Керттера чулацам тӀа дехьавала
Кавказа тӀехье

Ший дагадеха. НаькъашагӀа хов. Юкъара лораде.

Къулбаседа КавказЗӀилбухера Кавказ
Ахтара баха нах баьха цӀенош лоам бохьан тӀехьа, 2013 шерара фотографи
← Еррига къаьмаш

Къулбаседа Кавказ · Дагестан

Лезгияр

Лезгияр

Лезгияр: ЗӀилбухера ДегӀастаи Азербайджана гӀинбухен-малхбоалеи истори, мотт, литература, дувхарши Ӏадаташ. Исламал хьалхара динаш, ислам даржара, суннийи шиӀийи юкъараллаш, тӀаьхье йола хронологи, Ӏилман материалаш.
Регионаш:ДагестанАзербайджан
Ахтара баха нах баьха гӀишлош, ДегӀаста. Фото Fred Schaerli, 2013 · CC BY-SA 3.0

Мотт

Лезгий мотт · лезги чӀал

Доьзал

Нахско-дагестански дезал, лезгински гаьна

ДуӀарал

488 608 Россе (2021); 167,6 эзар Азербайджане (2019)

Истори

Исторически дай мохк. Лезгий, лезгияр, Ӏеш уж дукхагӀа ЗӀилбоарам Дагестанеи Азербайджана гӀинбухен-малхбоалеи. Самура, Кураха лоамий уллораш а, цаӀ уллораш а бахаш ба Ӏаьдала, дезала, культура юкъе.
Ширал а, юкъера бӀаьшераш а. Ер мохк Кавказски Албаницеи, сасанидски а, Ӏарбийски а Ӏеш хиларица ювзаеннай. Юкъера бӀаьшерий Лакз боккха моттиг дӀалоацаш хиннай Малхбоалера Кавказа йоазонашка. Шира политически а, географически а цӀераш цхьан хӀанзара къаманца механически нийсде мегаргьяц.
Къаман цӀи маьӀда хиннай. XIX бӀаьшера «лезгий» яхача дешаца дукхагӀа тайп-тайпара Дагестана лоамий тоабаш белгалъеш хиннай. «Кюрий» цӀи тӀехьагӀа шуьйрагӀа дӀатархай хӀанзара лезгински мотт бувцаш болча наха тӀа. Шира документаш дешаш, авторо малагӀа нах белгалдаь хиннай хьажа деза.
Юртара общинаш а, ханой а. Лезгински юрташ общиний союзашкаи тайп-тайпара долчеи юкъе хиннай. Ахтыпара, Докузпара, Кюраи Кубински ханой шоай политически хьал хиннай. Ӏаьдал юкъе хиннай лаьтта болх, даькъаза Ӏалашъяр, пхьегӀаш а, шерашкара ахча даккхар а.
Надир-шаха походаш. 1741–1743 шерашкара тӀемаш Дагестанеи цун зӀилбоарама шахьаршкаи Ӏаткъам баьб. Хенвейи Базений таржамаш гӀо до кампани тохкаш, цара авторий тешшалаш а, гӀалат а дустарца. Цара леладаь шуьйра «лезгий» цӀи массанза хӀанзара лезгий белгалъеш яц.
XIX бӀаьшера Кюра. 1812 шера Россе администрацис Аслан-хана кулгалдаь Кюрински ханой хьайийлаьй. 1864 шера хана дӀаяьккхай. Имперски системе юкъеяккхар дувцарца, дӀадувцаш тӀаьхьагӀа а, тӀеман Ӏаткъамца а, духьалъяларца а хиннай.
Йоазон а, керда культура гонахьа а. Етим Эмин лезгински йоазон поэзи классикий цаӀ хиннав. Цун кхоллам боабаш бола меттаи, литературни йоазои, юкъара Ӏаьдала эздел дола хаттараши ювзаю.
Советски зама. 1921 шера Дагестански АССР хьаярца къаман гӀинбухен дакъа Ӏеш дола административни хьал хийцадаьд. Школа, зорба тохар, культура учрежденеш дегӀадаьдарца цхьана юкъара Ӏаьдал кердадаккхарашца дегӀадаьд.
ДуӀар а, дӀаяздара мохк а. Россе переписяс 2021 шерара критически хана хьажарах 488 608 лезги дӀаязбаьб. Ер гайтам Россеи этнически ше ше белгалъярга хьажаш ба, массанза дуне тӀара лезгийга е мотт бувцаш болча нахга хьажаш бац.
Азербайджанера лезгий. 2019 шерара официальни переписяс маьхкенгахь 167,6 эзар лезги дӀаязбаьб. Россеи Азербайджанера тараш тайп-тайпара шерашкаи маьхкенгашкаи хьажаш ба; уж цхьана ханара дуне тӀара перепись яха мегаргьяц.

