← Еррига къаьмаш
ЗӀилбухера Кавказ · Азербайджан
Азербайджаной
Azərbaycanlılar · Азербайджанлылар
Азербайджаной: Кавказа, Ирана а диаспора а тюркий мотт бувлаш дола къам. Юкъарленга хьаяра истори, мотт, кухни, музыка а говзал а; исламал хьалхара тешамаш, ислам даржара, шиӀий а сунний а Ӏадаташ, шеръяь хронологи а Ӏилман материалаш а.
Ширваншахий гӀаьнагӀа · Diego Delso, delso.photo · CC BY-SA 4.0
Мотт
Азербайджаной мотт: гӀинбухера а зӀилбухера а тайпанаш
Доьзал
Тюркий дезал, огузий тоба
ДуӀарал
9436,1 эзар саг Азербайджане (2019 шерара дӀаяздар)
Истори
Азербайджаной а, мотт а. Азербайджаной тюркий мотт бувцаш къам ба. Азербайджаной мотт тюркий дезала огузий гаьна тӀадужаш ба; цун тайп-тайпара башхалаш Азербайджан Республике, Иране а, кхыча мехкашка а дӀатаръяьй. Къаман мотт а, мехка гражданство а шинне а тайп-тайпара белгалонаш я.
Юкъарлон дукха ха яьлча хьахилар. Огузий мотт дӀатаръяр нах дӀабахарца, политически юкъарлонашца а, меттара нахца юкъагӀертарца а бувзам болаш хиннаб. Из бӀаьшерий процесс таханара къам цхьан шера хьахилар санна сурт оттаде мегаргбац е цхьан ширагӀа династех схьадаккха мегаргбац.
Мехка шира метташ. Кавказ-албаной йоазув кхыча меттай тӀоар я. Тохкамаш гойташ я кавказ-албаной мотт удиний моттаца бувзам болаш хилар. Шира бахархой истори таханара тюркий азербайджаной мотт хьахиларца дӀа а къоастадеш тохка деза.
Юкъерча бӀаьшерий пхьешаш. Гянджа эггара лоархӀаме политически, маьхаза а, оазархолла а юкъарло хиннай. Пхьен истори тайп-тайпара династешца а, меттай юкъарлонашца а бувзам болаш я, таханара къаман паччахьалкхе лаьтташ хиларца бувзам болаш яц.
Персийски а, тюркий а литература. Йоазув культура дукха метташкара юкъарлоне хьаяьннай. Авторш массехк метта тӀа яздеш хиннаб. Тюркий поэзи а, персийски литературни Ӏадат а юкъагӀерташ хиннай, башхалаш Ӏалашъеш.
Сефевий зама. XVI бӀаьшера тюркий тӀеман юкъарлонаш а, династически Ӏедал а Иране Сефевий паччахьалкхе хьаяларе юкъелоацаш хиннаб. ШиӀтталагӀа шиизм чӀоагӀдалар лоархӀаме хиннаб, амма из дукха ха яьлча а, дов-гӀаларца а дӀадаьннад.
Керда имперски гӀай. XIX бӀаьшера долалуш хинна эрсий-ираний тӀемаш политически карта хийцай. 1813 шера Гюлистаний тӀадийцара Малхбоалерча Закавказье эрсий наха даьккхача лаьттаех лоархӀаме дакъа чӀоагӀдаьд; лаьттан гӀалар тӀадийцарал тӀехьагӀа а дӀахо дӀадаьннад.
Дешара а, зорба а. XIX бӀаьшера литературни мотт, алапат а, дешар а цу тӀа дувцаш зорба тӀа арадаьннад. Тайп-тайпара реформаторша арабски график хийцар а, цун метта кхыча график оттар а хьедаьд; цхьа цхьа проект хиннабац.
Нефта Баку. Нефта промышленность дегӀайоалаяр тайп-тайпара къамашкара балхахой, предпринимателеш а, говзанчаш а тӀаозарца хиннад. Нобель вежарий товарищества архива хронология гойташ я промышленни а, пхьен а хийцамаш дакъа.
Республика а, советски Ӏедал а. Шийна йола республика 1918 шера хьаяьннай; 1920 шера советски Ӏедал тӀаоттадаьд. Уж хӀамаш Кавказа паччахьалкхен истори юкъедоагӀаш да, амма Иране а, дуне тӀа дӀатаръяьча диаспоре а мел йолча азербайджаной дахар ца лоацаш да.
