Азербайджан

Азербайджан Къилба Кавказе улл, Каспий форда малхбузера берда тӀа. Цун Ӏаламан а культурни а ландшафташ юкъе да Йоккха а ЗӀамагӀа а Кавказ, Кура-Аракс лоаман кӀада, Гиркан хьунаш, Баку Шира гӀала, Гобустан наькъаш тӀара сурташ, Шеки а Хыналыг лоаман юрт а. Мугам, ашуггӀа поэзи, кисаш даьраш а говзалла Ӏадаташ а паччахьалкхен наследи тайп-тайпарагӀа лоаттадеш да.

10,2624 млн

бахархой 2026 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа, Паччахьалкхен статистика комитетан официальни мах

86,6 эзар км²

майда Паччахьалкхен статистика комитетан хоамага диллача, Каспий форда тӀара гӀайренашца

ЮНЕСКО Дунен тӀаьхьен объекташ: диъ культурайи цаӀ Ӏаламайи

Географи маьӀнашка

Мехкаш а наха баьха моттигаш а

Азербайджана административни оттам хьадувзаш да шахьараш, республиканни кулгалдара кӀоштовш, Нахичевань Автономни Республика. ТӀатовжамагӀа лохаш кӀоштовш 14 экономика зонашка тӀагӀохьа да.

Наьха нах баьха меттигаш: 4586
Территори: 14

ТӀатовжамагӀа 4 586 нахагӀа баьха моттиг да: 79 шахьар, 263 поселок, 4 244 юрт. 2024 шера административни декъадаларагӀа дола тептар 28 октябрь 2026 шера тӀадийшад. КъовлашкагӀа национални яздаьр Ӏалашдаьд, тӀадам тӀагӀа кӀошт е шахьара лаьтта белгалдаьд. Эрсий цӀераш лехашгӀа гӀо до. Экономика кӀоштовш административни кӀоштовех къоастадаь да.

НанагӀалаи экономика кӀоштБакуЮкъ: Баку

Автономни республикаНахичевань Автономни РеспубликаЮкъ: Нахичевань

Экономика кӀоштАбшерон-Хызы

Экономика кӀоштЛоаман-Ширван

Экономика кӀоштГянджа-Дашкесан

Экономика кӀоштКарабах

Экономика кӀоштГазах-Товуз

Экономика кӀоштГуба-Хачмаз

Экономика кӀоштЛенкорань-Астара

Экономика кӀоштЮкъера-Аран

Экономика кӀоштМиль-Муган

Экономика кӀоштШеки-Загатала

Экономика кӀоштМалхбоалера-Зангезур

Экономика кӀоштШирван-Сальян

Географи а бахархой а

Азербайджан Кавказа зӀилгӀеи, Каспий форда малхбузехьара берда тӀа улл. Коаьчара Ӏаламан областаш ю: Йоккхаи ЗӀамигаи Кавказ, Кура-Аракс лоаман кӀоарга, Талыш лоамаш. Рельефа башхалоши Каспий гӀолла уллари меттигера климатан хьалхашка тӀаӀатташ я. Официальни таблица 1.15 тӀа 2026 шеран 1 январь тӀа бахархой 10 262,4 эзар саг хиннаб, царех 2 356,2 эзар Баку тӀа. Мехка майда 86,6 эзар км² яхад, Каспий форда тӀара гӀайренашца. Из хӀанзара статистически хьаяь хьисап я, керда 2026 шеран бахархой дӀаяздараш тӀара хьадаьннараш дац. Нахчийчен Автономни Республика Азербайджана юкъе я, цун башха конституционни статус я. Административни шахьараш, статистикан экономически регионаш, историко-культурни областаш тайп-тайпара функцеш кхоачашду, царех цхьатарра карташ хьахила йиш яц.

