← Еррига къаьмаш
Къулбаседа Кавказ · ГӀинбухера ХӀири Алани
ХӀирий
Ирон · Дигорон
ХӀирий: аланой тӀехье, иронскии дигорскии Ӏадаташ, мотт, культура, лоаман юкъарленна дахар. Тешамашца истори, жӀаргахойи бусалба дини даржараш, материалашца дӀаьха хронологи.
Лоаман Дигори: Уруха хьалхарча дакъошца йоазув · сурт
Мотт
ХӀирий мотт: иронскии дигорскии
Доьзал
Индоевропай наькъа тоаба, малхбоалера ираной ткъовро
ДуӀарал
485 646 Эрсече (2021 шера цӀаьнцадаьр)
Истори
Юкъерча Кавказа къам. ХӀирий Ӏеш Кавказа Лоаман дукъа шиннеи оагӀорахьа, Эрсечен кхыча регионашкаи арара юкъарлонкаши. Цар истори чу ю ираной меттай тӀаьхье, аланой даьндарг, Кавказеи гӀинбухенцара наькъашца дукха бӀаьшерий юкъера юкъагӀертар. Этнически хилар тӀаккха ца хула гражданалкеи Ӏеш долча меттеица.
Аланой тӀаьхье. ХӀирий мотт дӀахьо аланой меттай Ӏадаташ. Цу тӀехьагӀа юкъерча бӀаьшерий Алани тӀаккха тарра мара яц хӀанзара къаман е паччахьалкхен: цун бахархой, политически гӀайренаш, культура юкъараш хувцалуш хиннай. Кхыча археологически комплексай хьадалар тахкаш дола хӀама да.
Хьалхара аланаш. III а V а бӀешерий археологически материалаш гойту Шера Кавказе алански культура кхолларал а, сарматий дунеца цуьнан зӀенаш. Каш а, кечал тайпа а, дӀавоьллий обряд а ша цхьан а дӀавоьллинчун этносий паспорт яц.
Юкъера бӀешерийн зӀенаш. Алани зӀенаш леладора Византийца, Абхазий паччахьаллица, Гуьржийчоьца а, аренан мехкашца а. Керста миссеш, дипломати а, килсаш дагӀар а цуьнан историн коьрта дакъош хилира. Патриарх Николай Мистикан кехаташ уьш зӀенашх лаьцна йаззаме материалашкахь цхьаъ ю.
XIII а XIV а бӀешерийн тӀелатарш. Монголийн походаш а, тӀаьхьара тӀемаш а, 1395 шеран Тимуран поход а царех, алански политически центраш хӀаллакдора а, бахархойн дӀасагӀор а хуьйцура. Бахархойн цхьа дакъа лаьмнашкахь дӀадахара; кхин тобанаш Кавказал дукха генахь хилира, царех Юань империн гӀуллакхехь а.
Лаьмнийн чӀажийн юкъараллаш. Алагирийн, Куртатийн, Тагаурийн а, Дигорийн а юкъараллаш цхьаьнатухура шайн политически а, социалан а зӀенаш йолу эвланаш. Гергархойн цхьаьнакхетарш а, юьртан юкъараллаш а тайп-тайпана организацин тӀегӀанаш хилира. Цхьаъ ца хуьйцу «тайпан системах» лаьцна уьш-хӀумма ойла кхузахь тоьаш яц.
Российн империца зӀенаш. XVIII бӀешарахь хӀирийн векалийн дийцарш а, дехарш а бӀопаллин, махлелоран а, дӀакхалхаран а гӀуллакхца доьзна дара. 1774 шо уьш зӀенашна тӀеэцна исторически билгало ю, амма тайп-тайпана юкъараллаш административни системе дӀатохар деха процесс бара.
XIX бӀешо. Лаьмнашкахь аренашка дӀакхалхар, керла некъаш а, административни учрежденеш а бахам а, де-буьйса а хуьйцура. Школин дешар а, йозанан культура а кхиира. Лаьмнийн эвла, гӀалин Владикавказ а, дукъан къилбехьа юкъараллаш а тайп-тайпана бахаман хьолаш йолуш яра.