ТӀемаш а, Ӏоттадаь дӀабахар а. XX бӀаьшера тӀеххьара дакъа долча хинна тӀемаш тайп-тайпара юкъарлошкара нах дӀабахара а, баьдара а бахьан хиннаб. Азербайджаной дезалашка цӀагӀа доацаш хилар дукха ха яьлча дӀадаьнна дола долаш а, юкъарлен а ловзам хиннай; тешалш гуманитарни организаций документашца дуста деза.
1991 шерал тӀехьагӀа. Азербайджан Республикас шийна йола Ӏедал меттаоттадаьд. Таханара конституцис чӀоагӀдаьд паччахьалкхе дунезара хилар а, ди паччахьалкхенца къоастадалар а; цун белгалонаш мехкал арагӀа йолча юкъарлоний гӀулакх тӀа ше-ше дӀа ца оттаде мегаргьяц.
Сефевий зама азербайджаной мотт. Флор а, Джавади а гойташ я тӀаккха долча аннотацера тохкамашца, азербайджаной тюркий мотт паччахьен кӀале, тӀеман юкъе, поэзе а, официальни йоазонашка а лелаш хилар. Цун роль балхара цӀенгара дувцарашка бен тӀадилла мегаргьяц. Персийски литературни культура цу юкъе боккха маӀан долаш Ӏалашъяьй.
Д1абахар, меттигерча тоб1аш а, идентичность а
Къаман география. Азербайджанаш бахаш ба XIX б1аьшара Российско-Ираний г1айре шиннеи а оагӀорахьа, х1анзара Азербайджане а, Иране а, кхыча мехкашка а. Иранера азербайджанаш шоай исторически опыташ да, уж Республика Азербайджана историе т1адоагӀаш дац.
Меттигерча а, историческича а цхьаьнакхетараш. Ирана тохкамашка хьоахадаьд шахсевенаш, афшараш, кхыя тюркий меттацара тоабаш. З1амига къаман цхьаьнакхетар политически а, экономически а бух болаш хила мег; из х1араза а хийцалуш йоацаш биологически родословни лоарх1аш дац.
Лоалахча къамаш. Къаман переписи таблицашка къоастаяь лоарх1аш да лезгинаш, талышаш, таташ, авараш, удинаш, кхыя тоабаш. Азербайджаний меттацара хоам а, мехка гражданство а ше-шех этнически азербайджанаш ца хул.
Статистика г1айренашка лаьца. 2019 шера таблицас ло 9 436,1 эзар азербайджани, цу чу да оговорка ца чулоацача мехкашка лаьца. Т1оагӀаралгаш б1арчча б1оаг1а долча адамий т1оарах лоарх1ам ба; из б1арчча дуьнен т1оаралгаш а дац, 2026 шерара хьажам а дац.
Мотт
Азербайджаной мотт тюркий меттаех огузий тоаба юкъедоагӀаш да, туреций а, туркмений а метташца гергара да, ше шийна йола мотт а долаш. Цхьацца бувцарий ираний гражданство хиларца цара мотт ираний мотт санна ца хула.
Малхбоалерча а, малхбузерча а башхалаш фонетикаца, дошлоргца а, йоазув практикаца а къоасталуш я. Табризий говор Ӏилманца дувцар гойташ я цхьа конкретни ираний пхьен вариант; из массо азербайджаной мотт санна тӀадилла мегаргьяц.
Азербайджан Республике таханара йоазув латиница лелаеш я, Иране арабски графика шорта лелаеш я. Реформаций истори юкъедоагӀаш хиннай орфографи, дешар а, зорба тӀа кхачар а цу тӀа дувцаш. Йоазув система а, мотт а шинне а тайп-тайпара кхетам ба.
Литературни тӀаьхье дукха метташкара я: Физули тюркий, персийски а, арабски а метташ тӀа яздаьд, Шах Исмаил Хатаи тюркий поэзи хьаяьй. Массо а произведени мотт автора таханара культурни дакъа хиларца дӀакъоастадеш гойта деза.
Низами Гянджеви Гянджара цӀаръяьнна поэт ва, цун произведенеш персийски метта тӀа язъяьй. Азербайджанна цун культурни маӀан бахьан долаш Ӏалашъяьча текстай мотт керда цӀи тилла дезаш дац.
Дин а, дийна тархьар а
Ислам хилале хьалхара диний хьал. Ислам даржале хьалха региона тайп-тайпара декъашка меттигерча культаш, зороастрийскии керстанскии Ӏадаташ хиннай. ВӀашагӀъелла кавказско-албански керстански каьхаташ тӀадийна тайп-тайпара меттаи киназеи историеи тӀадегӀа. Уж ширача азербайджански меттала йоазувнаш аьнна оттаде мегаргьяц.
