Керттера чулацам тӀа дехьавала
Кавказа тӀехье

Ший дагадеха. НаькъашагӀа хов. Юкъара лораде.

Къулбаседа КавказЗӀилбухера Кавказ
ЦӀахур юрта тӀоа цӀенош а минарет а лоаман баьде тӀа: документальни сурт
← Еррига къаьмаш

Къулбаседа Кавказ · Дагестан

ЦӀахурар

Йыхбы

ЦӀахурар: Самура лакхенга общинайи Азербайджана малхбузе-гӀинбухенга общинай истори, мотт, культураи бахараш а. Хьалхара тешамаш, ислам даржара, ЦӀахура медресе, тӀаьхье йола хронологи а Ӏилманни материалаш а.
Регионаш:ДагестанАзербайджан
ЦӀахур юрт · автор Цахурец · CC BY-SA 3.0

Мотт

ЦӀахур мотт

Доьзал

Нахско-дагестански дезал · лезгински тоаба

ДуӀарал

12 541 саг Россие (2021); 13,4 эзар саг Азербайджане (2019)

Истори

Лоаман дегӀа агӀора а дола къам. Цахураш Кавказа малхбоалера декъа даькъа къам ба. Цар исторически дӀа-хьа бахараш цхьана тохаш да Дагестане Самура лакхара дӀадахараш а Азербайджана малхбузе-гӀинбухера дакъа а. ХӀанзара паччахьалкхен гӀай даь къаман истори шинна къоастадаьча декъа тӀа Ӏоттадац.
ЦӀераш а шира Кавказ а. Ше цӀи: йыхбы. Арара цӀи Цахур яхача юртаца дувзаду. Шира Лакз а Кавказа Албани а региона исторически контекста юкъе доагӀа; цара бахархой цхьан хӀанзара къаманца ше аьнна нийсадалац.
Юкъера бӀаьшарерча Ӏилмана юкъ. Ал-Казванис XIII бӀаьшарерча Цахур йоккха юкъ яхаш хьадеш хиннай, цу чу хьадаьр, суд а медресе а хиннай. А. Н. Генкос гойташ хиннай, ширача бахархойн гуллара белгалонаш хӀанзара этнически карта тӀа тамашийна доацаш таржам еш хила езаш хилар.
Политически истори. ТӀеххьарча юкъера бӀаьшарерча а Кердача заманашка цахурий юкъарленаш Цахураца, тӀаккха Елисуй султанстваца дувзаденна хиннай. Резиденци Илису яха а, лоамашкара дехьа-сехьа бахар а лоаман а лоаман кӀада юкъарлений зӀенаш чӀоагӀдаь хиннай.
Кавказа тӀом. 1844 шера Даниел-бек Шамилаца цхьаькха ваьв. 1852 шера Лоаман магӀал кӀоаргаза юрташ хӀаллакдаьд, бахархой низамца Приалазан арен тӀа дӀабахийтад. 1861 шера юхабаха бакъо еннай.
Юрта юкъарле. Векалий гуллам, къаной а кадийш а урхалде хьажаш хиннай. Юкъарлен институташ политически хьалца цхьана хувцалуш хиннай.
Шинна Ӏаламан зонай экономика. Аьхкенга лоаман баьцаш а кӀезигагӀа йовхагӀа дола зӀилбой тӀехенгаш а вовшах тӀаьтохаш хиннай. Даьй-гӀаьний леладар, лаьтта леладар а замалахьа дӀа-хьа бахар а цӀийна наькъаш а юрташ а зӀенаш лоаттадаь хиннай.
Россера дукхал. 2021 шерара октябрь 1 тӀа критически момент йола переписца 12 541 цахур дӀаяздаьд, царех 10 320 Дагестане. Этнически дукхал метта бувцаш болча наьха дукхалца тара яц.
Азербайджанера дукхал. 2019 шерара переписан официальни таблицас 13,4 эзар цахур гойташ я. Из гергара маьже ба. Из эргашца деррига къаман нийса дӀаяздар аьнна гойта йиш яц, е шераш тара доацалга хьахилалгаш доацаш Россе переписца вовшах тоха йиш яц.

ДӀатардар а меттигерча юкъарленгаш а

ГӀинбухера басе. Цахур, Гельмец, Мишлеш, Муслахи кхыдола лакхерча Самура юрташ меттаехки местни говораши юкъараллий историешица бувзам болаш ба. Къаман цӀи цхьа Цахур бахархошта тӀаьхьара ца хул. ЗӀилбухера басе. Закатальски Кахски районашкара цахур юкъараллаш лоаман юрташца зӀа бувзам Ӏалашбу. Сувагиль, Мамрух, Сабунчуи кхыдола нахагӀараш шоай местни Ӏадаташца я. Тиша музейни терминологи. Гельмецаи Курдулаи хьалхара сурташ «лезгински» аьнна дӀаязъяь хила мегаш да. Музейс юкъараллий цахур хилар белгалду: исторически кулгъяздар таханарча маӀане механически деша ца мега.