Къамашкара вӀашагӀъелла статьяш

Азербайджаной

Azərbaycanlılar · Азербайджанлылар · 9436,1 эзар саг Азербайджане (2019 шерара дӀаяздар)

Азербайджаной мотт: гӀинбухера а зӀилбухера а тайпанаш

Лезгияр

Лезгияр · 488 608 Россе (2021); 167,6 эзар Азербайджане (2019)

Лезгий мотт · лезги чӀал

Аварцы

МагӀарулал · 1 012 074 Россе (2021 шера дӀаяздара)

Аварский (магӀарул мацӀ)

ЦӀахурар

Йыхбы · 12 541 саг Россие (2021); 13,4 эзар саг Азербайджане (2019)

ЦӀахур мотт

Рутулаш

Мыхабыр (Рутул); меттара шоай цӀераш · 34 259 Эрсече (2021 шера цӀаьнцадаьр)

Рутульски

Культурайи Ӏаламайи областаш

Бакуи Абшерон: Каспий форда йист, нанагӀала агломераци, ШирагӀалаи нефть, газ, кӀоарзалкхашца йоазув ландшафташ.
Шекии малхбузе-гӀинбух: Лоамашкара хьалхара гӀалаш, кӀадаш лелар, хана дворец, гӀулакх-говзал тараш. Хыналыги «Кёч-Йолу» маршрути Йоккха Кавказа культурай ландшафт хьахиллар.
Кура-Араксин лоаман кӀал: Лоаман системишта юкъе аргӀани додаш дола аргӀани агӀонаш. Физика-географически областаш административни шахьарех а статистически экономически регионашца а тара дац.
Ленкорани Талыш лоамаш: Мехка зӀилбухе-малхбоалехьа тӀоара хьуна ландшафташцаи талышски культурайи меттайи Ӏадаташца.
Нахчыван Автономни Республика: Азербайджана юкъера автономни республика, мехка коа майданах къоастадаь. Цун бакъо статус Конституце цӀаьннагӀа главаца хӀоттадаьд.

Метташ а культуран тайп-тайпаралга а

Азербайджаной

Азербайджаной мотт тюркий дезала огузски гаьна тӀа да. Паччахьалкхен статус Конституце 21-гӀа статьяца хӀоттадаьд. Гергарча тюркий метташ, ираной культурай Ӏаткъам, хӀанзара паччахьалкхен дакъа хилар из тайп-тайпара хӀамаш да.

Лезгий мотти Кавказа кхыдола метташ

Лезгий мотт нахско-дагестански метташта юкъе да. Мехка дӀа-хьа бахаш ба аварой, цахурой, рутулой, хыналыгхой, удинойи кхыдола юкъарленаш а, шоай меттай Ӏадаташца. Переписе юкъарлений цӀераши лингвистически классификаци а цаӀ дац.

Талышскии татски тайпанаш

Талышски мотт малхбузе-гӀинбухера ираной метташта юкъе да. Татскии жуьгтий-татски тайпанаш а ираной меттаӀомаца хьажаш да, шоай юкъарлен Ӏадаташца. Уж азербайджанойца цхьана меттай дезала тӀа ца вовшахтоха е цхьа къам цӀераш ца лоархӀаш да.

Удинойи хьалхара йоазув Ӏадат

Кавказски-албански палимпсесташ тахкарца хьажаш да уж керста тексташ меттаи хӀанзара удиной меттаи юкъера ювзар. Из юстара лингвистически тахкарашца хьадаьннар да, шира паччахьалкхи цхьа хӀанзара къами цхьатарра хилар ца гойташ.

Кхыча юкъарченаш а статистика чулоацар а

ТӀатовжамаш портала тӀа долча статьяшка хьажу. Къаман хоттам 2019 шерара переписи тӀагӀа ба, из Госкомстата белгалдаккхара тӀагӀа, Азербайджана Ӏаьдала кара доацаш хиннача мехкашкара бахархой чулоацаш хиннай яц. Хоамаш 2020 а 2023 а шерашкара хӀамашкал хьалха да, таханарча массанена юкъарченаш хьагӀараш гойташ яц.

