Гуьржех

Гуьржех, е Сакартвело, ЗӀилбухен Кавказе улл, Ӏаьржа форда йист а лоаман дукъаш а юкъе. Цун тӀехьаденар цхьана тохаш да шира наха баьха моттигаш, Мцхетаи Гелатии христиански архитектура, Сванети башен йоккха наха баьха моттигаш, гуьржий йоазув, дукхача оазашца эшараш, вино деш дола Ӏадаташи. Паччахьалкхен культура вахар тӀехьаденash гуьржий регионашцара Ӏадаташ а, кхы дуккхача юкъарленash тӀехьаденash а.

3,9411 млн

Geostat-а 2026 шерарча кӀимар 1-ча дийнахьа бахархой; Абхази а Южной Осети а доацаш

69 700 км²

маьрша дунео тӀаьхьаяь границашкахь лаьтта моттиг; чулоацам бахархой статистикех къаьсташ ба

ЮНЕСКО Дунен тӀаьхьаяь объекташ: кхоъ оагӀув а, цаӀ Ӏалама а

Географи маьӀнашка

Мехкаш а наха баьха моттигаш а

Гуьржий территориальни дегӀадар юкъе 9 регион, 2 автономни республика а, нанагӀала Тбилиси а доагӀа. КӀалхагӀа башха дӀаяздаь да чохьара муниципалитеташ а, наха баьха моттигаш а. Къилба ХӀири (Цхинвали регион) башха карточкаца гойту, цун статус а, факт хьашт дола урхалла а белгалдаь.

Наьха нах баьха меттигаш: 4398
Территори: 13

Справочнике 4 398 наха баьха моттиг да. ТӀаьхье 2026 шарара ардара 28 тӀа тахкадаьд; наха дукхал ца харжаш зӀамига наха баьха моттигаш а юкъаяьхай. Къовлашка юкъе националы йоазув Ӏалашдаьд, тӀаьхьа муниципалитет белгалдаьд. ЦӀераш оьрсийца дӀаалар лоьхаргаш лохаш гӀо до.

НанагӀа, шоай муниципалитетТбилисиЮкъ: Тбилиси

Автономни республикаАджариЮкъ: Батуми

РегионГурияЮкъ: Озургети

РегионИмеретиЮкъ: Кутаиси

РегионКахетиЮкъ: Телави

РегионКвемо-КартлиЮкъ: Рустави

РегионМцхета-МтианетиЮкъ: Мцхета

РегионРача-Лечхуми а Квемо-Сванети аЮкъ: Амбролаури

РегионСамегрело-Земо-СванетиЮкъ: Зугдиди

РегионСамцхе-ДжавахетиЮкъ: Ахалцихе

РегионШида-КартлиЮкъ: Гори

Гуьржех Ӏаьдало тӀаийцача автономни республикаАбхазиЮкъ: Сухуми

Статус дӀа-хьа къовсадаь дола лаьттаГӀинбухера Осети (Цхинвальски регион)Юкъ: Цхинвал (Цхинвали)

Географи а бахархой а

Гуьржех ЗӀилбухера Кавказе улл, Ӏаьржа форда малхбоалера берда тӀа. ГӀинбухенгахьа Йоккха Кавказ улл, зӀилбухенгахьа Жима Кавказа лоамий системаш. Малхбузенгахьа тӀех кӀалхара хьал долаш да, малхбоаленгахьа климат декъагӀа да; лакхалло чӀоагӀа хийца Ӏалама гонахьара. Паччахьалкхе Россеца, Азербайджанаца, Эрмалойца, Туркеца гӀай я. 69 700 км² майда паччахьалкхен массанена юкъе тӀаийцача гӀаьнцашкара да. Geostat-а 2026 шерагӀа цхьалагӀа январь 1 дийнахьара бахархой хьисап 3 941,1 эзар саг ба, из Абхазеи ЗӀилбухера Осетеи чулоацаш дац. Цудухьа уж гайтамаш декъаш, цхьатарра бахархой лустам бала мегаргдац. Geostat-а 2026 шерагӀа ткъаьтталагӀа апрель 24 дийнахьара арахоар 2024 шерагӀара перепись тӀехьараш тӀаэцаш да; 2025 шерагӀара доладеннача хьисапа а юха хьисап даьд. Переписан бахархойи Ӏалашцара цхьалагӀа январь 1 дийнахьара хьисапи тайп-тайпара таьрахьашка дехьадалаш да. Тбилисе 2026 шерагӀара доладеннача 1 369,4 эзар бахархой хьисап даьд.