Мотт

Цахурий мотт лезгий ткъовронах долча нахско-дагестаний дезала юкъе доагӀа. Цун уггаре гергара гаргара рутулий мотт лоархӀ; метта гаргара хилар цхьа къам е цхьа мотт хиларг ца гойташ да.
Цахурий юрташкара къамаьл цхьан тайпара яц. Г. Х. Ибрагимова классификацехь цахий а гельмеций а диалекташ къоастадаьд; кхыдола сурташ кхы тайпара говораш гулъю, Азербайджанера материалаш а юкъе а лоацаш.
1934 шера А. Н. Генкос латиний алфавит оттадаьд, 1938 шера цахурий меттала хьехар а дешарг арахоар а соцадаьд. 1980-гӀа–1990-гӀа шераш дӀадовлача хана кириллица тӀа йоагӀаш йолча йоазув юха меттаоттадаьд.
Дагестане «Нур» газет арахоа, дешарг а литературни материалаш а арахоа. Мотт лоаттадар доагӀаш да дезала чура дӀалуш долча меттаца а, школера дешарца а, цӀагӀара ара а лелае йиш хиларца а.

Дин а, дийна тархьар а

Ислам дехалехьа дола тӀаьхье. Из тохкаш да мифашца, Ӏадаташца а этнографически йоазувца а. Ширача пантеона юззагӀа хӀоттам белгалдаь дац. Чаьжар а сийлахьа дийнаташ а. Абдал кӀоагӀалча дийнатий тӀехьагӀа латташ ва; кӀайча тураш тӀаьхьа дола дувцараш чаьжар цамагашца а эзделца долча гӀулакхца а дувзаду. Малх, бутт а замалахьа дола Ӏадаташ а. Азербайджанера юкъарленашка малха, бетта а цӀа а сий деш хилар, бӀаьстенга праздекаш а хьалхара кӀоагӀал а хьадеш да. Уж меттигера этнографически тешалгаш да. Керста контекст. Кавказа юкъера бӀаьшарерча керста культура региона историе эшаш я. Амма деррига цахурий юкъара керста зама цу чура хьадалац. Ислам хьалха чудалар. М. Р. Сефербековс хьалхара дакъа VII–IX бӀаьшарерча ханашка дӀатохаш, чӀоагӀдалар X–XII бӀаьшарерча ханашка дӀатохаш. Из процессан замалахьа декъар да, цхьа цӀи йола дегӀа дакъа дац. Дин чӀоагӀдаь хилар. Юкъера бӀаьшарерча хьадаро гойташ да хьадаьчун, суда а хьехаш болча наьха а роль. Бакъо, дешар а кинигаш таржам дар а ислам юкъарлен даькъазацара дахаре чу арадаь хиннай. Низамийа медресе. А. Р. Шихсаидовс цун хьадалар XI бӀаьшарерча тӀеххьарча кхоалагӀча декъаца дувзадаьд, ал-Казванис хоам Низам ал-Мулка дахара замаца вовшах тохаш. 1075 шерара традиционни таьрахь. 2025 шера Цахуре медресен 950 шу даздаьд. Юбилейни таьрахь тӀаэцаь долча традицеца нийса да; из таьрахь тӀа йоазув долча гӀишлотоара йоазувца хувцац. Шафиий мазхӀаб. Ал-Казванис юкъера бӀаьшарерча Цахура бахархой имам аш-ШафиӀа тӀаьхьаболча наьха аьнна хьадеш хиннай. Из сунний бакъона традицен хьалхара тешалга да. Сийлахьа нах а зияраташ а. Баба-молла Раджаба тӀаьхьа дола дувцараш бусалба сийлахьал кӀоагӀалча дийнатий тӀехьагӀа латтара хьалхара мотивашца дувзаду. Уж исторически фольклор санна тохкаш да. Календарь. Навруз бӀаьстенга кердадаларца дувзаду. Йоазувашка гӀулакх годе яхаш дола Ӏаьнан Ӏадат хьадеш да лоа дӀацадала; из къаман практика, тӀаккха аьнна исламан тӀаьдал дац. Маьждиг а цун юхаерзаяр. 1318-гӀа шера хиджрата яздаьр, аьлча а 1900–1901 шерашкара, хӀанзара цӀено юхаерзаярца дувзаденна да. ЦӀен тӀохьамаш юкъерачу мадраса тӀохьамашах къаьсташ да. Советий зама. Дина учрежденешна бокъонаш хьагӀъяь хиннай. 1952-гӀа шера тохкама тӀа Цахура маьждига цӀенош школа санна лелаеш хиннай. ХӀанзара дина гӀулакх. Цахурий тешаме наьха исторически Ӏадат: сунний ислам. Дина институташ юхаметтадалар ДаьгӀастане юкъарча контексте хьадувлаш да, тӀаккха а шера дина тешам а меттешкара практикаш а къаьсташ да.