ДӀабахар а, меттигерча тоабаш а

Кюра, Самур а, Куба а. Меттигера ц1ераш географеца а, юкъара вахара историца а ювзаеннай. Кюрински, самурски а, кубински а диалекташ лезгий метта тайпаш я, х1аьта еррига гергарча къамашта ц1и дац. Лезгий а, лезгий меттай тоаба а. Агулаш, рутулаш, цахураш, табасаранаша, удинаша а, кхыдолча гергарча меттай нахаша а шерашцара ц1ераш а, шерашцара белгалонаш а ю. Меттай гергарло царех хьадоацаш дац. Ше белгалдар а, статистика а. Бахархой д1аяздарца маькхенна мехка а, хана а юкъе жоапаш д1аязду. Цун этнически гайтамаш метта ховралца, гражданалца а, диаспорай маь1нашца а къоастаде деза.

Мотт

Лезгински мотт, лезги чӀал, лоархӀаш ба лезгински гаьнача нахско-дагестански дезала. Лезгински метта гаьна цхьан лезгински къамал шуьйрагӀа я: гергарча метташ ше агӀонашка цун диалекташ хинна а яц.
ДукхагӀа къоастаду кюрински, самурскии кубинскии наречеш. Литературни норма гюнейски диалекта тӀа (кюрински нарече) тӀа товжабеннай. Метта Ӏеш дола формаш дезала юкъе лелаш я.
Алфавитни реформашка хьалхагӀа Ӏарбийски йоазон хиннай. XIX бӀаьшера кириллица тӀа товжабенна йоазон а дегӀадаьд; массанза латиница тӀа 1928 шера тӀадирзий, хӀанзара кириллически тӀа 1938 шера.
Мотт ювзаенна Етим Эмина йоазон поэзицаи тӀехьагӀара литературацаи. Ӏарбийскии азербайджанийскии а авторий культура гонахьа хиннай; дукха метташ хилар ше йоазон ца хилар белгалъеш яц.
Лезгински литературни метта корпус Д. С. Ганенковс хьайийлаьй. Электронни тексташи грамматически тохкамаши гӀо до метта Ӏеш дола леладар тохкаш а, йоазон тӀаьхье тӀаккха а тӀерагӀа хила тарлуш а.