Паччахьалкхеи лаьттан контексти

Паччахьалкхен официальни цӀи Конституце: Гуьрже, гуьржий меттала საქართველო. НанагӀала Тбилиси. Абхази а, Южной Осети а конституционни статус а, царна тӀехьа мел дола фактически урхалла а къоастаде деза. Абхази а, Южной Осети а Гуьржен юкъерча Ӏаьдалий эффективни Ӏаьдалал арагӀа я. 2025 шера ООН-ан докладе из 1990-гӀа а, 2008-гӀа шерашкара герзаца дола конфликташца хоттаду; цигахь ма дӀатох уж лаьтташ шай Ӏоттазар паччахьалкхе йолча Россес къабаьккхар а, цигахь Россес эскарш хилар а. Паччахьалкхен дуьненайоагӀа йоазув дозанаш а, оаггӀу тӀа статистика фактически чулоацар а къаьсташ гойту.

Къамашкара вӀашагӀъелла статьяш

Гуьржий

ქართველები · Картвелеби · 3 304 075 Гуьржече (2024 шерара перепись)

Гуьржий мотт; иштта мегрелий а сванний а юкъеяхача юкъарленгашка

Азербайджаной

Azərbaycanlılar · Азербайджанлылар · 9436,1 эзар саг Азербайджане (2019 шерара дӀаяздар)

Азербайджаной мотт: гӀинбухера а зӀилбухера а тайпанаш

Эрмалой

Հայեր · Хайер · 2 875 697 Эрмалойче (2022 шеран перепись)

Эрмалой мотт: малхбоалера а малхбузера а литературни норманш

ХӀирий

Ирон · Дигорон · 485 646 Эрсече (2021 шера цӀаьнцадаьр)

ХӀирий мотт: иронскии дигорскии

Региональни оагӀув тӀаьхьаяь гӀулакх

Картли а Кахети а: Малхбоалера Гуьржийче: Мцхета, Тбилиси а кахетински вина деш дола гӀулакх а. Исторически областаш таханарча административни единицашка ца догӀаш да.
Имерети а Гури а: Малхбузера Гуьржийче: Кутаиси а Гелати а тӀаьхьаяь, региональни иллий а кхача а кепаш.
Самегрело а Сванети а: Мегрельски а свански а шоайла картвельски метташ да. Региональни а меттай а догӀаш шоайла хьажара ца хийца.
Аджари: Гуьржийченеи къилба-малхбузен Ӏаьржа форда а лоаман а дакъаш; Батуми, цигара кхача а музыкальни а гӀулакх.
Къилба-малхбоален лоаман областаш: Тушети, Хевсурети, Пшави а улла долинаш а шоайла бахара а Ӏадата культура а кепаш лоаттаду. Царна Ӏомадеш лаьрхӀа дола конкретни юкъарлон контекст эшаш да.

Метташи яздари

Гуьржий метта: паччахьалкхен а литературни а метта

Гуьржий метта картвельски дезала юкъе йоагӀаш я, шоай йоазув а йолаш. Таханарча юкъерча школа а дийнахьа-дийнахьара йоазув дешарга мхедрули леладу. Метта паччахьалкхен статус Конституце тӀа чӀоагӀъяьй.

Мегрельски а свански а

Мегрельски а свански а гуьржий меттах картвельски метташ да, литературни гуьржий метта региональни вариантий цӀераш ца да. Мегрельски метта малхбузехьа кӀоаргагӀа я, свански метта исторически Сванетица бувзам ба. Меттай классификаци этнически ше-шоайла хьажарах къастае деза.

Лазски а картвельски гар а

Лазски метта мегрельски меттах кӀоаргагӀа я. Цун бувзам бола бахархой дукхагӀа Турци къилба-малхбоалехьа баьхаш ба; Гуьржийченеи Ӏаьржа форда йистера кӀезига юкъарлонаш а я. Из бахьан долаш картвельски диъ метта Гуьржийченеи диъ паччахьалкхен метта ца гойта.

Абхазски а кхыдола юкъарлоний метташ а

Гуьржийченеи Конституце 2-гӀа статьяга хьажача паччахьалкхен метта гуьржий метта я, Автономни Республика Абхазехьа абхазски а. Из конституционни хьал лаьттан факт хьажара ца дувца. Мехка юкъе эрмалой, азербайджаной, эрсий, хӀирий, кхыдола юкъарлоний метташ а леладу.