Лезгий, талышой, аварой: 2019 шера перепись официальни гомттара таблицашка: 167,6; 87,6; 48,6 эзар саг тӀаьхьа-тӀаьхьа. Уж гойтамаш 2026 шера мах дац.
Татой, эрсий, жуьгтийи кхыдола юкъарленаш: Официальни таблицас тайп-тайпара этнически категорешаш къоастаду. Къаман дакъа хилар дини е меттай дакъа хиларца цхьатарра дац.
Удиной, хыналыгхойи кхыдола зӀамига тоабаш: Шоай дӀаяздара категореши культурай Ӏадаташи. ЗӀамига тарашца болх беш хьаькъал долаш гомттари перепись методикаи теркаде деза.

Азербайджана истори

Чулоацам

Текста боккхал

100%

Даькъе 1 · Ширача замаи цун тӀехьара замаши

Гобустан тӀара тӀоара сурт

Гобустано Ӏалашду тӀоара сурташ, бахамаш, хьаьрчий, дӀабоаллараш. ТӀаьхье тайп-тайпара замашка йоагӀаш я, царех Ӏомада йиш я наха болх, Ӏалама гонахьари, майда леладари. Сурташ цхьа юкъарлен цхьа заманера болх дац.

ЮНЕСКОс къоастаду культурай ландшафта кхо дакъаи 6 эзаргӀа сов гравировкаши. Уж археологически контексте хьажа деза, цхьа хӀанзара къаман тӀа автоматически ца йоахаш. Дунен тӀаьхьен Ӏалашъю объектаи кӀоаргал кӀоарга майдаи тайп-тайпара гӀайреш я.

ОагIув 1 юкъера 1даькъе чу 1

Исторически тохкам археологически культураш, Кавказа Албани, юкъерча бӀаьшерий долаш хинна мехкаш, 1918-1920 шерий республика а таханарча паччахьалкхе а къоастаду. Географи а политически цӀераш а хувцалуш хиннай.

Дунен тӀаьхьен пхи объекта

Азербайджане ЮНЕСКО-на Дунен тӀаьхьен диъ культурнии цаӀ Ӏаламан объект я. Уж я: Баку Шира шахьар, Гобустан, Шеки исторически юкъ, Хыналыг культурни ландшафт «Кёч-Йолу» маршрутца, «Гиркан хьунаш» яха трансгранични объекта азербайджански даькъеш. Баку 2000 шера юкъеяьккхай, Гобустан 2007-гӀа, Шеки 2019-гӀа, Хыналыг 2023-гӀа. Гиркан хьунаш хьалхагӀа 2019 шера Ирана мехка тӀа юкъеяьккхай, ткъа азербайджански даькъеш 2023 шера тӀатохай. Хьалхара списка юкъеяккхар кочӀагӀа списка юкъеяккхарца нийса дац. Мугам, ковраш дахар, кхыдола даха традицеш кӀезигагӀа дола тӀаьхьен юкъеяккхара конвенцеца хьажаду.

Хыналыг а маршрут «Кёч-Йолу»

Объекта юкъелоац лакхара лаьтта тӀа улла юрт, аьхкенга а Ӏаьнанга а лелаш йола белжаш а, 200 километр гергга йӀаьха йола сезона маршрут а. Цудухьа цун чулоацам цхьан юрта архитектурал шуьйгӀа ба. Вертикальни отгонни даьхнийлеладара Ӏадат тайп-тайпара лакхаллин асанаш а, лаьтта леладара кепаш а вовшахтохаш ба. Белжаш, хӀанзара Ӏохайна меттигаш, террасаш, хин хьосташ а, новкъош а дийна дола культура система хьахул. Объект Ӏалашъяр цӀенош тояраца бӀарчча ца хулаш, меттигерча юкъарлон хозяйственни практикаш дӀахо леладараца а ювзаенна ба.