Дин а, дийна тархьар а

Ислам дехьа хинна бӀехабараш. ГӀоргӀа талламаш Ӏаламан ницкъаш, лорадараш, шайтӀаш яхаш дола дувцарш Ӏалашду. Оттадараш тӀехьара тӀоагӀаш тӀа, Ӏадаташ тӀа, мотт тӀа бугӀа: из бахьан долаш шира лезгий «катехизис» цхьан а хийцалуш доацаш хьа а ца хула. Малх, бутт, стигал хьаькъилаш. Самур атагӀа лезгийга стигал хьаькъилашца дувзаденна сагӀий, Гъуцар, Алпан яхаш дола сурташ тӀагӀо. Ӏилман оттадара тӀа царе функцияш стигалца, дийнаца, дикагӀа хилараца дувзаденна. ТӀехьара дувцарашка из сурташ исламан хьаькъилашца юкъегӀерташ я. Меттагара Ӏадаташ хийцаялар. 2014 шера Карчаг атагӀа гулдаь материалаш шоай мифологически персонажашца, бусалба кхетамца юкъегӀерташ дола цхьаькха тайпара гойту. Цхьан юртара тӀоагӀа массо юкъарлонга, массо заманага тӀа ца даккха деза. Юххьанцара юкъера бӀешерашка регионашка керста ди. Кавказалбани, Малхбоалерча Кавказ керста миссионерий, тайп-тайпара Ӏадаташ цхьана хилара моттиг хиннай. Из регионалга тешалгаш таханарча лезгий массо даь-даьша цхьана конфесси Ӏамал яь хилараш гойташ яц. Ӏарбий походаш, ислам даржадара юхь. VIII бӀешера тӀеман кампанеш Лакз, Самур атагӀа тӀа кхаьчай. 738 шера Марвана тӀемалоша Билистан гувгӀаш дӀалаьцара из тӀаккха дола хинна хӀама да; гӀап дӀалаьцара шоай юрт массо ислам дӀаэцара таьрахь хӀоттадеш яц. ХӀана массо цхьа таьрахь ислам дӀаэцара йоацаш хилар. Талламхой ЗӀилбоалерча Дагеста ислам даржадара хьалхара зонага юкъедугӀа, Ӏарбий замагӀара дӀадоладаь. Ди чӀоагӀдара, маьждигаш хьадара, дина Ӏадаташ Ӏомадара из дукха ха йӀаьхагӀа дола процесс хиннай, массо моттигашка цхьа тайпара хинна яц. Абу Муслим меттагара дагалацара тӀа. «Та’рих Абу Муслим» яхаш дола хроника ислам даржадар, маьждигаш дина турпалхочун болхца дувзаду. Мискинджара список 1845–1846 шерашка дӀаяздаьд. Списка таьрахь, произведени хьадара ха, дувцараш исторически хилараш из тайп-тайпара хӀамаш яя. Маьждиг, Ӏилманхо, дешархо. Мектебаш, медресеша Ӏарбий грамота, дина дисциплинаш Ӏомадаьд. Ӏилма юкъегӀертараш юрташца, Дагестал арагӀа а уйлашца дувзадаьд; Ӏарбий мотт, наьна мотт тайп-тайпара функцеш кхоачашдаьд. Сунний Ӏадат. ДукхагӀа долча лезгий бусалбаша сунний ислам лелабу, исторически шафиий Ӏадатаца дувзаденна. Къаман хилар саго цхьан тайпара динахош хилара тӀа ца хьокху. Мискинджа, шиӀий юкъарло. Мискиндже шиӀий Ӏадат Ӏалашду. Из лезгий дина тайп-тайпара хилара да́къа да. Цун истори ЗӀилбоалерча Дагеста Ираналца долча уйлашца юкъе а оттадеш, меттагара дувцараш хьадара тайп-тайпара талла деза. Суфизм, Магомед Ярагский. Вини-Ярагара богослов, 1771–1838 шерашка ваьгӀа, накшбандий Ӏадата боккхагӀа хинна хьехархо, Дагеста, Нохчийчоа имамашта дина авторитет хиннав. Цун болх бусалба истори керда мугӀара тӀа доагӀа, къаман юххьанцара ислам дӀаэцара тӀа доагӀаш дац. Советий зама, дина дагалацар. Дина духьалара политика институташ, наха юкъе Ӏомадар новкъосташ хиннай, амма дезала чу Ӏилма дӀалуш, меттагара Ӏадаташ дӀахьош хиннай. Советий зама тӀехьа дина дахар меттахӀоттадар чӀоагӀа процесс хьисапе таллаш да, тайп-тайпара никъашца, чура довшца. Зиярат, сийлахь моттигаш. Шалбуздаг бусалба зиярата боккха моттиг я. Музея материалаш из меттагара дина дахарца юкъе а оттадеш сурт оттаду. Таханарча дийнахьа ди. Лезгий мотт дина къамаьла, сердара тексташка лелабу. 1990-гӀа шерашкара дӀадоладаь исламан литература арахецара наьна меттала Ӏомадара тарош шурадаьд. Тешам болча саго дахар наха юкъе дола Ӏадат мара ца лоархӀаш, шоай харжараш а юкъелоацаш да.

Хьажачараш дола хоам

Мотт

  • Лезгински мотт лоархӀаш ба лезгински гаьнача нахско-дагестански дезала.