Материалай исторически географе. Юкъерча замара Азербайджан, Арран я хӀанзара Республика Азербайджан яхача областай гӀай яьнна дӀагӀо. Босворт уж къоасташ хьажа. Цхьан областа тӀа ислам даржарах дола хоам массарена а, хӀанзара къаман баьхача меттигашка а, тӀадила мегаргдац.
Зороастризм я цӀай дӀаэттараш. ХӀанзара Иране лаьттача исторически Азербайджан яхача областа Адур-Гушнасп лоархӀаме зороастрийски святилище хиннай. Цун истори конкретни диний хьалца доьзна да; из хӀанзара азербайджанхой ӀодамалгӀаша цхьа ди дӀалоацаш хиннай аьнна тӀадийнагӀа хьажжац.
Мотт я диний хувцамаш. Юкъерча замара материалай ирански азари хӀанзара тюркий азербайджански меттала къоасталу. Метта хувцам бӀаьшерашка дӀагӀаш хиннай, ислам дӀаэттараца цхьана хиннай аьнна аьла мегаргдац. Метташ къоастадар хӀанзара идентичност ширача бахархошка тӀадиларах Ӏамал ца хиларга гӀо до.
Ислам мишта дӀаэттараш. Ӏарбий тӀеман походаш, халифатан Ӏаьдал хӀоттар я VII бӀаьшера дӀадоагӀаш мусульмански тоабаш дӀабахар ислам даржара услови хиннай. Политически толам бахар я бахархой ислам дӀаэттар цхьа хӀама хиннай аьнна аьла мегаргдац: диний хувцамаш мелла а-мелла а хиннай.
ГӀалаш, юкъарлонаш я дешар. Маьждигаш, диний дешар я хӀанзара юкъарлен уж бахархой исламски культуран хьале чулоацаш хиннай. Аракса гӀинбухеи зӀилбухеи йолча областай юкъерча замара истори тайп-тайпара хиннай; цхьан похода даь ди ислам дӀаэттара ди аьнна оттаде мегаргдац.
Огузий дӀабахар. Тюркий метташ даржар я исламизаци цхьана доьзна да, амма ханаца цхьана хиннай аьнна аьла мегаргдац. Огузий тоабаш дӀабахар меттайи политически хьалъяраши хувцаш хиннай, ислам цига хьалха дӀаэтташ хиннай. ХӀанзара конфессиональни карта ширача юкъерча замагӀа тӀадила мегаргдац.
Орден суннитски хьастамаш. Сафи ад-Дин суннитски суфийски Ӏамалхо Захид Гиляни дешархо хиннав. Хьалхара Сефевийя цига хьаделлай; цун тӀехьара шиӀийски Ӏадатал хьажараш исторически хувцамай хиннай, орден хьаделлача хана дӀа Ӏадатал хинна аьнна аьла мегаргдац.
Суфийски сетьаш я Сефевидаш. Сефевидски болам Ардебила диний орденах хьаделлай. Цун диний тешамаши политически Ӏалашонаши хувцаш хиннай; хьалхара болам тӀехьара официальни доктринаца массо агӀора цхьатарра оттаде мегаргдац.
Джунайд я керда тӀехьабоагӀаш. XV бӀаьшера Джунайд Анатолеи Шамеи туркменски тӀехьабоагӀаш тӀаэцаш хиннав. Цун ханагӀа Али дӀалоацар я ордена политически Ӏалашонаш чӀоагӀдаь хиннай. Из гӀо до суфийски сетьаш тӀехьара династия тӀехьагӀа мишта хиннай аьнна кхета.
Житийни материалай критика. Ибн Баззаза «Сафват ас-сафа» яха жоаув, 1358 шу долаш тӀадийна, дукхагӀа Сафи ад-Дина Ӏажабаташи хьехамаши дувцаш да. ТӀехьара редакцеш династия Ӏалашонаш гойташ хиннай; житийни дувцар кхыча материалашца цхьана хьажа деза.
ШиӀизм чӀоагӀдар. 1501 шера Шах Исмаил шиӀизм шоай паччахьалкхен паччахьалкхен ди аьнна дӀа аьннай. Двунадесятнически шиӀизм чӀоагӀдар Ӏаьдал, хьехам, дешар я ницкъ тӀатохарца доьзна хиннай; юкъера Ӏаьдалашка дӀагӀаш хиннай, суннитски дӀалоацар дӀадаьккха аьнна аьла мегаргдац.