Гиркански хьунаш а, мода-вулканаш а

Гиркански шуьйрагӀа дола хьунаш Каспи хин йисттеигӀа Азербайджана а Ирана а лаьтта тӀа дӀасадоалл. Цун Ӏаламан меххал ба хьун экосистемаш дукха хана дӀаьха хилари, кӀезига хьадоагӀа кепаш а, Ӏаьржа меттигаш тайп-тайпара хилари а. Хьун экосистема ханаца йоккха хилар цхьан гаьна ханаца йоккха хиларца нийса ца хула. Кхы а цхьа белгало йола ландшафт мода-вулканизмаца ювзаенна ба. NASA Earth Observatory Абшерона йисте улла мода-вулканаш тӀера хьадаьнна, тӀаккха эрозияца хийцадаьлча хьахинна гӀайренаш хьажаш я. Иззаза геологически процессаш лава хьадалара Ӏаьдалца тара ца хула. Цхьан-цхьан меттигаш тӀаккхача а, уж зийзара бакъоний а новкъа волале хьалха тахкаргья. ОагӀу тӀа исбахьален сурт оттадаьд; из маршрутан схема а, цхьан вулкана документальни сурт а хьахинна ца хула.

Динаш а, дунезара паччахьалкхе а

Конституцес Азербайджан дунезара республика санна хьаяьккхай. 18-гӀа статьяс дин паччахьалкхенгара дӀатохаш, закона хьалха динаш нийса хилар тӀаьхьатохаш ба. Уж нормаш бахархойн шоай тешамашкара а, дина практика социологически мах хаддарашкара а къастаде деза. Региона исторически гонах чулоац исламан, жӀаргахой, жуьгтий а, кхы а Ӏадаташ. Баку Ширача юрта тӀеххьара Ӏамалгаш а, хьалхара жӀаргахой каьхаташ а тайп-тайпара заманаш а, культура юкъарлонаш а гойташ я. Цхьан къаман берригача бахархошта цхьа тайпара тешам тӀатоха нийса хиргьяц.

Поэзи а, йоазон Ӏадаташ а

Гянджаца ювзаенна ва Низами Гянджеви, юкъера бӀаьшаре поэт, шоай произведенеш фарси меттала яздаь вола. Цун «Хамсе» цикл каьхаташка а, таржамашка а бахьан долаш вевзаш я. Автора вахара географии, произведенеш метта а, тӀаьхьара Ӏалашон тӀехьадисара маӀан а тайп-тайпара хаттараш я. Ашугий искусство поэзи, дувцар, илли а, инструментальни музыка а вовшахтохаш ба. ЮНЕСКО регионан исполнени башхаллаш а, паччахьалкхен тайп-тайпара юкъарлонаш Ӏадата дӀалуш дакъа лацар а билгалдаккхаш да. БӀарчча культура а, книжни литература а вовшах дезаш, исторически дагахьа лаьцара тайп-тайпара кепаш Ӏалашдеш я.

Мугам а, ашугий искусство а

Мугам импровизацен боккха роль йола музыкальни Ӏадат я. Иллад ешар илланча а, тар, кеманча а, Ӏаьржа инструмент а лоькхаш бола музыканташ а вовшахтоха йиш йолаш я. Дийна версеш Ӏамалхой Ӏамалхошка дӀалуш я. ЮНЕСКО Ӏадат 2003-гӀа шера дӀахьедаьд, 2008-гӀа шера Репрезентативни списка юкъеяьккхай. Ашугий искусство, 2009-гӀа шера списка юкъеяьккха, поэтически дош, дувцар, халхара элементаш а, музыка а вовшахтохаш ба, дукхагӀа сазца лоькхаш. Регионан варианташ а, исполнитела шоай ловзар а Ӏадата дакъа хьахул.

Ковраш, кялагаи а, цӀаста пхьегӀа а

Азербайджана ковраш дуцара юкъелоац тӀоара а, тӀоара доаца а хӀамаш, тайп-тайпара техникаш а, меттигерча орнаментальни Ӏадаташ а. Хьаьнарш практикаца а, дезала Ӏамош а дӀалуш я. ЮНЕСКО нематериальни тӀехьадисара списка юкъеяьккхай из 2010-гӀа шера. Кялагаи шелкъа кӀадаш я, зударий леладеш йола. Уж яра юкъелоац кӀада дуцар, басар дар а, дечига штампашца сурт оттар а; вевзаш йола юкъераш Шеки а, Баскал а я. Кялагаи искусство а, символика а списка юкъеяьккхай 2014-гӀа шера. Лагича цӀаста пхьегӀа, 2015-гӀа шера юкъеяьккха, юкъелоац пхьегӀаш яра, кечъяр а, кийчъяр а. Хьаьнар дезалашка а, Ӏамалхошка а дӀалуш я. Тайп-тайпара пхьегӀашка шоай материалаш а, балха кепаш а да.

