀаш хийцаяларца юкъелоацаш я.
Шахьареи юрта бахари: Региона бахархой деррига дукхал юкъелоац дерригача даим бахаш болча наха, къаман тарахьа. Из хӀирий къаман дукхал яц.

Северная Осетия истори

Чулоацам

Текста боккхал

100%

Даькъе 1 · Ширал

Кобан культураи археологически тӀаьхьеи

Кобан шира хӀамаш Юкъерча Кавказа археологи юкъе гӀарбоагӀа меттиг дӀалоац. Кобан кашмаьженашкара борза хӀамаш региона хьалхара музей коллекцешта юкъедаьннад. 1893 шера йилла Терски областа музей хӀанзара Национальни музей хьалхара да.

Археологически культура хӀоттаю лаьца хӀамашаи Ӏадаташаи, хӀанзара къамо аьнна дац. Шира бахархой истори меттаоттаяьй цхьана оттадаь хьаькъалашца, йоазув дола тешалташца, метта хоамашца.

ОагIув 1 юкъера 1даькъе чу 1

Лоаца исторически обзор. Датировкаш а, маӀанаш а Ӏилманни а, хьалхара материалашца а тарадаь да; хӀанзара гӀайнаш шира паччахьалкхенашка тӀа ца дӀадаьхад.

Даргавс а, Ӏаламан тӀаьхье а

Даргавски некрополь федеральни маӀан дола памятник я, 1978 шера денз Национальни музей филиал я. Склепий архитектура а, музейни карийнар а дӀадувлараш хьал а, цигара юкъарлений материальни культура а тохка йиш яьй. Некрополе вахар дӀадувлараш меттигах лоархӀам беш хила дезаш да. «Алания» яха национальни парк 1998 шу февраль бетта 18 дийнахьа лоаман Дигоре хьаяьй. Цун ландшафташ Урух а, Ахсинта хьасташца ювзаенна я. Новкъаш, Ӏалам лораяра бакъоний а, лаьтта тӀакхоачара ховор а дирекцега новкъагӀа хьажа дезаш да. Северо-Осетински паччахьалкхен Ӏаламан заповедник а, «Алания» яха национальни парк а цхьа дирекце кулгалдеш йола тайп-тайпара къаьстта лораеш йола лаьтташ я. Лораяра режим а, вахара бакъоний а цхьан лаьттах тӀаьхьатоха йиш яц.

Диний Ӏадаташ

Северная Осетия диний дахар юкъе православи, ислам а, меттара овса Ӏадаташ а я. Ирон я дигор метта Ӏадатах хиларца сага дин тӀаккха оттае йиш яц. С. А. Штыркова тохкамаша гойташ да традиционалистически болхамаша даь-даьша тӀаьхье а, хӀанзара белгалоне дино лела меттиг а мугӀамца отташ хилар. Святилищаш, дуӀа гулламаш а, дезала Ӏадаташ а исторически а, хӀанзара контексташ а ю. Массадолча культа нийса хана ховор яхаш йола йоккха йоацаш ховраш материалаш тохкарца хувцалуш яц.

Эпос, литература а, музейни коллекцеш а

Овса нартски дувцараш Кавказа нартски эпоса шухьеи дуне чу юкъедоагӀаш да. Уж Ӏовшашца дола дош яхаш тохкаш да, сюжетий варианташца, йоазонашца а, литературни кепашца а. Эпически дувцар хинна хӀамаш буквально хроника яц, археологически памятник цхьан къаьмна тӀа дӀатохара теш а яц. Национальни музей а, цун филиалаш а археологически карийнар, этнографически хӀамаш, художественни а, литературни материалаш а лораду. Музейни зӀено Коста Хетагуровна лерина учрежденеш юкъелоацаш я, царех Нарсе дола цӀа-музей а. Костюм, кийчараш, металла хӀамаш а, лелаеш хинна пхьегӀаш а бакъдеррига хӀамашца а, царе хьадаларца а тохкаш да. Даргавсе карийначарех дола ховор тайп-тайпара ханашкара кӀадаш а, пхьегӀа говзал а дустаргйоацаш гӀо деш да. Сценически костюм я генерировани сурт шира кӀада документальни фиксаци яхаш тӀатоха йиш яц.