XX бӀешо а, хӀаллакаш дагадоахар а. Советски автономеш а, юкъара хийцамаш а политически гӀуллакх а, оаз а хийцадаьд. 1992 шера Пригородни шахьарера тӀом бахархой хӀаллакхиларца, ницкъалаца а, бахархой дӀакхоачарца а (дукхагӀа гӀалгӀай) хиннаб. ТӀоман истори еррига къаман бехкедар тарадала йиш яц.
Бахархой а, мотт а. Россе 2021 шера дӀаяьккха перепись, официальни цӀи ВПН-2020 йолаш, 485 646 хӀирий дӀаязбаьб. Из Россе переписан жамӀ да, дуне мел дола дукхал а, динагӀа бахархой я е мотт бувлаш бахархой я аьнна дац.
Иронхой, дигорхой а, меттешкара юкъарлонаш а
Иронски а, дигорски а Ӏадаташ. Иронхой а, дигорхой а шин кӀезигагӀа метта а, культура а тоабаш я. Дигорски метта шоай литературни норма я. Къамаьла а, меттешкара культура а башхаллаш цагӀа а, тоабара нах цхьа тӀаьхьагӀа дола ди леладеш ба аьнна маьӀна дац.
ЧӀожешкара белгалонаш. Алагирхой, куртатой, тагаурхой, туалой а, кхыдола меттешкара цӀераш а бахархой дӀатарца а, юкъарлоний историца а бувзам болаш я. Уж цхьана могӀа тӀа ца хӀиттаде мегаргья цунах кхетадеш доацаш: диалект, чӀожара юкъарло а, цӀерагӀа тоаба а тайп-тайпара хӀамаш белгалдеш да.
Гергарло а, цӀерагӀа а. Мыггаг, дезала гаьн а, цӀерагӀа воӀаш а тайп-тайпара гергарлоний тӀегӀаш гойту. Цхьа даь-даь хьаькъал дийцараш дезала дагара хьаькъал хинна да, амма исторически генеалогешка документашца дустаде дезаш да.
Мотт
ХӀирий мотт индоевропай дезала малхбоалерагӀа ираной меттай юкъе улл. Цун ираной бух бӀарчча ба, ӀаьдалагӀа кавказски метташца дукха юкъагӀерташ хилча а. Кавказе вахаро из генеалогически нахски, адыгейски е картвелски мотт оттадац.
Шийнара диалект иронойи дигоронойи оазаца, дошца а, грамматикаца а къоасталу. Ироной бух тӀа литературни хӀирий мотт хьадаьннад; дигорон меттал ше цхьа литературни норма я. Кударой-джавой къамаьл дукхагӀа талламашхоша ироной метта тӀа оттаду, хӀаьта кхы а классификацеш а я.
Йоазон Ӏаьдал кердадаьннад киназашкара таржамашца, грамматикашца а, дешаргца а. 1798 шера хӀирий катехизис зара даьккхад. 1844 шера А. М. Шёгрен грамматика а, доца дошлорг а арадаьннад, из метта Ӏилманца дӀатохара маьже хиннад.
XX бӀешарахь тайп-тайпара йоазон бух хьаэцаш хиннад. ХӀинца ХьалхарагӀа Осете хӀирий алапат кириллица тӀа бух боаллаш ба, æ алап а чулоацаш. ЗӀилбоалера Осете хӀирий тексташ 1938–1954 шерашкара гуьржий йоазонца зара даьккхад.
В. И. Абаев историко-этимологически дошлорго дешай истори а, меттай юкъагӀертар а тӀагӀо тараду. Метта Ӏилма института цифрови издани дошлорган материалашка тӀаккхача тараду; цхьацца деша этимологи еррига къаман хьадалар чӀоагӀдараца нийсаяц.