Хьажачараш дола хоам

Мотт

  • Цахурий мотт лезгий ткъовронах долча нахско-дагестаний дезала юкъе доагӀа.

ДӀадилла а дукхал а

  • Россе 2021 шерара перепись: 12 541 цахур, царех 10 320 Дагестане.
  • Азербайджана 2019 шерара перепись: 13,4 эзар цахур, гергара маьже.

ОагӀув а дахар а

  • Гельмеца исторически сурташ гойташ да цахурий юкъарлен танеца культура.

Истори

  • Цахура медресе ал-Казванис XIII бӀаьшарерча хьадеш хиннай; цун хьадалар XI бӀаьшарерча тӀеххьарча кхоалагӀча декъаца дувзаду.
  • 1318 шерара хиджрата йоазув маьждиг 1900–1901 шерашка юхаерзаяраца дувзаду.

ДӀаьха хронологи

  1. Исламал хьалхара тӀаьхье

    Чаьжархойи Ӏаламаи хьаькъалаш
    Фольклораи тӀехьара этнографически тептарашкара меттаоттаду.

  2. Хьалхара юкъера бӀаьшераш

    Кавказера Албани а Лакз а
    Региональни цӀераш таханарча этнонимашка нийса оттае мегаргьяц.

  3. VII–IX бӀаьшераш

    Ислам даржара хьалхара мур
    Дино хьалха дӀачӀоагӀдара тохкаман мурашца декъар.

  4. X–XII бӀаьшераш

    Бусулба Ӏадат чӀоагӀъяр
    Процесс массехк бӀаьшерашка дӀахьо, цхьа таьрахьаца боацаш.

  5. XI бӀаьшера тӀехьара кхоалагӀа дакъа

    Мадраса хьахилар
    Таьрахь ал-Къазвини Низам ал-Мулках бола хоамашкара даьккхад.

  6. XIII бӀаьшу

    Ал-Къазвини тешал
    Хьадеш хинна хӀама: хьехар, къадийи шафиӀийски бакъона школаи.

  7. ТӀехьара юкъера зама

    Цахурий политически юкъарлонаш
    Юкъарлонаш султана Ӏедалаи гӀинбухен-малхбузен лаьтташи юкъе уйла-хьоагӀаш я.

  8. XVII–XVIII бӀаьшераш

    Илисуи лоаман юкъарлонаш
    ДухьаргагӀа дӀаьхача политическии Ӏаьдалаи зӀенаш хьахул.

  9. XIX бӀаьшера хьалхара ах

    Эрсий тӀемаца дӀачӀоагӀдар
    Султанатаи лоаман юкъарлонашкаи урхалла хувцалу.

  10. 1844-гӀа шу

    Даниел-бек Шамила оагӀорахьа
    Кавказера тӀом юкъарлоний политически хьал хувцабу.

  11. 1852 шу

    ХӀаллакдар а нийса боацаш дӀакхачийтар а
    Пхийтта лоаман юрт хӀаллакьяь; бахархой аренга дӀакхачийта.

  12. 1861 шу

    Юхаверзар бокъо ялар
    Лоаман юрташка юхаверзар долалу.

  13. XIX бӀешера тӀеххьар

    Юкъарлон а дезала а Ӏаьдал
    Лоаман баьцаш лоамал хьалхара нахацаи гергарча нахацаи уйла-хьоагӀаш я.

  14. 1900–1901 шераш

    Маьждиг юха ер
    1318 хижра шера яздаьр таханарча гӀишлонга хьоагӀаш да.

  15. XX бӀаьшера юхь

    Халхараш музее дӀаяздар
    Гельмеца сурташ меттигерча Ӏида культура лоаттаю.

  16. 1913 шу

    Адольф Дирра грамматика
    Цахурий метта ювцам зорба тоха.

  17. 1933 шу

    А. Н. Генко экспедици
    Тохкамхо рутулийи цахурийи материалаца болх бу.

