Аварцы

МеттагӀа бӀарчча хьаькъалаш. Дуне тӀара динаш дӀачӀоагӀдале, Ӏаламаи, бахамаи лорадаьраш, сийлахьа меттигаш, цӀаи дезали лорадараши хьаькъалаш хиннай. Этнографаша дӀаяздаьд догӀа дехараш, шера-шерагӀа болхамаш, лорадара практикаш. XIX–XX бӀаьшерий тӀехьара дӀаяздарша ширача замашкара аварий мехкаша юкъе цхьаъ а хийцалуш доаца ди меттаоттада йиш яц. Керста ди дӀаденнар. Юкъерча бӀаьшерий Лоаман Авари Кавказа керстача дунеца, ӀаьдалагӀа Гуьржеца, бувзам болаш хиннаб. Керста ди хиларах тешал таьраш, дӀавоӀаш дола хьаьркаш, жӀарийи йоазонаши. Амма Сарира Ӏедало леладаь ди, цхьан юрта практикаи, массанегӀа бахархой тешами цхьаъ а хинна дац. Хьаьркаша малагӀа дувц. Датун киназаи тӀоарагӀа керстача тайпара сурташи динашца бувзамашкара истори юкъегӀерташ да. ТӀоарагӀа тӀа сурт тахкар деза таьрахьи, контексти, юстари: цхьа жӀар е лорадара хьаьрк ше мара массанегӀа бахархой ди тӀаэцара таьрахь нийса луш дац. Цхьадола шира тайпараш динашца бувзам хийцача а дахаш хиннай. Хьалхара бусулба Ӏаткъамаш. VII–IX бӀаьшерий Ӏарбий походаша Дербенти кхыдола юкъаш бусулба культура дӀасаяхара лоархӀаш меттигаш даьд. Из маьӀна дац VII бӀаьшарерча аварий массанегӀа бусулба ди тӀаэцар. Лоаман кӀоаргашка керста, меттагӀараи, бусулбаи Ӏаьдалаш дукха ха яьлча юкъе-юкъегӀа лелаш хиннай. Лоамашка ислам мишта дӀасадаржаш хиннад. МаьӀна хиннай лоамашкара бусулба юкъаша, политически союзаша, махбараша, дешари хьехари. ТӀеман кхеташ хиннари нийса доацаш ди тӀаэцари а цхьадолча кӀоаргашка процесса дакъа хиннад; массанегӀа исламизаци тӀеман дӀалацарца мара е машаре миссица мара тӀатоха нийса дац. Хунзах, Гидатльи къулбехьара юкъараша из никъ цхьана хана ца бийцаб. Гидатль: тӀаккха дола тешал. Ӏилман литературе хьахиладо 880-гӀа шера хиджра таьрахь, 1475–1476 шерашка нийсалуш, Гидатле ислам дӀасадаржари Хьаьжа Удурата цӀери бувзам болаш.Из тӀаккха дола масал гойта меттагӀара хьехашхойи ди лоамашкара юкъараша юкъе дӀасаяхари. Из цхьан Ӏаьдала таьрахь да, массанегӀа къаман ди тӀаэцара таьрахь дац. Суннизм и духовное образование. Тийшача аварий юкъегӀерта сунний ислам шафиӀий мазхаба. Маьждигаша, ишколаша, теологашаи каьхата тӀа яздаьраши Къуръан, Ӏарбий мотт, бакъо Ӏомадеш хиннай. Ӏарбий йоазона культураи аварий баьца Ӏаьдалши цхьана хиннай, цхьаь-цхьанна Ӏаткъам беш хиннаб. Суфизм и имамат. XIX бӀаьшера хьалхарча декъа тӀаьхьа накъшбандий бувзамаша лоамараша болхама юкъе гӀулакх дӀалоацаш хиннаб. Тарикат ислама чура дезала цхьаьнакхетар да, шоайла ди дац. Имамат политическии бакъона институт а хиннай. Цун адати конкретни юрта юкъарашца юкъе-юкъегӀа дов хинна йиш я. Советски зама. Ди дешари дина учрежденеши тӀагӀоллараша тешам массанегӀа дӀадаьнна дӀадац. Хоам и практикаш дезалашкаи официальни доацача зӀенашкаи дӀасаяхаш хиннай. Ди публични хилара барам замаи меттагӀара хьалашкаи тӀагӀерташ хиннай; революци хьалхараи таханарчаи дина бахама юкъе массанегӀа къастам хилара хьаькъал истори аттагӀа ду. Возрождение и современная жизнь. 1980-гӀа шерий тӀехьараи 1990-гӀа шерашкаи маьждигаша кӀоарга болх, дешар, хьажол дӀадувлаш хиннай. Тайп-тайпара ди проекташи Ӏаьдала тӀа лаьца довши хьадаьннад. Таханарча дийнахь ислам дукхача аварийна маьӀна долаш да, амма ше Ӏа тешами Ӏаьдалаш кхоачашдари къаманца автоматически ца хьадеш да. Бахархой дӀаяздар цига «тешашхой процент» лоархӀаш ца леладеш да.