Дин а, дийна тархьар а
Тешарий шира тӀоараш. Традиционни культуре ираний тӀехьеи кавказски юкъарленеи вӀаший техка. АьргӀеи, даьхний леладери, гергархой дагалецари, сийлахь меттигах лаьца хетаргаши тайп-тайпара Ӏадаташ кхоллаш хиннай. ТӀехьагӀа дӀаяздаьраш массо шира аланой цхьа цхьан а хийцалуш доаца дина меттаоттаде йиш ца ло.
Хуыцауи лоархӀамегӀа гӀо-наькъаши. ДӀаоалаш долча Ӏадате Хуыцау, Уастырджи, Уацилла, Фалвара кхы а сийлахь сурташ лоархӀаме я. Цар функцеши маӀан-тайпаши тайп-тайпара я. Уастырджи цӀер Сайт Георгийца юкъарлене исторически лоархӀаме я, амма из цунна тӀаьхьагӀа хетараш массо а ма дӀалоацаш.
Керста ди дӀадалар. Алане керста институташ хьахиннара византийски миссеи X бӀаьшера хьалхарча шерашка гӀомара Абхазий паччахьалло гӀолла дӀагӀо яьккхачареи тӀатехадаь да. Цхьадолча йоазонаши хӀамаши таьрахь хӀанз а дувцар ду: тохкамашка 916–917 шераши 922 шараши нийслу. Цхьа шу массо бахархой сиха керстадаь таьрахь хинна дац.
Керста кимаши керстадалара тайп-тайпара кӀоаргал. Керста кимаш а епископи кафедра а керста ди чӀоагӀа долгаш хилара тӀаьхье я. Йоазонашка дӀаяздаьраш, цу тӀагӀа, меттигерча Ӏадаташ Ӏехадаь долгаш тӀадийллад. Ӏаьдалхо керставаккхар, епархи оттаяр, юрта бахархойн юкъара тешар из тайп-тайпара хетараш да.
Юкъера бӀаьшерий Алани йохачара тӀехьагӀа. ТӀеман бохамаша хьалхара институташ гӀелдаьдар, амма керста цӀераш, Ӏидаш, Ӏадатий элементаш ца дӀаяьннай. Уж меттигерча культташта юкъе Ӏеш хиннай. Гуьржий керста юкъарленца кхыдола юкъарленаши керда миссейши цу Ӏадата тӀа Ӏаткъам баьб.
XVIII–XIX бӀаьшерий миссеш. ХӀирий сийлахь комиссеи, молланий болхи, таржамаши ишколиши православни Ӏадаташи йоазонаца дешари дӀасадаржара гӀо даьд. Миссионерство россий Ӏаткъам чӀоагӀдалара хьале хьадаьннад, цундела цун дина, дешараи политикаи аггӀонаш вӀаший лоацаш да.
Ислам дӀасадаржарам. XVII-XVIII бӀаьшерашка дӀадахача хана маьлхара Кабардаца зӀамагӀаш чӀоагӀдаьлар, цу юкъе эздий наьха юкъера зӀамагӀаш а, гергарло а. XIX бӀаьшаре исламан Ӏадаташ цхьайолча юкъаргашка чӀоагӀъяьлар. Из процесс массанена тӀа ца кхаьчар, цхьан диалекта гонахьа ца хиннар.
Бусулба юкъаргаш. ГӀалгӀай бусулбаш дукхагӀа сунний Ӏадата тӀа лаьтташ ба. Тархьара ислам гойгӀа хиннай Дигори декъа а, кхыча гӀалгӀай юкъаргашка а. «Массанена дигораш бусулбаш ба, массанена иронаш жӀаргӀа ба» яха формула бакъдолча тайп-тайпара хилара тӀа ца нийса.