Кухни а юаш дола культура а

Чкъаьрашца йоалла пирогаш, дулхаца йоалла шураш, шурий бераш а, Ӏаьдала йиш а хьинаре а, гӀалгӀай обрядан дахаре а ювзаенна я. Этнографически сурташ тӀа дукхагӀа лоархӀаш да кхо пирог яьккхача Ӏаьдала шура тӀа дӀаялара гӀулакх. Рецепташи шура хьадаьраши Ӏаьдала бахьанца, меттеи дезала Ӏаьдалцаи хувцалуш да. Шура тӀа Ӏохайра бакъоний тайпара дӀадалар, воккхагӀа волча сага бакъо а, дуӀа деш дош а аьнна дӀалоац. Пирогий дукхалли дӀаялара низами обряда бехкамаца ювзаенна я; Ӏаьдала а, дӀадаьннача сага дагадоагӀаш долча хӀаман а башхалонаш я. Кхо пирога маӀан оттадара цхьаъ болагӀа йоацаш дӀадалар массо замана а, массо дезала а тӀа дӀа ца доаккхаш деза.

Медиа

Северная Осетия лоамий ландшафташ

Дигори лоамий а, Урух хьаста а мотивца дола сурт. Из художественни маӀан дола сурт да, а · сурт Бакъдеррига памятникаш сурташ лахара музейни материалашка тӀа кӀоаргагӀа да.

Гимн

Северная Осетия Алания Республика паччахьалкхен гимн

Эрсий · эрсий верси

Гимн тӀаэццай Лакхерча Совета постановленеца 1994 шу ноябрь бетта 24 дийнахьа. Паччахьалкхен символа ховор республика официальни портале тӀа баьккха ба.

ЧӀоагӀдаь текст а, паччахьалкхен гимна ховор а тӀаккхача «Официальни текст» яхача хьажорага тӀа официальни портале тӀа кӀоаргагӀа да.

Хронологи

ХIамаш: 13 / 13

III-V бӀаьшераш: Северни Кавказа аланой хьалхара зама: М. П. Абрамова монографе тохкаш хинна мур.
XIV-XIX бӀаьшераш: Даргавски некрополь хинна мур музейни датировкаца, XIX бӀаьшера хьалхара кхоалагӀа дакъа кхаччалца.
1784: Терек тӀа Владикавказ гӀап йиллар.
1893: Терски областа музей йиллар, Национальни музей хьалхара хинна йола.
1924 шера кӀимарса бетта 7 ди: Северо-Осетински автономни область хьаялар.
1925: Северо-Осетински Ӏилман-тохкама институт хьаялар.
1936 шу декабрь бетта: Автономни область Северо-Осетински АССР-е хьахилар.
1944: ГӀалгӀай дӀабахар а, дӀаяьккха Чечено-Ингушски АССР лаьтта дӀадекъар а.
1992 шера кӀимарса беттара кӀимарса бетта юххе: Герзаца хинна хӀирий-гӀалгӀай тӀом, маьрша бахархой юкъе беллархой а, новкъостаца дӀабахар а.
1994 шу ноябрь бетта 12 ди: Республика Конституци тӀаэцар.
1994 шу ноябрь бетта 24 ди: Лакхерча Совета постановленеца паччахьалкхен гимн тӀаэцар.
1998 шу февраль бетта 18 ди: «Алания» яха национальни парк хьаялар.
2004 шу сентябрь бетта 1-3 дийнаш: Беслане № 1 йола школа зовгӀаш лелаяр а, зовгӀаш хиннараш белхар а.