Суннитски юкъарлонаш. Суннитски Ӏадаташ региона чӀоагӀа хиннай, Ӏусмано-сефевидски къовсам хиннача хьале а. Политически гӀай, дӀабахар я меттигерча истори диний дахар тӀа Ӏаткъам баь хиннаб. Массо азербайджанхо цхьан исламан Ӏадата тӀехьабоагӀаш санна дувцар нийсагӀа дац.
Мухаррам, Ашура я зиярат. ШиӀийски юкъарлошта имам Хусейн дагадоагӀар лоархӀаме да. ДагадоагӀара поэзи, гуламаш я святынешка бахар меттигерча кепашка хьажаш да. ХӀанзара полевой талламаш юкъарлонаш чухула хувцамаши къовсамаши гойташ да, цхьа декхар дола обряд аьнна аьла мегаргдац.Атешгях я индийски хажолгӀаш. Сурахански комплекс цӀай дӀалоацарацаи индийски махбара-хажолан зӀамагӀацаи доьзна да. Цун сурташ тӀа зороастрийцаш, индуисташ я сикхаш белгалбаьха ба. ТӀехьара гӀишлош я хьажараш леладеш дола Ӏадаташ массо азербайджанхой цхьан ширача ди дӀалоацаш хиннай аьнна тӀадийнагӀа хьажжац.
XIX бӀаьшера дуне тӀа Ӏаьдал Ӏомабар. Ӏомабархой юкъарленни диний Ӏаьдалаш дувцаш хиннаб. Мирза Фатали Ахундзаде дуне тӀа Ӏаьдал Ӏомабар я реформай проекташ кхиайоаш хиннав. Цун хьажараш конкретни автор позици я, массо юкъарло тешам боацаш хиннай аьнна тешал а дац.
Советски Ӏаьдалаш я тӀехьагӀа дӀагӀар. Диний духьагӀа кампанеш гуш дола Ӏибадати обрядати Ӏаьдал хьадоагӀаш хиннай. Цу хана цхьацца доьзални я меттигерча Ӏадаташ дӀагӀаш хиннай, хувцаш а хиннай. СССР дӀаяьлча диний дахар юхадаьржара из дӀаяьнна хиннай аьнна аьла мегаргдац.
ХӀанзара диний дахар. Азербайджанхой юкъе шиӀий, сунний я дуне тӀа Ӏаьдал Ӏомабархой ба; обрядашка дакъа лацара тӀегӀа тайп-тайпара я. Республика Азербайджан дуне тӀа Ӏаьдал Ӏомабар паччахьалкхе я. Диний национальни статистически гойтамаш тӀадийнагӀа таллам боацаш массо дуне тӀа этнически азербайджанхой конфессиональни хьал аьнна оттаде мегаргдац.
Новруз я къаман календарь. Новруз бӀаьсти кердадаларца, доьзалца вӀашагӀкхетарца я дикагӀа дахар дезарца доьзна да. Из тайп-тайпара къамаша я диний юкъарлонаша дӀадувцаш да. ЦӀи я кхыча символаш хиларца хӀанзара праздника дакъалоацаш волча сага ди автоматически белгалъяккха мегаргдац.
Хьажачараш дола хоам
Мотт
- Азербайджаной мотт тюркий меттаех огузий гаьна тӀадужаш ба.
ДӀадилла а дукхал а
- 2019 шера дӀаяздара официальни таблицас гойташ ба мехка тӀагӀерташ йолча лаьтта тӀа 9 436,1 эзар азербайджаной.
ОагӀув а дахар а
- Нахчывана яллы 2018 шера ЮНЕСКО-с сихагӀа лораде дезача могӀагӀа юкъеяьхай.
- Тандыр ешар а, бепиг дешар а 2024 шера ЮНЕСКО-с тӀаийцад.
Истори
- Шиизм 1501 шера Сефевий паччахьалкхен официальни динал тӀа аьнна дӀакхайкадаьд; цун даржар дукха ха яьлча дӀахо дӀадаьннад.
- Азербайджан Республика дунезара паччахьалкхе я.