Куывд, дзуарш а, сийлахь меттигаш а. Куывд яха ламаз-хьажа, дзуарш лоархӀар а, юкъара Ӏидаш а дина Ӏадаташ юкъара дахараца вӀашагӀтох. Сийлахь меттиг юрта, чӀоже я кхы а шерра маӀан долаш хила йиш йолаш я. Цун хӀанзара гӀишло юкъера бӀаьшерашкара ца хувцаш Ӏеш хила тарлуш яц.
Советий зама. Дина духьала политика дина институтий юкъара болх бӀарччагӀа лелабар. Дезала а, юкъара Ӏадаташ а цу хана Ӏеш хиннай, кхы тайпара кхеташ а хиннай. ДунегӀа культура дегӀадалар массанена цхьатарра динах дӀагӀорг ца даьлар.
ХӀанзара тайп-тайпара хилар. ГӀалгӀай шоай православни, бусулба, Ӏадата Ӏадаташ лелабархой е дунегӀа нах ала йиш йолаш ба. Цхьабараш киназа юкъе хилар Ӏадата Ӏадаташца вӀашагӀтох. Ӏадата дина цӀераш а, гӀайнаш а чура дувцар а, Ӏилман тохкар а хиннай.
Дина тархьар дешагӀа. «Язычество», «монотеизм», «синкретизм» а, «гӀалгӀай ди» а яха цӀераш тайп-тайпара тохкама а, дина агӀонаш гойташ я. Цу юкъе цаӀ а массанена гӀалгӀай шоайла хьаэца дезаш долаш тӀадиллар дац. Меттигера хаттар массанена хьисап деш долча статистикаца нийса дац.
Хьажачараш дола хоам
Мотт
- ХӀирий мотт ба индоевропай наькъа малхбоалера ираной меттай юкъе.
- Иронойи дигорои къоасталу; дигорои литературни норм я.
ДӀадилла а дукхал а
- Эрсече 2021 шера дӀаяздаьрга хьисапе 485 646 хӀирий хьаяьй.
ОагӀув а дахар а
- Коста Хетагурова «Ирон фæндыр» яха сборник духхьал 1899 шера араяьннай.
- Костюм документаци еш предметни коллекцешаи аренни экспедицешаи.
Истори
- X бӀаьшера хьалхарча ханашка Алани чу керста дин дӀачӀоагӀдаь хӀамаш тахкаш долча Ӏилманхоша дувцаш да.
- Рекома гӀишло 1995 шера цӀе йоагаяьчул тӀехьагӀа юха хьалъяьй.
ДӀаьха хронологи
III–V бӀаьшераш
Юкъерча Кавказел хьалхара аланий культураДӀабоалла памятникаш тохкаш я антропологически а, лингвистически а хьабарашца цхьана.Хьалхара юкъера бӀаьшераш
ГӀинбухера Кавказа Алани дегӀадаларПолитическии зӀаьнаршца культураи гонахьара хьашташ хийцадаьд; юкъерча бӀаьшарий бахархой таханара цхьа этносий схемо тӀадилла йиш яц.X бӀаьшу доладеннача хана
Кристосий мисси а аланий кафедра аНиколай Мистикас яздаь йоазувша гойта Византи а абхазий Ӏедалаш а дакъа лаьцар.916–917 шерашкахь е 922 шерага герга
Кристосий тӀаийцара таьрахьаш юкъадахараТаьрахьаш яздаь долча хьаьжаша тӀадаккхарах болалу. Уж массо а аланаш цхьана хана тӀаийца хиларах Ӏоажал яц.X–XIII бӀешераш
Кимазаш далар а диназагӀаш аКристосий институташ меттагӀара Ӏадаташца юкъегӀерташ хиннай.1238–1239 шераш
Монголаша Алани тӀагӀоаржадарПолитическии юкъашкаш хӀаллакдарца бахархой хӀаллакхилар а нах дӀагӀертар а хиннай.XIII–XIV бӀаьшераш