ДӀадилла а дукхал а

  • Россе: 488 608 лезги 2021 шерара критически хана хьажарах переписяга гӀолла.
  • Азербайджане: 167,6 эзар лезги 2019 шерара переписяга гӀолла.

ОагӀув а дахар а

  • РЭМе Касумкентара лезгински ковёр Ӏаьржаш ба РЭМ 12983-1, 1960–1970-гӀа шераш.

Истори

  • Мискинджински список «Та’рих Абу Муслим» 1845–1846 шерашка даьннад.

ДӀаьха хронологи

  1. Хьалхара юкъера бӀаьшераш

    Дукха динаш йола Малхбоалера Кавказ
    Керста ди а, метте культураш а региона юкъе цхьана даха; маьжена общинашка дӀатар яр талламашца тӀаккха бакъдан деза.

  2. 738 шу

    Марвана Лакзе дӀавахар
    Ӏарбий эскар Самурски Ӏин чу Билистан гӀоп тӀа кӀалхара даьнна дӀадахад; гӀопан меттиг белгалъяр талламхочун тӀаьххьара хьаярал совгӀа дац.

  3. Юкъера бӀаьшераш

    Ислам чӀоагӀдар
    Южный ДегӀаста ислам дӀадахара хьалхарча майдана юкъе доагӀа; дина институташ кхолларалгӀа хьахул.

  4. Юкъера бӀаьшераш

    Лакз йоазон Ӏадате
    Материалаша дувц политически а, культурни а майда, таханлера этнически белгалъярал шеръяь.

  5. XIII бӀаьшу

    Монголий походаш
    ТӀеман чудахарша Малхбоалера Кавказа политически хьал а, метте обществашца йола юкъаметтигаш а хувцаду.

  6. XIX бӀаьшерал хьалха

    Юртара общиний союзаш
    Метте обществаш а, лаьтташ а тайп-тайпара урхаллин кепаш а, лоамара наькъашца йола юкъаметтигаш а ю.

  7. 1721 шу

    Шемаха дӀалацар
    Хаджи-Давуда а, Сурхай-хана а отрядаша шахьар дӀалаьцад; тӀом бахархой юкъе хала а, хӀаллак а хулаш да.

  8. 1741–1743 шераш

    Надир-шаха походаш
    ТӀом ДегӀастага кхаьчад; Хенвей а, Базен а тешшалаш цхьана оттаде а, критически хьажа а деза.

  9. 1771 шу

    Магомед Ярагский валар
    Хинна суфийски хьехархо Вини-Яраге ваьв.

  10. 1806 шу

    Кубински ханство Российски импере чудахар
    Административни хувцараша ханства лезгински юрташ тӀа Ӏаткъам баьб.

  11. 1812 шу

    Кюрински ханство кхоллар
    Аслан-хан росси Ӏалашона кӀала урхалча тӀаоттаваьв.

  12. XIX бӀаьшера хьалхара кхоалагӀа дакъа

    Ярагский дина хьехар
    Накшбандийски юкъаметтигаш а, богослово хинна имамаш тӀа Ӏаткъам а дегӀадоагӀа.

  13. 1837 шу

    Кубински провинце гӀовттам
    Метте бахархой имперски урхалла духьала гӀоттаб; болам лезгински общинашка кхаьчаб.

  14. 1838 шу

    Етим Эмина ваьр
    Лезгий поэзин классика хинзарг1а вахар доладаьд.

  15. 1839-гӀа шу

    Ахта г1ап яьккхар
    Россера г1ап Самур атаг1а т1емабара лаьцача декъадаьд.

  16. 1845–1846 шераш

    Мискинджара тептар д1аяздаьд
    Ха дезарг1а тептара каьхата т1а да, х1аьта хьадийнача х1амашта т1а дац.

  17. 1864 шу

    Кюра ханал д1аяьккхар
    Лаьтта керда административни кхолламга д1аяхай.

  18. 1869 шу

    Сулейман Стальский ваьр
    Хинзарг1а поэт Ашага-Стал юртаца а, ашугски 1адатаца а ювзаеннав.

  19. 1871 шу

    Хьалхара лезгий абат
    Казанфар-Бега абат з1амийгара арадаьннай, П. К. Услара алапат кхеллача т1агӀа.