  18. 1934 шу

    Латиница
    А. Н. Генко цахурий алапат оттабу.

  19. 1938 шу

    Хьехари дешаргаш зорба тохари соцар
    Йоазон метта дегӀара программа хьалхара дӀаьхадаьд.

  20. 1941 шу

    «Ӏарбий мотт а кавказоведени а»
    Генко юкъерабӀаьшен материалашкара тохкам зорба тоха.

  21. 1952 шу

    Маьждиг школа санна лелаю
    Архитектурни тохкам гӀишлон керда Ӏаьдал дӀаязду.

  22. 1950-гӀа шераш

    Эрсий меттала школе хьехар
    ДаьгӀасте школе хьехара мотт хувцалу.

  23. 1968 шу

    Барзкъа тохкама Ӏаьдал
    ДаьгӀастера цахурий юрташкара материал гулдаьд.

  24. 1974 шу

    Этнографически тохкам зорба тохар
    Барзкъах бола материалаш ДаьгӀастера этнографически гуллама чу доагӀа.

  25. 1976 шу

    Маьждига керда тохкам
    Архитектор К. А. Калинина памятника план оттабу.

  26. 1990 шу

    Къаман йоазон юхаерзар
    ДаьгӀасте кириллически алапат официально тӀаэца.

  27. 1990 шу

    Г. Х. Ибрагимова грамматика
    «Цахурий мотт» яха монографи зорба тоха.

  28. 1992 шу

    Культурно-исторически юкъаралла
    ОагӀув Ӏалашъяра тӀагӀерташ «ЦӀахурар» юкъаралла кхоллалуш я.

  29. 1996 шу

    Азербайджане латиница
    Цахур меттала материалаш зорба тохаш дегӀаду.

  30. 1999 шу

    Типологически грамматика
    А. Е. Кибрика редакцешца коллективни болх арахула.

  31. 2009 шу

    «Цахур фольклор»
    К. З. Омаханова жамӀаш гуллам зорба тоха.

  32. 2010 шу

    Цахур-эрсий дошлорг
    Г. Х. Ибрагимоваи Ю. М. Нурмамедоваи дошлорг арахула.

  33. 2019 шу

    Азербайджана перепись
    Официальни таблицас 13,4 эзар цахур белгалду.

  34. 2021 шерарча оагӀой 1-ча дийнахьа

    Россе переписани момент
    12 541 цахур дӀаязваьв, царех 10 320 Дагестане.

  35. 28 декабрь 2022 шу

    Реставрацен проекта экспертиза
    Цахура маьждига архитектураи исторически хабари тохкадаьд.

  36. Август 2025 шу

    Медресе юбилей
    Цахуре тӀаэцараь памятни датага хьежжа Ан-Низамия 950 шу даздеш да.

Кхача

  • Хинкал а, даьттаца яь блюдаш а

    Ширача кухне тӀа бедар, дуга, дулх а шураца дола хӀамаш а лоархӀаш да. Рецепташ а, хӀамаш дӀаялара кепаш а дезалашка а юрташка а тайп-тайпара да.

  • БӀаьстий бедар

    Навруз тӀа хьаькхашца а бӀарашца а кийчдаь йола чӀаьпалгаш, мерза печеньеш а, ткъовра бепиг а хьадеш хиннай. ЦӀераш а, куцаш а этнографически сурта тӀа дӀаяздаь да.

  • Шурий белашца хьаькхна хӀамаш

    УстагӀа шурий, неӀ, даьтта, дулх-хьалхашца доахкаш долча даькъаца ювзаеннай. ХӀанзара кухня юкъелоацаш да лоалахошагӀа долаш дола шурий белаш.

Ӏадаташ

  • Гаргар а вовшашкагӀо а

    Дезалца, лоалахошаца дола юкъагӀерташ даькъаца леладеш хиннай, хьаша-да хьаькъал, хала хьалагӀотташ долча хӀамашка гӀо дар. Тухумаш кӀоаргагӀа долча гергарча тоабашка екъалуш хиннай.

  • Сейран дезал

    Азербайджана общинай сурт оттадаре, из баьреи бӀаьстеи лоамашка кхувсаш дола къонача наьха гулламаш да. Локальни Ӏадат массарена цахурски юрташка тӀадиллар кӀоаргагӀа дац.

  • Ловзар, община дакъа лацар

    Дезала цикл цхьаьнатохаш хиннай лоамашкараи лоаман кӀалхараи юрташкара гергарча наьха. Исторически дезала бакъонаш хӀанзара бакъоний, ше-ше харжарашта юкъегӀерташ деза.