Юкъараллаши статистически чулоацари

Гуьржех дукха къаьмá ю. Хьажорий тептар гойта портала тӀа дола статьяш, хӀаьта бахархой юзза чулоацам дац. Юкъараллашка лаьца хоам цхьанне сагага хьажамаши динагӀа хилари ма дийцаш да.

Азербайджаной а эрмалой а: Мехка боккхий юкъарлонаш шоай меттай, дешара а дина а гӀулакхашца.
Эрсий, хӀирий, езидаш а кхыдола бахархой а: Къаман догӀа, гражданалла, наьна метта а дина а тайп-тайпара адама белгалонаш да.
Перепись лаьттан чулоацам: Geostat-о арахояь хоам Абхази а Южной Осети а чулоацаш дац. Из леладе мегаргьяц беррига абхазски я хӀирий бахархой дукхал хьажарага.

Гуьржех истори

Чулоацам

Текста боккхал

100%

Даькъе 1 · Гаргга 1,8 млн шу хьалха а неолит а

Дманиси а хьалхара вина дешар а

Дманисера карийнача юкъе ширача адамаший а дийнатий а даьгӀаш а, гаргга 1,8 миллион шу хьалхара тӀоагӀаш а да. Уж Африкал арахьа адамаш хьалха дӀа-сагӀадалара талламашка боккха маьӀна долаш да; уж таханарча гуьржаша аьнна алар анахронизм хиргья.

Кхыдола таллам неолитически Шулаверис-Гора а Гадачрили-Гора а юкъарлонашца бувзам ба. Керамика химически таллама а контекстийн датировка а бахьан долаш 2017 шера PNAS яззамхой кхераш гаргга 6000-5800 шу вай замана хьалхагӀа долча кӀоаргача чагӀарца бувзабеннаб. Из археологически тешалла да, таханарча рецептий бархӀ эзар шу даьлча ца хийцаялар тешалла дац.

ОагIув 1 юкъера 1даькъе чу 1

Тоажамца къоастаяьй шира паччахьалкхаш, юкъерабӀаьшен цхьатотал паччахьалкхеи хӀанзара Гуьржехи. Тайп-тайпара заманашкара гӀаьнцаши политически цӀерийи цхьатарра яц.

Мцхета, Гелати а, Лакхара Сванети а

Гуьржехь ЮНЕСКО-л Дунен тӀаьхьа дӀаденцара 4 объекта я: Мцхета исторически хьаьрмаш, Гелати маьждиг-монастырь, Лакхара Сванети а, Колхида догӀаний лесаш а, хин-баьца лаьтташ а. Уж ца деза нематериальни тӀаьхьа дӀаденцарачу испискца а, «Дунен дагадалар» программица а. Мцхета объектаца Джвари, Светицховели а, Самтавро а юкъаяьнна я. Уж тайп-тайпара заманашкара ансамбляш я, цхьа шарара дегӀаяьраш ца я. Кутаиси гӀинбухехьа Гелати 1106 шарахь кхолладаьд; монастырь гӀаръяьла я архитектураца, мозаикашца, фрескашца а, шен академи историца а. Лакхара Сванети Ушгули общине Чажаши цӀе йолаш лорадеш йола культурни ландшафтца гойту. БӀево цӀенош цхьана дегӀадаьра дахара а, лорадара а функцеш. Исписке цхьа объект юкъаяккхар маьӀна дац Сванети ерригача цхьатерра лорадара статус йолаш я аьнна.

Колхида лесаш а, лорадеш йола территориш а

ЮНЕСКО-л Ӏаламан объект «Колхида догӀаний лесаш а, хин-баьца лаьтташ а» юкъаяьнна 7 да́къа Ӏаьржа форда малхбоалехьа тӀуна берда тӀа. Цунна юкъе Аджари, Гури а, Самегрело-Земо-Сванети лесаш а, баьца экосистемаш а гойту. Уж тропически джунгляш ца я, юкъера пояса тӀуна лесаш я реликтови а, эндемични а кепашца. Боржоми-Харагаули Жима Кавказа лоаман-лесан ландшафташ лораду; националы парк 1995 шарахь кхолладаьд. Тушети лорадеш йола территориш лоаман чӀоже Ӏаламан а, культурни а тӀаьхьа цхьана тохаду. Заповедника, националы парка а, лорадеш йола ландшафта а режимаш тайп-тайпара я. Замаца бола кхачар, регистраци бин правилеш а, лоаман новкъаш а хийцалуш да. Карара хьал хӀара территори администрацеца тахкаргдолаш да, региона цхьатерра даимъяьла характеристика аьнна ца лоархӀаш.