  20. 1877 шу

    Даьг1асте г1аттар
    З1илбаседа-Даьг1асте юкъара обществаш имперски урхаллага духьала г1аттарашка ювзаеннай.

  21. XIX бӀаьшера тӀеххьар дакъа – XX бӀаьшера юххерча хана

    Вахара сурташ т1а даьккхар
    Музейни коллекцеша юрташ, дувхар а, юкъерча вахара сурташ а лораду.

  22. 1905–1906 шераш

    Театральни болам доладалар
    Сураханашка а, Ахташка а хьадийнача постановкаша лезгий сцени кхоллараца ювзаеннай.

  23. 1921 шеран 20 наджгоанцхой

    Дагестани АССР кхоллар
    ВЦИК-а тIадийцаро республика керда автономни статус хIоттабу.

  24. 1928 шу

    Латиницага т1аяхар
    Керда йоазув школа а, зорба тохара а болхама юкъеяхай.

  25. 1934 шу

    Стальский ерригача Союза писателий съезде
    Поэта дакъа лацар Даьг1астен арагӀара лезгий дешара г1орг1аялар т1ехьадаьд.

  26. 1937 шу

    Сулейман Стальский валар
    Поэта произведенеш зорба тохаш а, таржама еш а да.

  27. 1938 шу

    Кириллица тIа дIадалар
    Х1анзара алапата эрсий йоазув бух т1аийцай.

  28. 1949 шу

    Ахта труппа Дербентга д1аяхар
    Шахар профессиональни лезгий театральни вахара юкъ яьннай.

  29. 1970–1971 шераш

    Азербайджане музейни гулламаш
    Э. Г. Торчинская а, цун новкъостий а дувхар, к1адаь п1елгаш а, вахара х1амаш а гулду.

  30. 1978 шу

    С. С. Агаширинова монографи
    XIX б1аьшералца а, XX б1аьшера доладалале а лезгий материальни оахала тохташ енна талламаш арадаьннай.

  31. 1980-гӀа шераш чакхдаларалца а, 1990-гӀа шерашка а

    Динан вахара керда хьал
    Юкъарленна хийцамаш хиннача ханагӀа юкъара практикаш а, дешар а юха доладаьд.

  32. XXI б1аьшера доладалар

    Мотт цифровни талламаш
    Лезгий литературни метта корпус кхоллаш, грамматика талламаш а шордаш да.

  33. 2005 шу

    М. Ш. Ризаханова монографи
    XIX б1аьшералца а, XX б1аьшера доладалале а лезгий историко-этнографически талламаш зорба тохаш да.

  34. 2009 а, 2014 а шераш

    Самур атаг1а аренни йоазонаш
    Этнографаша мифологически сурташ а, царех х1анзара маь1наш дахар а т1адоаккх.

  35. 2014 шу

    Карчаг атаг1а таллам
    Карчаге, Зизике, Экендиле а, Нютюге а материалаш гулдаьд.

  36. 2015 шера июль

    «Та’рих Абу Муслим» тептар караерзаяр
    Мискинджара тептар 1илман таллама предмет хиннай.

  37. 2016–2017 шераш

    Музейни экспедици
    Г1айраьн шиннагӀа оагӀорашкара юрташий исторически сурташ а, х1анзара вахар а дустардаьд.

  38. 2018 шу

    «Кюринцешкара лезгешка» альбом
    Россера этнографически музей «Разная земля» серин том арабаьккхай.

  39. 2018 шу

    Мискинджара тептар зорба тохар
    1илман таржам а, комментареш а тептар таллама юкъеяккхай.

  40. 2019 шу

    Азербайджане бахархой д1аяздар
    Мехка юкъе 167,6 эзар лезги д1аяздаьд.

  41. 2021 шу

    Эрсечен бахархой дӀаяздар
    Россе 488 608 саг лезгий хилар т1адийцад.

Кхача

  • Афарар

    Дувцалуш дола буц ӀотӀадувлаш а кхыдола меттигерча ӀотӀадувлаш а дола пирогаш. ХӀама шера замацаи дезала Ӏаьдалцаи хийцалуш да.