ДӀаьха хронологи
VII бӀаьшерагӀа хьалха
Ислам хьалха региона тайп-тайпара хиларКавказски Албани керста яздаь памятникаш къаьстта мотт а, киназа юкъарле а гойташ я.Сасанидий зама
Адур-Гушнасп зороастрийски святилищеЦӀена цӀи истори хӀанз Ирана мехка тӀа долча маьжега юкъейоагӀаш я.VII бӀаьшера
Ӏарбий походаш а, ислам даржар аХалифата тӀоьгӀазаца Ӏаьдал хӀоттар а, бахархой тӀегӀер-тӀегӀера исламе чубахар а тайп-тайпара процессаш хиннай.639–643 шераш
Исторически мехка дӀалацар даьккха терашБосворт Араксал дег1ашкара арабаша д1аяьккха областа тайп-тайпара датировкаш ялай. Из азербайджаний мехкарий даь-даькъаза къаьстта цхьа тера датировка яц.816/817–837 шераш гонахьа
Бабека боламХуррамитий халифата духьала г1аттар дина динцаи юкъарлонцаи хьалхара бахьанаш даьлча хиннай. Из таханарча къаман боламаца цхьатарра яц.XI–XII бӀаьшараш
Регионе огузий моттМеттара д1абахарцаи меттахьара юкъарлоцаи тюркий метташ д1а-д1а йоаржаю.1136–1225 шераш
Ильдегизидаш а тюркий мотт бувла нах аАтабекашка тюркий мотт бувла нах т1ехьа-т1ехьа т1ебаьхаб; метта хулара цхьана мигала ца хиннай.Юкъера бӀаьшераш
Гянджа культура юкъарлона т1ераШахар хийцалуча политикийи меттайи хьалашка дег1а.XII б1аьшерал – XIII б1аьшера доладеннача хана
Низами ГянджевиГ1ажарий меттала язъю поэта дешар Гянджаи шухьара дунеи литературни т1ехьенах дакъа хул.XIII–XIV бӀаьшераш
Тюркий меттала хьалхара йоазон поэзиГ1ажарий маьхаза юкъарлоца литературни 1адат хьахул.1256–1349 шераш
Ильханаш а метта хулараш аМонголаш Ильханаш болча хана тюркий т1емахой тобаш т1ехьа-т1ехьа т1ебаьхаб; г1ажарий метташ д1а-д1а хиннай.1300 шу гонахьа
Ардебила Сефевий орденДинца болам династий паччахьалкхе хьалха хьахул.1334 шу
Сафи ад-Дина валАрдебилера святыняи т1ехьабоахкарийи маша хьастам хинначал т1ехьа а ма1ане йолаш ю; т1ехьабоахкар цун т1ехьенашка д1аьтта.1358 шу гонахьа
«Сафват ас-сафа» хьаязъярИбн Баззаз Сафи ад-Динах дола вахара дувцар чакхдоал; т1ехьагӀа йоазон т1ехьа-т1ехьа тоадаьд.XV бӀаьшу
Туркменашка династеш болча хана тюркий литератураПоэтикий кепаш а паччахьан лорадар а дег1а.1447–1448 шераш
Джунайда Ардебилара араваккхарОрдена т1ехьабоахкарг1а дола дов Анатоле цуьцара хьехам бечал а, боламах т1ехьагӀа хулача х1амаеи хьалха хьахул.XV бӀаьшу
Бакура Ширваншахий г1алатАрхитектурни ансамбль шахара т1ехьенах ма1ане йола дакъа лоарх1аш я; датировка ЮНЕСКО дувцара т1аьхьа яьккхай.1501 шу
Тебризе Шахь ИсмаилСефевий 1аьдал хьоаяьй; шиизм паччахьалкхен официальни дин аьнна д1аяхьай.XVI бӀаьшу
Физули дешарДукха меттала поэзи д1аьхача литературни а музыкальни а т1ехьабоахкарг1а хул.XVI–XVIII бӀаьшераш
Османий-Сефевий г1айреТ1емаш а диний къовсам а юкъарлон дахар а бахам а хийца.XVII–XVIII бӀаьшераш
Сураханашкара совдегархой а зияраташ дешархой аТайп-тайпара диний юкъарлошта юкъе йолаш, таханарча хана а йиса Атешгях комплекс хьахул.1813 шу
Гюлистаний договорТ1ом д1аьнначал т1ехьагӀа керда эрсий-г1ажарий г1айре ч1оаг1ъю; цхьадолча меттигера хаттараш б1аьргашца йиса.1828 шу
Кердача эрсий-г1ажарий т1ома т1ехьарашГ1ажарий т1ехьагӀа д1алуш долча х1амаша тюркий мотт бувла юкъарлош шин импереи юкъе д1а-д1а къастадалар ч1оаг1ду.1850–1855 шераш
Ахундзаде комедияшСатирий драматурги юкъарлон т1ехьатохарг1а хул.1857 шу