Ди а, культурни дукхагӀа хилар а

Конституцеца Гуьржий апостолий автоцефалий православий киназа исторически башха роль йолаш я аьнна тӀадехки, дагара а, дина а маршо тӀадоаккх. Этнически хилар а, ше дагара тешар а цхьатерра маьӀна долаш хӀамаш ца да. Мехка дина общинашта юкъе православий, бусалба, Эрмалой апостолий киназа тӀаьхьабозархой, католикаш, жуьгташ а, кхы а тоабаш а гойту. Перепись тӀадехкара декхарал лоархӀ, дина практика лакхал ца лоархӀаш. 2024 шарара переписа тӀаьхье тӀера Общественни вещатель публикацехь дина, къаман а, наьна метта а башха гойтамаш да.

Йоазув а, литература а

Гуьржий йоазув кхо система я: мргвловани, асомтаврули аьнна а йовзаш йола, нусхури а, мхедрули а. Ца функцеш тайп-тайпара я: мхедрули таханара дахара а, дешара а практике хӀамал я, хьалхара системаш киназа а, пхьегӀа а юкъе дахаш да. 2016 шарахь ер дийна культура ЮНЕСКО-л нематериальни тӀаьхьа дӀаденцара исписке юкъаяьккхай. Шота Руставели поэма «Тигран цӀока йола витязь» XII-XIII бӀешераш тӀехдахача хана кхолладаьд. Поэман кулгаяздаьра гуллам 2013 шарахь «Дунен дагадалар» международни реестре юкъаяьккхай. Произведени хан а, цхьанне вӀашагӀъеллачу списка хан а къоастаде деза: кулгаяздаьра Ӏадат бӀешерашкахьа хьадаьннад.

ДукхагӀа оазаш йола илли

Гуьржий дукхагӀа оазаш йола илли тайп-тайпара меттигера Ӏадаташ юкъалоац, цхьа юкъара музыкальни шаблон ца лоац. ЮНЕСКО-с из 2001 шарахь зӀамагӀа а, нематериальни а тӀаьхьа шедевр аьнна дӀаалаьде; Репрезентативни исписке 2008 шарахь юкъаяьккхай. Традиционни полифони исследовательски центр бас чӀоагӀа дола формаш, оазаш контрастни лелар а, цареи цхьатохар а къоастаду. Малхбоалера а, малхбузехьара а областешка тайп-тайпара дукхагӀа оазаш организаци кепаш я; дуне илли а, киназа илли а шоай башхало йолаш я. ЮНЕСКО-л официальни оагӀув тӀа Ӏадата оазца довза материал да.

Региона кухни

Гуьржий кухни меттигера Ӏадаташца хьадаьннад. Имерети хачапури аджарски вариантца кема кепаца къоаставлу; лоаман хинкали кепаш ер блюдо кечъяра массо кепаш тӀера дӀа ца доах. Самцхе-Джавахети шоай кеп я дулха а, даьттаца блюдаш а кечъяра. Массо агӀона йовзаш йола блюдаш юкъе пхали баьцашна тӀа бӀарашца заправка, лобио хьаьжкӀашца, сациви бӀарашца соусца. ХӀоттам, тӀадиллар а, Ӏида контекст а областера а, дезала а тайп-тайпара да. Цхьа меню мехка массо бахархочунна декхар аьнна дӀаалар нийса хиргьяц.

Квеври а, вино дар истори а

Квеври вино брожени, выдержка а, Ӏалашъяр а тӀа леладу доккха глиняни пхьегӀа. Ӏадат юкъе пхьегӀаш дар, кемсаш лорадар а, хазар дезала а, общине а юкъе дӀалуш хилар а. 2013 шарахь метод ЮНЕСКО-л нематериальни тӀаьхьа дӀаденцара исписке юкъаяьккхай. 2017 шарара PNAS археологически статья неолитически керамике кемса вино химически таьраш лоархӀ. Авторо башха къамаьл ду неолитически карийначаш а, тӀехьагӀа лаьтта кӀалхара пхьегӀаш а юкъе йола моттигах. Цудухьа вино дар шира тешарш автоматически VI эзар шо вай замал хьалха денз таханара квеври метод даим леладаьр тешар аьнна дӀаалар ца деза.