Аланаш Юань импере гӀуллакхехьАланий юкъара нахах цхьа дакъа Китае дӀакхаьчар; уж Ӏомадаьд малхбоалера хроникаша.1395 шу
Тимура тӀема тӀагӀоаржадарКерда тӀеман бохам баьб дӀабаьхараш дӀагӀертар а цецбоахаш юкъарашта хьал а хийцадаь.ТӀехьара юкъера зама
Лоаман кӀоаргашкара юкъарашКӀоаргашкара цхьаьнакхетараш а юртара юкъараш а кердача хьалашка тӀагӀерташ хиннай.XVII–XVIII бӀаьшераш
Кабардахула ислам дӀагӀоаржадарЛувгӀара а гергарлона а зӀаьнарша бусалба юкъараш хьахиларна гӀо даьд.1740-гӀа шераш
ХӀирий диназагӀара комиссиМиссионерий болхца цхьана хабараш гулдар а эрсий-хӀирий зӀаьнарш кхийдар а хиннад.1774 шу
ХӀирий векалша эрсий Ӏедалца дувцарМоздокера барт хьадаьр тӀеххьара лаьрхӀа хиннад; юкъараш административни юкъегӀертар дукха ха яьккхаш хиннад.1784 шу
Владикавказ гӀап йилларКавказахула болача новкъашкара керда юкъе тӀехьагӀа Хьалхара Осетии эггара йоккхагӀа йола пхьа хиннай.1798 шу
ХӀирий зорба тохара духхьара китабКатехизис хӀирий зорба тохара текста духхьара хьаьрк хиннай.XIX бӀаьшера хьалхара ах
Миссионерий ишколаш а таржамаш аКимаза дешара гӀо даьд йоазув а дешара культура а кхийтара.1844-гӀа шу
А. М. Шёгрена грамматикаСанкт-Петербурге зорба тохадаьд Ӏилманца метта сурт оттадар, доца дошлоргца цхьана.XIX бӀешо
Лоамашкара дӀагӀертар а бахамаш хийцар аАре дӀалоцар а керда административни зӀаьнарш а даьхараш хийцадаьд.1881–1887 шераш
Всеволод Миллера «ХӀирий этюдаш»ГӀулакх тӀатохараш, мотт а, тешамаш а систематикан Ӏилман тохтама предмет хиннай.1883 шу
Исторически сурт шира дувхарцаУкх таьрахьца Wikimedia Commons яздаьдаьра тӀа оттадаьй Жукаева йоӀа сурт. Автор хьаоттадаьдац.1899 шу
«Ирон фæндыр» яхача жайна хьалхара арахоадарКоста Хетагурова жайна осетински литература керттера тӀадам хиннай.1906–1907 шераш
З. П. Валаева гулдаьра болхДувхараш, пхьегӀаш а, пхьарсагӀаш а этнографически музейни гуллам тӀа даьхад.1922 шу
Южно-Осетински автономни областа хьахиларЛоаман дегӀагӀара советски административни кеп хьахилар Гуьржий Мехка ССР чу хиннай.1924 шу
Северо-Осетински автономни областа хьахиларСеверо-Осетински автономи хьахийнай; цун статус тӀехьагӀа хувцадаьд.1920-гӀа а 1930-гӀа шераш
Йоазув системашка юкъегӀолларДешар а, арахоадар а йоазув реформашца никъ баьб.1936 шу
Северо-Осетински АССРАвтономни область автономни республика тӀа дирсадаьд.1938–1954 шераш
Южно-Осети чу гуржий йоазувЗӀилбухегӀа гуржий алапат леладаьд; тӀехьагӀа кириллически бух меттаоттадаьд.1939 шу
Суртан музей хьахиларВладикавказера республикански суртан галерей хӀанзара музей хьахилара бух баьб.1941–1945 шераш
Сийлахь-Боккха Даьхен тӀомТӀеман гӀулакх, хӀаллакхилар а, тӀехьагӀара къахьегар а дезала а, юкъара а дагарашка даьхад.1958–1989 шераш