Алфавит реформа проектаАхундзаде йоазон хийцараш хьаоттаду; т1ехьабоахкача т1аьхьенашка юкъе къовсам д1а-д1а хургья.XIX бӀаьшера шоллагӀа дакъа
Барзкъа сурт оттадарН. К. Зейдлица Бакура азербайджаночка сурт оттадаьд аьнна лоарх1аш да.1873 шу
Бакура театраль постановкаАхундзаде пьеса «Гаджи Кара» тюркий меттала хьокхаш я.1875 шу
«Экинчи» газетЗорба тохар дешара, меттаи юкъарлон хийцараши т1ехьа къовсам бе майдан хул.1879 шу
Нобель вежарийн товариществоBranobel нефтяной промышленностен Баку историех дакъа хиннаб.XIX бӀаьшера тӀеххьар дакъа – XX бӀаьшера юххерча хана
Динийи юкъарленнийи дийцарашМухаррам траурни Ӏадаташ тешашхошта, молланашха, реформаторшха юкъе дийцарийн предмет хиннай.1908 шу
«Лейлаи Меджнун»Узеир Гаджибейли опера мугам музыкальни театраца хоттаю.1918 шера маьтсе 28 дийнахьа
Республика кхайкаярШийна йоаца Азербайджана Республика хьахилар.1919 шера сентябрь 1 дийнахьа
Бакински университета кхолларУниверситет кхолларах дола закон тӀаэцар.1920 шу
Советий Ӏаьдал хӀоттаярАзербайджана паччахьалкхен историн советий мур долалу.1920–1930-гӀа шераш
Диний духьала кампанешКхаьча Ӏадаташ тӀаьхьашца хьашташ леладеш хиннай; Ӏадаташ хийцадаьча кепашца дӀахьош хиннай.1939 шу
Советий азербайджаний йоазув кириллице тӀаяларЙоазув хийцаяр советий меттан политикех да; Иране азербайджаний юкъарленаш Ӏарбий йоазув леладеш хиннай.1991 шера октябрь 18 дийнахьа
Шийна йоацал хьахьалларПаччахьалкхен шийна йоацалх дола конституционни акт тӀаэцар.1990-гӀа шераш
ТӀоми маьрша доацаш дӀабахарГуманитарни документашца азербайджанаш, эрмалой, кхыбараш а региона бахархой массашца дӀабахар тӀадийллар.1995 шера лайчилла 12 дийнахьа
Конституци тӀаэцар18-гӀаи 48-гӀаи статьяшца ди паччахьалкхенца дӀакъастабари наьсаре Ӏаьдал леладери тӀадийллар. Конституционни нормаи юкъарленна ди леладери ши тайпара тохкама предметаш да.2000 шу
Баку шира пхьа Дунен тӀаьхьенна юкъеИсторически ансамбла маӀан дуне тӀа тӀаэцар.2003 шу
Мугам ЮНЕСКО тӀаэцарТрадици баьрччашкаи маьрша доаца тӀаьхьеннаи шедевр аьнна кхайкайинай.2008 шу
Мугам Репрезентативни спискеТрадици кердача маьрша доаца тӀаьхьенна списке юкъеяьккхай.2009 шу
Ашугий искусство ЮНЕСКО спискеПоэтически, музыкальни, дувцара практикаш тӀаэцар.2010 шу
Ковраш даьра тӀаэцарТрадиционни говзал маьрша доаца тӀаьхьенна списке юкъеяьккхай.2012 шу
Тар дари исполнительствонЮНЕСКО тӀаэцар пхьеший музыкантеший юкъе йола говзал.2014 шу
Кялагаи ЮНЕСКО спискеДаьри шёлковий платкаш ювлари тӀаэцар.2015 шу
Лагича цӀаста пхьеМеттагӀа говзалий традици дуне тӀа тӀаэцар.2017 шу
Долма яьраи декъараиДезалаи юкъарленни культурни практика тӀаэцар.2018 шу
Яллы халхараш лорадарНахчывана Кочари тэнзэрэи сиха лораде дезаш долча списке юкъеяьккхай.2018 шу
Деде Коркуда тӀаьхьеАзербайджана, Кхазакхстане, Туркий цхьана номинаци ЮНЕСКО списке юкъеяьккхай.2019 шу
Баха нах д1аяздарПаччахьалкхен дӀаяздаьча даькъе 9 436,1 эзар азербайджани тӀаэцар кхайкадаьча таблице тӀа.2019 шу
Шеки исторически юкъХана гӀалаца йола пхьан ансамбль Дунен тӀаьхьенна юкъеяьккхай.2022 шу
Чай культураАзербайджанаи Туркийи цхьана номинаци ЮНЕСКО тӀаэцар.2024 шу
Тандыр дари бепиг даьриПечаш дари дезала юкъе говзал дӀалуш хилари ЮНЕСКО списке юкъеяьккхай.2024 шу
Новруза шеръяькха номинациДукхаг1а бола б1аьстий праздника наследи интернациональни лорадар д1ахо д1адувлаш да.