Университеташ, музеяш а, тӀаьхьа тахкар а

Тбилиси университет 1918 шарахь Иване Джавахишвили а, цунна новкъосташ а бахьанца хьаделлад. Официальни истори ширачу календараца 26 наджгоанцхой гойту; таханара дагадахара дата 8 саькура тӀа кхача. Хьалхара ректор Петре Меликишвили хиннав. Гуьржий Националы музей археологически тӀаьхьа тахкаш да, Дманиси а юкъе а йолаш. Националы архив новкъагӀара истори документ а, сурташ а публикаци еш да, университета проекташ картвел метташ а, дукхагӀа оазаш а тохкаш да. Уж учрежденеш тайп-тайпара материалаш ло: Ӏаламан карийначаш, документаш, метта сурт оттадар а, илли тӀадиллараш а.

Медиа

Гуьржех лакхара лаьтта ландшафташ

Гуьржех лакхара лаьтта Ӏинашкара сурт · суртӀадоттадар. ТӀаьхьений бакъдеррига сурташи архивни сурташи учрежденешка хьажоргашца тӀакхоачаш да.

Гимн

Тависуплеба («Маршо»)

Гуьржий

Даькъазаш Давид Маградзен. Музыка Захария Палиашвилин, гимнá Иосиф Кечакмадзен отделаш. Гимн 2004 шерагӀа тӀаийцай; хӀанзара правовой бух тӀакхоачашкъонца белгалъяьккхай.

«თავისუფლება» цӀи «Маршо» аьнна таржам да. Текст а музыка а чӀоагӀъяьй Гуьржех паччахьалкхен символашка лаьца 2018 шерагӀа цхьайтталагӀа ноябрь 14 дийнахьара Органикни закона № 4 а № 5 а тӀатохамашка. Официальни текст а нотий тӀатохам а хьалхара хьаста тӀа хьажоргаца тӀакхоачаш да.

Хронологи

ХIамаш: 18 / 18

Гаргга 1,8 млн шу хьалха: Дманисера карийнача хӀамаш Хьалхара наьхий, дийнатий даьгӀаши тӀоараши.
Гаргга 6000-5800 шу вай эрал хьалха: Неолитий замарара вино дар Шулаверис-Гораи Гадачрили-Гораи талламашкахьара археологически контекстий таьрахьаш.
IV бӀаьшу: Картлера керста ди Малхбоалера Гуьржех паччахьалко керста ди тӀаийца хилар.
XI бӀаьшу доладенна: Баграт III-чоахча цхьатотал далар Цхьатотал юкъерабӀаьшен паччахьалкхе хьахилар.
1106: Гелати хьаяр Монастырьи хьалхара дешара юкъи.
1783: Георгиевски трактат Россес Картли-Кахете тӀа протекторат.
1801: Картли-Кахети Российски импере юкъеялар Малхбоалера Гуьржех паччахьалкера монархи чакхъялар.
1918: Университети Хьалхара республикаи Тбилисера университет хьаяр; ткъаьтталагӀа май 26 дийнахьа независимость тӀакхайкадар.
1921: Конституци а советий дӀалоацар а ТкъаьтталагӀа февраль 21 дийнахьа Конституци тӀаийцай; ткъаьтталагӀа февраль 25 дийнахьа ЦӀегӀаьра арми Тбилисе чуяьннай.
1937: Политически репрессеш Сандро Ахметелий Петре Оцхелий тӀехьашка ваьккхар архивни гайтама тӀа гойташ да.
1991: Независимость меттаоттаяр ТкъаьтталагӀа март 31 дийнахьара референдуми ткъаьтталагӀа апрель 9 дийнахьара акти.
1994: Дунен тӀаьхьен хьалхара объекташ Мцхетаи хӀанза Гелати монастыро гойташ йола объекти.
1995: Гуьржех Конституци ТкъаьтталагӀа август 24 дийнахьа тӀаийцай.
1996: Лакхара Сванети ЮНЕСКО-и исписке БӀегӀаьра архитектураи Чажаши культурай ландшафти.
2008: ТӀоми бахархой дӀабахари ХӀанзара тӀехьараш ООН-а докладе тӀа хьажаш да.
2013: Дахаш долаи каьхата тӀа яздаьи дола Ӏадаташ тӀаийцар Квеври метод материальни доацаш долча тӀаьхьен исписке юкъеяккхай, Руставели каьхата тӀа яздаьраш «Дунен дагара» реестре юкъеяккхай.
2016: Кхо яздара система Гуьржий яздара дахаш дола культура ЮНЕСКО-и материальни доацаш долча тӀаьхьен исписке юкъеяккхай.
2021: Колхидера хьунаши улгаши Ӏалама объект Дунен тӀаьхьен исписке юкъеяккхай.