Василий Абаева словарьОсетински метта историко-этимологически словара керттера томаш арадаьннай.1970 шу
Е. Н. Студенецкая этнографически экспедициДувхараш, музейни предметаш а, гӀулакх тӀатохараш а документаци яьй.1971 шу
Музея Махарбек Туганова цӀи тиллайЦӀера учреждени осетински исбахьален историца ювзаргӀа яхийтад.1980-гӀа шераш тӀеххьара а, 1990-гӀа шераш а
Керда диназа а, оазза а хьагӀаршШира тешам а, юкъара Ӏадаташ а къоастача къамаьлашка даьхад.1992 шу
ХӀирий-гӀалгӀай довПригородни шахьара насили граждански жертвашка а, дукха нах шоашца дӀабахийтарашка а баьккхаб.12 ноября 1994 шу
Северни Осети КонституциРеспублика керттера закон тӀаэццай. Ер таьрахь осетински истори йолаенна таьрахь яц.1995 шу
Реком цӀи а баь а, тӀехьагӀа юха хьаоттадарСвятилища хӀанзара истори шолжача дегӀа тӀехдаьлар а, меттаоттаяьраш а юкъелоацаш да.2004 шера Эсара 1–3 дийнахьа
Беслана трагеди№ 1 йолча школе террористаша чукхийтар а, заложникаш хиннараш байнараш а юкъарча дагара чӀоагӀа лазар хиннай.2008 шера Нажго
ТӀом а, бахархой дӀакхоачар аКъилба ХӀирийчохь а, цунна гӀинбухенгахьара районашкара тӀема тӀагӀомаш а, цул тӀехьагӀа хинна ницкъалаш а тайп-тайпара къамашкара маьрша бахархошта тӀагӀоллаш хиннай.2012 шу
«ХӀирий» яха академически монографи«Къаьмнаш а, культураш а» яха сери тӀадаккхар истори, вахар-гӀулакх а, культура а тахкаш цхьаьнатохаш хиннай.2021 шу
Эрсечера массайолча бахархой дӀаязбарЭрсечехь 485 646 хӀирий дӀаязбаьб; тӀадийллар ВПН-2020 яхача гӀулакхаца зорба тохабаьб.2022 шу
ГӀинбухен-Кавказе керста ди тахкарСОИГСИ яхача гулама истори, йоазонашкара тешалгаш а, хӀанзара дина вахар а хьажаш да.
Кхача
Осетий мецаш
Мецаш хьажашца, дулхаца, баьцашца, кхыча тоабашца а кечаю. ЦӀагӀара, ӀидаӀаьржа а, дӀавоалаш а юаш дола хӀамашца тайп-тайпара кеп лелаю; хӀанзара ресторана ассортимент исторически обрядашкара шун тӀа ца Ӏа.Кхо мецаш а, обряд а
Цхьадолча могашалла дехача обрядашка кхо мецаш юа. ДӀавоалаш дола юаш хӀама цхьантайпара ду, цун маьӀна а тайп-тайпара ба. Цу маьӀна дӀадувцаш дола цӀагӀара дувцараш цхьан а ца хувцалуча маьӀна тӀа ца оттаде.Шурийн бахам а, шера зама а
Шури, шурийн кӀадаш, ялхӀа а, дулха а лоаман даьхний леладарца а, лаьтта леладарца а ювзаенна я. ХӀамаш юкъе йолаш йолча хӀаман барам лоаман лакхаллашка, хьаькъалга а, шера замах а тӀагӀерташ хиннай.Обрядашкара юача хӀаманна юкъе йий
Шоайла дувцарашкара дуӀа деча юача хӀаманна юкъе шира йий хьоахаю. Цун обрядашкара роль цхьантайпара цагӀа агӀо ца лоархӀ, массанена а осетийша цхьантайпара малар ца лоархӀ, кхыча динашкара бакъдаш йолча юкъарлошкашка а.