Барзкъоаггаш

Ширача кхалнаьха костюм юкъелоацаш хиннай «дугмаче» яхаш дола кура, хьаькъал тӀара кийчдар, ахчаш, кӀоаргаш, тӀехкар, кӀажаш, чӀагаргаш. Дакъош цхьаьнатохаре Азербайджанаи Дагестанаи культураца юкъагӀерташ дола хӀамаш гуш да.
1968 шерара аренни тохтам ба Дагестанера цахурий бедар, цун хийцамаш сурт оттадаш. ЦӀока, цӀокъ, устагӀа тӀакхетар из лоархӀаме хӀамаш хиннай; хан, хьаькъал, бахьаш костюм хьаькъал тӀа ӀатӀагӀерташ хиннай.

Халхараш

  • Гельмец: музейни тохтам

    XX бӀаьшера долаьнгара сурташ тӀа гуш да ловзаш дола йоӀаш. Музей гойташ да лезгинка ширача кепий тайп-тайпара хилар, ширача этнически йоазувний башхалаш.

  • Ший-шийцаи цхьаьнаи ловзар

    Дезала ловзараш локальни кепашка хиннай, азербайджаний культураца юкъагӀерташ хиннай. Сцена тӀара хьахилар юрташкара ловзара сурт оттадара метта ца хӀотта.

Музыка

Музыкальни культуре леладеш хиннай тар, саз, зурна, нагӀара. Иллеш цахурскии азербайджанийи меттала хиннай; дувцараши фаьлгаши наьна мотт дӀалуш хиннай.
К. З. Омаханова «Цахурски фольклор» яхаш дола жуз, Дагестана фольклора свода томаш кӀоаргагӀа дола дувцараш Ӏалашду. Цун жанраш юкъелоацаш да фаьлгаши Ӏадата иллеши.

Пхьарсалаш

  • ЦӀокаи кӀади

    ЦӀенгара бедар даьра даькъаца доахкаш долча устагӀаца ювзаеннай. Аренни материалашца талла мегаргья кӀади, цун леладара кепаш, цхьан локальни гӀолла.

  • ТӀоара архитектура

    Цахура маьждиг гойташ да лоаман тӀоагӀаца, бӀоагашца, аркашца болх бар. Архитектурни кепаш гойташ да массехк дӀагӀоара мур.

  • Йоазув, таржам

    Медресех дола хоамаш юкъелоацаш да бакъона сурт оттадараш таржам дар. Из йоазувни культура истори да, XI бӀаьшера хӀанзара национални алапат хилара тохтам дац.

Дагара меттигаш

  • Цахур

    Лакхара Самура исторически юкъ. ОагӀув тӀара документальни сурт гойташ да юрта бӀаьшерашкара гӀишлош.

  • Цахура Джума-маьждиг

    Ӏалашъяь йола гӀишло тӀехьагӀа йина хийцамашца, тӀоагӀара аркадаца, сурт оттадарашца ю. Из медресе йиллара ханаца массо агӀора дагала ца ло.

  • Гельмец, Мишлеш

    Цахурски юрташ, ший-шийца меттаи культураи башхалашца. Гельмец этнографически музей исторически сурташца гойташ да.

  • Сувагиль, Мамрух, Сабунчу

    ГӀинбухера-малхбузера Азербайджана юрташ цахурски общинай исторически географи юкъедоагӀаш да. Цун культура локальни кепаш лоархӀаш деза.

ЦӀераш: леладара масалш

МаӀачара

    Кхалсагаш

      Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а

      • Цахурара Гаджиали

        XIX бӀаьшерара иллиалархо-поэт, цахурски культура академически сурт оттадаре тӀадийллар.

      • Мишлешара Гусейн

        XIX бӀаьшера поэтически Ӏадатан векал, зӀамагӀа йоацача иллеи авторски кхолларали юкъе уйла-хьоагӀаш йола.

      • К. З. Омаханов

        Цахурий фольклораи наьна меттала литературни произведенеи зорба тохараш даьр.

      • А. Н. Генко

        Кавказовед, 1933 шера экспедице цахурий культураи Ӏарбий меттала йола цар исторически материалаши тохкаш хиннар.

      Медиа

      Сурташца галерея

      ЦӀахур юрт, Дагестан. Документальни сурт · автор Цахурец · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 UnportedЦахурец · CC BY-SA 3.0 Unported · WebP формате хьаяь · CC BY-SA 3.0 Unported; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/; Цахурец (Цахурец); сурт даьккха таьрахьа хьаяц; WebP формате хьадаьккхаСурт

      Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.