  • ЦӀикен

    Дувцалуш дола буц ӀотӀадувлаш а кхыдола меттигерча ӀотӀадувлаш а дола пирогаш. ХӀама шера замацаи дезала Ӏаьдалцаи хийцалуш да.

  • Хинкали пичӀекари

    Къайладаь кӀоарзи, бульони дулхи Ӏаьдалашкара хӀамаш да. ПичӀекар ӀотӀадувлашца кечду; меттигерча рецепташ тарадаь да.

  • Бепи шурий хӀамаши

    ЯлхӀашцаи шурий хӀамашцаи дола Ӏаьдал лаьтта ӀотӀадарацаи даькъаза ӀотӀадарацаи ювзаенна да, лоаман, лоаман кӀадаи аргӀан кӀоаргаши.

  • Ӏаьдала хӀама

    Сурт-кеп дола кӀоарзи, юкъара хьаьша, хӀама дӀадалар уж шера Ӏаьдалашкаи дезала Ӏаьдалашкаи юкъедоагӀаш да. Конкретни Ӏаьдал меттигага хьажача хийцалуш да.

Ӏадаташ

  • Джамаат

    Юртара юкъарло ӀотӀадара, лаьтта, юкъарагӀа дола гӀулакхашца бахархой цхьана тохаш хиннай; сацам ӀотӀадара сходаи къанойи дакъалоцаш тӀаэцаш хиннай.

  • ВӀаший новкъостал

    Цхьана болх ӀотӀадараи ялхӀашцара балхаши хьагӀаш хиннай. Гергарчараи лувцараи гӀо юкъарагӀа дола бахаре юкъедоагӀаш хиннай.

  • Хьаьший лоаттам а, куначество а

    Хьаьша тӀаэцари дӀаьхагӀа дола гӀо-зӀамеи дезалашцаи юрташцаи цхьана тохаш хиннай. Ӏаьдал бахара Ӏаьдалашца цхьана хийцалуш хиннай.

  • Яран сувар

    БӀаьсти Ӏаьдал ӀотӀадара шера юкъеи, ӀотӀадара шера кердадалари, юкъара хьаьшаи ювзаенна да. Карчагара тептараша цун меттигерча кепаш дӀадувца йиш я.

  • Ӏаьдати дина Ӏаьдал

    Юкъарло исторически ӀотӀадара Ӏаьдалаши мусульмански институташи юкъедоагӀаш хиннай. Уж цхьанагӀа леладар замагаи конкретни юкъарлонгаи хьажача хьажа еза.

Барзкъоаггаш

XIX бӀаьшера тӀехьара XX бӀаьшера хьалхара кӀоаргагӀа дола костюм юкъедоагӀаш хиннай дӀаьхагӀа дола кӀади-коч, хеча, тӀегӀара дӀаелла коч, тӀеххьар. Материалаши кечдари бахара Ӏаьдалцаи коча Ӏаьдалцаи ювзаенна хиннай.
КортагӀара тӀоа шуткъуи боккхагӀа дола платоки цхьана хила йиш хиннай. РЭМ 7426-22 музейни платок XX бӀаьшера юкъера таьрахьца да: из нийса атрибуци цхьан хӀаманга хьажача да.
Азербайджанера лезгий коллекцешка пхьадаь тӀоа, тӀеххьарш, коча хӀамаши пхьегӀаши гойташ я. Таханарча сцени костюми документаци тӀаяздаь исторически комплекти тайп-тайпара дӀадувцаргдоацаш да.

Халхараш

  • Лезгинка

    ЦӀи цӀера Кавказа дукхагӀа долча къамашка дӀа-хьа яьржа дола лоаман халхара тайпа юкъелоацаш да. Лезгий халхара кхоллам шоай меттигерчаи сцени историцаи долаш да.

  • Сценар тӀара халхар

    Музыкально-драматически театр профессиональни сценически культура кхиоча. Авторски постановка шира юрта обряд нийса метта хьахьоча аьтта яц.