Ӏадаташ
Æгъдау а, эздел а
Æгъдау леладара бакъдашца, сий-ларамца а, юкъарленца а ювзаенна я. Ирондзинад Ӏилманца дувцарашкара осетий эздела Ӏедал гойташ я; из цхьан а сагана шира ца хиннацараш тӀа ца оттаде.Воккхий а, кегий а
Ханаца дола эздел мотт а, дош а, юача хӀаманна тӀа леладар а нийсаду. Исторически тӀадамаш шоай замаца тахка деза; хӀанзара дезал массанена ширача новкъосташкара ца леладе деза.Гаргара юкъарлонаш
Мыггаг цхьан даьнначара дагалацамца ювзаеннача массехк дезала гӀаш тӀагӀо. Ер юкъарлонаш юрта юкъарлонах а, метта диалектах а къоастаде деза. ХӀанзара дезала гулламаш ер дагалацам лоаттабара цхьа кеп я.Хьаша-да а, вIашагIкхетар а
Хьаша тӀаэцара а, гаргара наьха а, гӀалгӀай а гӀо дара а юкъаралла тохкаш эргашца дӀалоацаш латт. Цу кепаш юрта а, дезала а гӀуллакхца цхьана хувцалу.
Барзкъоаггаш
МаӀача наьха дувхар кӀади, хачи, бешмет, черкеска, куй а, ураг а юкъедоагӀаш хиннай. Бурка а, башлык а хӀаман кӀалхара лорадаьд. Юкъара кавказа элементаш меттигерча башхалошца цхьана хиннай; цхьан черкеска тӀара сага къам ца тохалу.
Сийлахь-бӀаьчча хӀамаш, кураш, тӀехкарш, кӀадаш, куц-кеп а, хӀамаш а хийла хӀаманна, меттана а, хьаштана а тӀагӀаш хиннай. Е. Н. Студенецкая 1970 шера экспедице музеяштеи ший долча гулламаштеи дола хӀамаш маьженашкара тептарашца дусташ хиннай. Из кеп «национальни костюм» аьнна юкъ-юкъе йоацаш, хӀаманна тӀагӀаш йоацаш йолчал дикагӀа да.
ДӀа-хьа хьахийна сурт Wikimedia Commons тӀа лоадам баь ба: гӀалгӀай йоӀ Жукаева ширача куца-кепаца, 1883 шу. Сурта автор гойташ вац; лоадама тӀа Кунсткамера материалаш хьахийнай. Сурт цхьацца дола костюм гойташ да, гӀалгӀай куца-кепа юкъара тайп-тайпара долаш гойташ дац.
Къаман дувхар
Халхараш
Симд
ДукхагӀа дола халхар хийлача кепехи лоӀамехи долаш да. Архива тептараш меттаера халхараш дусташ гӀолаш да, царех цхьа сценически композици мара даьккха а ца деш.Халхар а, Ӏаьдал а
Халхара юкъа-хьагӀа Ӏаьдалаи маргӀалаи культурах долаш хиннай. Цун бакъонаш, дакъалоацаш хинна нах, халхараш из деррига хӀаманна тӀагӀаш хиннай.Фольклор а, сцена а
Профессиональни постановка ширача материалах тӀера хьадаьккха хӀама да, хьажача наха тӀагӀаш. Цун костюм, сурт, йӀаьхагӀа хилар из ширача юртара халхара нийса тептар дац.
Музыка
Фæндыр аьнна дош тайп-тайпара хӀамаш цӀераш тӀа чулоацаш да. Хъисын-фандыр Ӏад хьекхаш дола хӀама да, дала-фандыр Ӏад тохаш долча тайпара; гӀалгӀай арфа кхыча тайпара конструкци йолаш да. Уж цхьа хӀама санна лоархӀаш дац.
Нарта сказанеш, историческии лирическии иллеш музыка, дош, юкъара дагахьара цхьана тохаш да. Фандыр хьадаларх дола сказание эпически сюжет да, хӀаман кхолларах дола документальни лоадам дац.