Кхача
Плов
Дуга, компонентий шера дакъа а, тайп-тайпара тӀатохар а дукха варианташ хьадув. Рецепт регионашка, шеран замашка, дезала Ӏадаташка хьежжа хувцалу.Долма
Начинкаш ярар, гӀаш е гӀадж ярар, цхьанакхачар уж дезала юкъе дӀалуш долча хазнашка юкъейоагӀаш да. ЮНЕСКОс 2017 шерагӀа тӀаийцай ер культура практика.Чай
Чай молхаш хьаьший Ӏадатаца а, юкъарча къамаьлаца а цхьана да. Чай культура ЮНЕСКО-га списка юкъеяхай 2022 шерагӀа Азербайджана а, Турцена а цхьана тӀаьхьенга хьа а хьажаш.Тандыр а, бепиг а
Лаьттан печаш ярар, бепиг ярар, бепига лоӀаме хилар уж хьажараца а, дакъа лацараца а дӀалуш да. Практика ЮНЕСКОс тӀаийцай 2024 шерагӀа.
Ӏадаташ
Новруз
БӀаьстега кечам бар, дезала юкъегӀертар, Ӏида дувхар уж меттешка хьежжа тайп-тайпара да. Ер массехк мехкашка юкъара тӀаьхье да, цхьан къаман бӀарчча долаш дола хӀама дац.Хьаьший Ӏадат
Цхьана чай молхаш, хьаьшашна хӀама ялар, къамаьл дар уж дезала а, наьха а юкъера юкъарленгаш лоӀаме леладу. Денз-денз дола практика вахараца цхьана хувцалу.Дувцара дагадахар
Деде Коркуда тӀаьхье эпоса дувцараш, музыка, вахара керттера мугӀараш цхьана туху. ЮНЕСКОс тӀаийцай из Азербайджана, Кхазакхстана, Турцена цхьана номинацеца.Хьаькъал баьккхий дӀалуш дола говзал
Ашугаш лакхар, поэзи, дувцар цхьана туху. ЛадугӀара а, дакъа лацара а Ӏомадар тайп-тайпара тӀегӀерашка юкъе уйлаш туху.
Барзкъоаггаш
Даьттан кялагаиш кӀадаш кхалсагагӀа дувхар а, Ӏида культура а юкъе доккха маьӀна долаш да. Уж ярар кӀадаш дагар, басар дар, дечигаца орнамент зӀакаргашца тегар уж цхьана туху; Шеки а, Басгал а юкъара центраш я.
Дувхар меттешка, ханашка, хьашташка, Ӏидашка хьежжа тайп-тайпара да. Музея сурт цхьа исторически вариант гойташ да, массо азербайджаний дувхар гойташ дац.
Лахара сурт тӀа Бакура азербайджаний кхалсаг гойташ я, XIX бӀаьшера шоллагӀа дакъа. Wikimedia Commons-га хьажамца, Кунсткамере тӀатовжамца, автор Н. К. Зейдлиц. Хьалхара разрешени а, музея маркировка а Ӏалашъяьй
Къаман дувхар
Халхараш
Яллы
Халхабаьраш цхьана зӀе, могӀа е го тӀа хьадув. Меттешкара формаш тайп-тайпара болам а, ловзара элементаш а юкъело; юкъара дакъа лацар кӀалхара боламца цхьана эрш долаш да.Кочари а, Нахчывана тэнзэрэ а
Уж яллы формаш ЮНЕСКО-га списка юкъеяхай 2018 шерагӀа, сихагӀа лораде дезаш долча списка юкъе. Решенис нийсса белгалду региона кхыча юкъарленгашца юкъара халхабара тӀаьхье хилар.Дилаш дола практика а, сцена а
Цхьанкепара постановка тӀа тӀавахар меттешкара тайп-тайпара хилар кӀезигдаргдолаш хила мега. Документ яр а, Ӏомадар а Ӏадата даькъазархой дакъа лацар Ӏалашде деза, концерта форма мара Ӏалашъе дезац.
Музыка
Мугам модальни организаци, поэтически текст, импровизаци цхьана туху. Ловзархо инструменталисташца юкъе арагӀу; варианташ Ӏамалхочо Ӏамалхочунга дӀалу. ТӀаьхьенга региона кхыча музыкальни культурашца зӀе ю.