Музыка

Зулама поэзи ашугӀа иллис кӀаьда гойташ да Сулеймана Стальскийс тӀехье. Цун произведенеш дӀаяздаь, дӀаязъяь, таржама еш хиннай; дӀаяздар а, таржам а шоай тархьар долаш да.
Музейни альбомо Ӏалашду ши зурнач а, бубен тӀа ловзархо а волаш маьршагӀа дӀаяхар дувцар. Из конкретни музыканта юкъара документ ба, лезгински ансамблан цхьаъ бола хӀама бац.
Къаман библиотека а, Ӏилманни зорба тохар а классикий тексташ а, фольклор а Ӏалашду. Литературни а, иллий а Ӏадаташ ДегӀаста а, Азербайджана а дукха метта культураца ювзаенна я.

Пхьарсалаш

  • Суьмаха кӀадаш дахар

    Куц тӀадувлаш долча кӀадашца хьахул, уж бухбола кӀадаш тӀа хьарчаш. Техника цӀи цхьа къам боацаш массехк кӀада хилар гойтарг бац.

  • Касумкентара кӀада

    Лезгински кӀада тӀоагӀа доацаш РЭМ 12983-1 кӀада Ӏаьхаргах даь да, 1960–1970 шерашка тайп-тайпара яьй. Музейни карточка тӀа меттиг, техника а, коллекционни номер а белгалдаь да.

  • ТӀехк тӀа дувца Ӏу а, дахара хӀамаш а

    Азербайджана Кусарски а, Куткашенски а шахьарашка экспедицен гулдарашка Ӏалашдаьд бедар, Ӏаьхаргах даь хӀамаш, кӀадаш тӀа дувлаш дола тускараш а, цӀаста хӀамаш а.

Дагара меттигаш

  • Охт

    Самурски Ӏин чу Ӏаьржача исторически а, культурни а юкъарех цхьаъ. ОагӀув тӀа 2013 шера Охтара вахара гӀишлош документальни сурт тӀа даьккха да.

  • Курах а, Кюра а

    Метте юкъара обществаш а, Кюрински ханство а тархьаро XIX бӀаьшара южнодагестански урхалла гойта.

  • Мискинджа

    ШиӀий община а, боккха каьхата тӀа даь тӀехье а йолаш йола юрт. Цига «Та’рих Абу Муслим» яхаш йола тептар караерзаяьй.

  • Вини-Яраг

    Магомед Ярагский XIX бӀаьшера хьалхарча дакъа богослов а, суфийски хьехархо а ваь меттиг.

  • Кусары а, цун гонахьара а

    Азербайджана лезгински культурни майдана кӀаьда дакъа. Музейни экспедицеша метте юкъара дахар а, культурни учрежденеш а документальни тӀадаккха дӀадаьхад.

ЦӀераш

МаӀачара

  • Буба (лезгински)

Кхалсагаш

  • Баде (лезгински)

Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а

  • Етим Эмин

    XIX бӀаьшера лезгински йоазон поэзин классик. Цун тӀехье зорба тохаре а, таржамашка а, талламашка а Ӏалашду.

  • Сулейман Стальский

    Поэт а, ашуг а, 1869–1937. ДегӀаста литературни дахара а, 1934 шера Всесоюзни йоазонхой съезда а дакъалоацарг.

  • Магомед Ярагский

    Богослов а, накшбандийски тариката хьехархо а. Цун Ӏаткъам ДегӀаста а, Нохчийчоа а дина тархьарца ювзаенна.

  • Идрис Шамхалов

    Лезгински театральни сцени кхоллархойх цхьаъ; театральни учреждени 1906 шера Охтара постановкашкара дӀадоагӀа.

  • Шарвили: эпосан турпал

    Лезгински фольклора турпала сурт. Цун тӀа лаьца легендарни сюжеташ культурни тӀехье я, исторически тӀемахочун документальни биографи яц.

Медиа

Сурташца галерея

Ахтара, ДегӀаста. Лоамаш кӀада баха нах баьха гӀишлош. Документальни фотографи Fred Schaerli, 2013 шера тушолий 4 дийнахьа · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0Fred Schaerli · CC BY-SA 3.0 · WebP формате хьадаьккхар · CC BY-SA 3.0; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/; Fred Schaerli, 2013; converted to WebPСурт

Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.