Коста Хетагуровс шай иллеш гуллам «Ирон фæндыр», «ГӀалгӀай лира» аьнна цӀи тиллай. Из литературни сурт да, национальни культураца бувзам болаш; поэтически гуллам музыкальни хӀамашца йолча каталогаца цхьана тохаш дац.
Пхьарсалаш
ЦӀокацаи кӀадацаи болх
Музея гулламаш чу цӀока тохаш дола хӀамаш, кӀада образцаш, куца-кеп а доагӀаш да. Уж XIX бӀаьшера тӀеххьара шерашкараи XX бӀаьшера хьалхара шерашкараи цӀагӀара технологиш гойташ да.ДӀаьхадар, галун, шнур
Кхалсагаша дийнача кулгаьзгаша гойташ да дегӀа тӀехӀоттадеш а, дувхар тӀегӀертадеш а техника. Эргаш да цхьаьна хана лелаш хинна хӀама а, кхыяра дегӀа даь кулгаьзган образец а къоастаде.ТӀоагӀарагӀа лаьтта оттадар
БӀовнаш, цӀенош, кӀуркеш лоаман эйлаш оттадараца а, дезала дагараца а ювзаенна я. Таръяр а, Ӏалаш а хӀара комплекс тохкаш бакъдан деза; сурт оттадаьра гойташ дола куц цун хана бакъ ца де.
Дагара меттигаш
Даргавсера некрополь
Лаьттан тӀегӀара а, кӀоагагӀа а кӀуркий комплекс дӀабоалла архитектура памятник я. Из цхьан бакъдоацача эпидемех лаьцача дувцараца кхетаде мегаргьяц.Цейски чӀожера Реком
ЛоархӀаме святилище а, юкъара динагӀа дахара моттиг а. 1995 шера цӀи йодарал тӀехьа дегӀа цӀа юха хьадаьд; хӀанзара куц шийла даьгӀа дола шира гӀишло яц.ГӀинбухера ХӀирийченна национальни музей
Музейни гулламаш тӀаьхьагӀа дола хьабарашца истори, археологи, этнографи тохкаш гӀо до.Махарбек Туганова цӀерагӀа йола исбахьлен музей
Буро тӀаьхьагӀа дола сурт оттадара гуллам Ӏалашду, из эргаш да хӀирий исбахьлен культура историна.Коста Хетагурова мемориальни тӀаьхье
Музейни хӀамаш а, хьалхара зорба тохар а Ӏалашду яздархочун балха а, «Ирон фæндыр» араялара а истори.
ЦӀераш
МаӀачара
- Алан (хӀирий)
- Ахсар (хӀирий)
- Ахсартаг (хӀирий, нартий)
- Сослан (хӀирий, нартий)
- Батраз (хӀирий, нартий)
- Урузмаг (хӀирий, нартий)
- Хамиц (хӀирий, нартий)
- Ацамаз (хӀирий, нартий)
Кхалсагаш
- Агунда (хӀирий, нартий)
- Дзерасса (хӀирий, нартий)
- Ацырухс (хӀирий, нартий)
- Зарина (хӀирий, ираной)
- Алана (хӀирий)
- Зардирухс (хӀирий)
Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а
Коста Хетагуров
Поэт, суртдиллархо, публицист, хӀирий культура юкъерча фигураех цаӀ. «Ирон фæндыр» хьалхагӀа 1899 шера араяьннай, литература дегӀадалара боккха роль леладаьд.Василий Абаев
Лингвист а, ираний метташ тохкаш волча балхахо а. Цун хӀирий метта историко-этимологически словарь лоархӀаме болх хиннаб лексика истори а, меттай ювзар а тохкаш.Нартий турпалхой
Сослан, Батрадз, Урузмаг, Сатана, кхыбараш а эпоса персонажаш я. Цар культурни маӀан ца тӀадоагӀа цар биографиш бакъдолаш долча наьха документальни истори санна хьагойта.
Медиа
Сурташца галерея
Иллюстрацеш портала духьа даь да, документальни сурташ яц уж.