Плов, долма а, чай культура а

Азербайджана пловаш кечъяра кепаца, продукташ вовшахтохараца а, оттадараца а къасташ я. Сюзмя кепа тӀа дуга баьккхича тӀаккха кӀур тӀа а баьккха, тӀаккха дулха а, кхы а дакъа а къаьсташка оттаде йиш йолаш я. Цхьа Ӏида рецепт дерригача дийнахьара кухни тайп-тайпара хилар гойташ ца я. Долма Ӏадат юкъелоац гӀашца а, хасбаьцашца а юкъедулха хӀамаш кечъяр а, вовшахташара а. ЮНЕСКО меттигерча варианташ, дезалашка хьаьнарш дӀалур а, хьаьшама юкъарлон маӀан а дувц; юкъеяьккхай из 2017-гӀа шера. Из цхьан культура практика тӀаьхьадисар я, региона цхьан тайпара чамаш тӀа бакъо хилар ца я. Чай культура ЮНЕСКО списка юкъеяьккхай 2022-гӀа шера Азербайджана а, Турце а цхьана. Из хьаьшама а, юкъарлон а ювзаенна я; чай кечъяра кепаш, пхьегӀаш а, тӀатохараш а тайп-тайпара я.

Университет, архиваш а, тӀехьадисар Ӏомадар а

Бакин паччахьалкхен университета хьаяра закона тӀаэцаяьй 1919-гӀа шера сентябрь 1-гӀа дийнахьа. Дешара меттига историс гойташ я Хьалхара республика зама дешара дегӀадалар а, тӀаккха хинна хийцамаш а. Юридически хьаяра даь ди къастаде деза дешара дӀадоладара дийнахьара. ХӀанзара тӀехьадисар Ӏомадар юкъелоац археологи, меттаӀамор, архиви балха а, Ӏаламан Ӏилмаш а. DeLiCaTe цӀера юкъарлон проект Кавказа хьалхара йоазон Ӏадаташ Ӏомадеш я, NASA спутника материалаш мода-вулканически гӀайрений хийцамаш тӀехьажара гӀо деш я. Азербайджана паччахьалкхен ковра музей пхьегӀан культура материальни хӀамашца вевзаш хила йиш йола меттигашца цхьа я. Болха ха а, зийзара бакъоний а официальни сайте тӀа тахкаргья.

Бахархой дӀасагӀор а, материалашца балха а

Карабахе конфликт тайп-тайпара юкъарленгашка Ӏаьдадаьд. УВКБ ООН исторически докладеи МККК тешалдешеи чудаькъадаь дола нах дӀабахарцаи дезалашка хьагӀача ханашкара Ӏаьдалашкаи дувц. Терашши, дӀаяздарара категорешши эргашда: бӀехабараш, чохьара дӀабаьхараш, лаьтта бахараш цхьа статистически тоба яц. ООН-о 2023 шерара октябрь 2 дийнахьара хоам баьккхад Ӏарбий бахархой Карабахера дукхагӀа дӀабахарх, наха дӀаденна бакъонаш лораде дезаш хиларх. Из хоам цхьан миссеи ханаи тӀагӀерташ да, цундела из таханарча дийнахьа региона бахархой нийсса дӀаяздарг хьахила йиш яц. 2019 шерара дӀаяздарга шоай лаьтта Ӏаьдадара хьокъех дош да. Цун этносий тоабашка лаьца хоам исторически статистически сурт санна даьккхад, 2020-2023 шерашкара хӀамаш хинначул тӀехьагӀа бахархой хьагӀагӀа оттам санна а йоацаш.