Ашугий говзал юкъело лакхар, мукъаза инструмент тӀа лакхар, дувцар, поэтически хьаькъал. Из юкъарча юкъарленга юкъе а, сцена тӀа а хилаш да; ЮНЕСКО-га списка юкъеяхай 2009 шерагӀа.
Тар кӀаьда тӀехк долаш, кӀаьда фостагӀа дола инструмент да. Ярар а, лакхара говзал а цхьанакхеташ дола хьаькъалаш да, ЮНЕСКОс 2012 шерагӀа тӀаийцаш дола.
Узеир Гаджибейли «Лейли и Меджнун» опера 1908 шерагӀа театральни форма мугамца а, Физули поэтически тӀаьхьенца а цхьана туху. Из азербайджаний профессионала музыка кӀоаргалгӀа лоаттаеш дола маьӀна дола хӀама да.
Пхьарсалаш
Ковраш дагар
Коврий сурташ, техникаш, материалаш, Ӏалашхо уж тайп-тайпара да. Хьаькъалаш дезалашка а, пхьарчешка а дӀалуш да; тӀаьхье ЮНЕСКО-га списка юкъеяхай 2010 шерагӀа.Кялагаи
Даьтта басар дар а, сурташ тегар а пхьаро хьаькъалца, меттешкара символикаца, кӀада лелаярца цхьана да. ЮНЕСКО-га тӀаийцар ярар а, дувхар а дилаш долча практикага хьажаш да.Лагича цӀаста пхье
ЦӀаста тохар юкъело металл кечам бар, форма ер, декорировани ер. Меттешкара пхье хьаькъал ЮНЕСКОс тӀаийцад 2015 шерагӀа.Музыкальни кечалаш дар
Тара пхьаро дечиг а, кхыча материалаш а харжаш, корпус а, фостагӀа а гулдеш, мукъа нийсдеш. Инструментальни тӀаьхье пхьарчоа а, музыканта а тӀера йоацаш да.
Дагара меттигаш
Бакура шира пхьа
Ичери-шехер, ширваншахий дворец, Девичья башня уж пхьара вахара тайп-тайпара исторически тӀегӀераш Ӏалашъю. Комплекс Всемирни тӀаьхьенга списка юкъеяхай 2000 шерагӀа.Шеки
Исторически юкъ а, хана дворец а пхьара махбараца, пхьеца, архитектураца цхьана да. Всемирни тӀаьхьенга объект 2019 шерагӀа.Гянджа
Пхьара истори юкъело юкъера бӀаьшерий литература, пхье, политически хувцараш дукха метташ долча юкъарленга юкъе хьажа.Атешгях
Сурахан храма комплекс музей а, дина а, махбара а зӀений памятник а да. Из ЮНЕСКО-га хьалхара списка тӀа да; из Всемирни тӀаьхьенга юкъеяхареца цхьатарра дац.Коврий музей
Музея коллекцеш техникаш, материалаш, региона формаш дустаргдолаш я. Экспонат цун датировкаца а, хьастамца а цхьана хьажа деза.
ЦӀераш
МаӀачара
- Эльчин (азербайджаной, тюркий)
- Турал (азербайджаной, тюркий)
- Тогрул (азербайджаной, тюркий)
- Орхан (азербайджаной, тюркий)
- Эльхан (азербайджаной, тюркий)
- Айдын (азербайджаной, тюркий)
Кхалсагаш
- Айгюн (азербайджаной, тюркий)
- Айбениз (азербайджаной, тюркий)
- Айтекин (азербайджаной, тюркий)
- Гюнай (азербайджаной, тюркий)
- Гюнель (азербайджаной, тюркий)
- Севиндж (азербайджаной, тюркий)
- Севиль (азербайджаной, тюркий)
- Гёнюль (азербайджаной, тюркий)
Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а
Физули
Тюркий, персидский, Ӏарбий метташца яздеш хинна поэт. Цун произведенеш литература а, лакхара культура а тӀа дукха ха яьккха Ӏаткъам баьб.Мирза Фатали Ахундзаде
XIX бӀаьшера драматург а, оагӀувхо а, сердара Ӏомадара а, алфавита а хетарашка дакъа лоацаш хинна. Цун сатирически пьесаш театра историга маьӀна долаш да.Узеир Гаджибейли
«Лейли и Меджнун» опера композитор. Мугамца а, театральни боламца а болх керда профессионала музыкальни культура юкъе дакъа хинна да.Деде Коркуд
Эпоса дуне къаьстта хьаькъалхо а, дувцархо а. Цун сурт устни тӀаьхьенга юкъейоагӀаш да; из биографически хьахиллар дола исторически саг санна сурт оттаде йиш яц.
Медиа
Сурташца галерея
Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.