Медиа

Азербайджана лаьттан-вулканий ландшафташ

Азербайджана лаьттан-вулканий ландшафташца йола пейзаж · сурт Памятникий боккъонцара сурташ а спутника сурташ а материалашка тӀаккхача досту.

Гимн

Azərbaycan marşı («Азербайджаний марш»)

Азербайджаной

Узеир Гаджибейли музыка, Ахмед Джавад дешаш. Гимн чӀоагӀдаьд 1992 шера 27 маьтсела; текст а музыка а 2018 шера 2 лайчиллара № 1333-VKQ йолча Конституционни законаца а чӀоагӀдаьд.

Паччахьалкхен символий официальни оагӀув «Азербайджаний марш» текста а цуьнца чӀоагӀдаьдара истори а зорба тоху. Гимна леладара бакъоний тайпараш хӀиттадаьд 2019 шера 19 саькура № 1512-VQ йолча законаца. Официальни текст хьалхара хьастама тӀа тӀатовжамца тӀаккхача досту.

Хронологи

ХIамаш: 24 / 24

Ширача зама а Юкъера бӀаьшераш а: Гобустанера тӀоара говзал Массе а археологически замай памятникаш.
V-VIII бӀаьшераш: Кавказа хьалхара йоазонаш Кавказа Албанера каьхаташ региона кхыча йоазона традицешца цхьана тохкам беш да.
XII бӀаьшу: Низами Гянджеви Гянджаца вӀашагӀъелла поэт, форс меттала «Пхела» циклан автор.
XV бӀаьшу: Ширваншахий гӀаьнагӀе Баку Ширача шахьара коачача памятникаех цаӀ.
XVIII-XIX бӀешераш: Шеки маьхкара бахам Туьскалгаш лелар, совдегарой цӀенош а хана гӀаьнагӀе а.
1879: Branobel кхоллам Компани Баку нефтяни промышленносте дегӀадара тӀехьагӀа хиннай.
1918: Независимость кхайкадар 28 маьтсела: Хьалхара республика истори доладалар.
1919: Баку университета кхоллам Закон тӀаэццай 1 сентябре.
1920: Хьалхара республика тӀеххьара Эсара бетта ЦӀеча бӀун тӀадийрзий.
1991: Независимость меттаоттадар Конституционни акт тӀаэццай 18 оагӀой.
1992: Паччахьалкхен гимна чӀоагӀдаьдар 27 маьтсела чӀоагӀдаьд «Азербайджаний марш».
2000: Баку Шира шахьар ЮНЕСКО-а ДунегӀара тӀехьалон тептара чу яздаьдар.
2007: Гобустан ЮНЕСКО-а тептара тӀа ТӀоара говзала культуран ландшафт тӀаэцадар.
2008: Азербайджаний мугам Репрезентативни тептара чу яздаьд; хьалхара кхайкадар 2003 шера.
2009: Ашугий говзал ЮНЕСКО-а материальни доаца тӀехьалон тептара чу яздаьд.
2010: Ковраш дуцар Материальни доаца тӀехьалон тептара чу яздаьд.
2014: Кялагаи Туьскалга платкаш дарара говзал а цуьн символика а тӀаэцадаьд.
2015: Лагичера цӀаста пхьарсагӀа Материальни доаца тӀехьалон тептара чу яздаьд.
2017: Долма Ӏадат Долма яра а цхьана дуаш хиннара а юкъаэцадар.
2019: Шеки исторически юкъ ДунегӀара тӀехьалон тептара чу яздаьд.
2022: Чай культура Азербайджана а Турцена а цхьана юкъаэцадар.
2023: Хыналыг а «Кёч-Йолу» а Культуран ландшафт а даьхкаш лелабара маршрут а юкъаэцадар.
2023: Гиркански хьунаш ДунегӀара тӀехьалон объекта азербайджаний да́къашка тӀадийрзадар.
2023: Карабахе ООН-а мисси Эрмалой бахархой боккхача барамашка дӀабахарца тӀехьагӀа октябрь 1 дийнахь баьхараш.