Керттера чулацам тӀа дехьавала
Кавказа тӀехье

Ший дагадеха. НаькъашагӀа хов. Юкъара лораде.

Къулбаседа КавказЗӀилбухера Кавказ
Рутул яха пхьан цӀеноши маьждиги лоамаш юкъе, апрель 2013 шера документальни сурт
← Еррига къаьмаш

Къулбаседа Кавказ · Дагестан

Рутулаш

Мыхабыр (Рутул); меттара шоай цӀераш

Рутулаш: Самура лакхераи Ахты-чаяи юкъарленна истори, Дагестанеи Азербайджанеи дӀатар, мотт, культура. Хьалхара тешамаш, бусалба дини даржар, юкъера бӀаьшерий йоазуваш, дӀаьха хронологи, Ӏилман материалаш.
Регионаш:ДагестанАзербайджан
Рутул. Сурт Fred Schaerli, 2013 · CC BY-SA 3.0

Мотт

Рутульски

Доьзал

Нахско-дагестански дезал · лезгински гаьна

ДуӀарал

34 259 Эрсече (2021 шера цӀаьнцадаьр)

Истори

Даьхеи юкъарленаши. Рутулаш ЗӀилбухера Дагестана коренни къаьмей цагӀара ба. Царна юкъарленна даьха моттиг Самура лакхара дӀадахараца, Ахты-чай чӀожцаи Азербайджана гӀинбухенцаи ювзаенна я. Къаьма истори кӀоаргагӀа я цхьа административни шахьара историл.
ЦӀераш. Юкъара цӀи Рутул яхача пхьеца ювзаенна я. Цунца цхьана массехк пхьерий бахархой ше-шера цӀераш а ю. «Мыхабыр» яха цӀи хьалхагӀа Рутулца ювзаенна я. Цхьан пхьера цӀи массадола юкъарленашка кхеташ доацаш дӀаяла нийса дац.
Хьалхара Кавказ. Меттара юкъарлений истори Кавказски Албанеи цунна гӀинбухехьара мехкаши юкъе тохкаш я. Мехка шира цӀи таханлера этнонимца цхьатарра яц; метта юкъаралла а цхьан ширача тайпах массадола бахархой хьадаларах тоъам беш яц.
Юкъера бӀаьшерий тешалгаш. Ӏарбий надписаш бусалба учрежденеши гӀишлош яраши тӀатехаш я. 1228-гӀаи 1284-гӀаи шерашкара рутульски надписаш юкъарлена, заказхойи дина авторитетий рол тӀатохка йиш яхаш я.
Пхьерий юкъарлений союзаш. XVIII–XIX бӀаьшерий хьалхарча декъа тӀехьагӀа Рутульски магал, меттара юкъарленаши бекски Ӏаьдалши лоархӀаме моттиг дӀалаьцад. Цхьан-цхьан пхьерий зӀамагӀаши политически хьалши тайп-тайпара хиннад.
Кавказски тӀом. Рутульски Агабек эрсийгӀа дӀагӀертара духьаллалахь дакъа лаьцар. ТӀеман йоазонаш цун Шамильца зӀамагӀаши самурски юкъарлений векалша гулам оттадараши тӀатехаш я. Паччахьа рапортий хьакъехкара дешаш царе авторий позици гойташ я.
Керда администраци. XIX бӀаьшерий хийцамаш рутульски мехкаш Илисуйскии Самурскии урхалца ювзаяьй. ГӀайреи кулгалдараши массехкза хийцабензба; уж массадола пхьерий цхьан дийнахьаца сурт оттада йиш яц.
Советски зама. 1928 шера Рутульски кантон хьаяьннай, 1929 шера из шахьар аьнна цӀи хийцаяьй. Шахьара тайп-тайпара къаьмей бахархой цхьана тохаш хиннай, цундела шахьара статистика рутулий дукхалца цхьатарра яц.
Таханлера даьха моттиг. Рутульски юкъарленаш лаьтташ я лоаман пхьешка, шахьаршкаи дӀабахара нах баьхача моттигашкаи. Тульски областа аргӀан тохкам гойташ я миграцеи меттаи, кхачаи дезала Ӏадаташи лораярахь гаргара зӀамагӀа рол.
Дукхал. 2021 шерагӀа кӀимарса бетта 1 дийнахьа йолча критически моментаца дӀаяздарах Россе 34 259 рутул хьисапдаьд, царех 27 043 Дагестане. Из къаман ше-шера хьакъехкар я; гойтамаш дуне тӀара дукхал а яц, мотт бувцаш бола нах а бац.

ДӀатардар а меттигерча юкъарленгаш а

Юрта юкъарчеш. Рутул, Шиназ, Ихрек, Мюхрек, Лучек, Хнов, кхыяраш а юрташ меттагӀа цӀераш, къамаьла башхалаш Ӏалашду. Къаман юкъара цӀи из чура географи дӀаяккхаш яц. Дукъа шинне агӀо. Азербайджана рутульски юкъарчеш Шекински регионаца, масала Шин юртаца, бувзам болаш я. Уж меттагӀа Ӏадаташ дагестански материалашкара къаста аьнна дувцар деза. Къамаьл, административни додагӀа. Метта башхалаш массара а райони декъаца цхьатарра тӀагӀаяц. Атласо юрташ юкъера, юрта чу цхьан-цхьангара къамаьлхой юкъера башхалаш гойта.

Мотт

Рутульски мотт нахско-дагестански меттай дезала лезгински гаьна тӀа лоархӀаш ба. Лезгински, цахурскии кхыдолча метташца метта юкъаралла царе цхьатарра хиларах тоъам беш яц.
Диалекташ тӀеххьара къоасталуш я. НИУ ВШЭ атлас 2022 шера кӀимарса бетта экспедицен хабарашка тӀатовжаш шийтта пхьера лексикаи, фонетикаи, грамматикаи тӀатохаш я. Цхьан пхье чу а тохкамхой метта варианташ тӀатохаш я.
Алфавит чӀоагӀдаьд Дагестана Правительствон 1990 шерагӀа кӀимарса бетта 10 дийнахьа № 128 йолча амарца. Из официальни алфавита ди я, цхьан-цхьан дешарий хьаяраи цхьан ишкола хьехара йолаяраи ханаца цхьатарра яц.
Рутульски мотт дезала юкъе дувцарахь, берийн бешаи ишколеи дешарахь, литературеи тохкамашкаи лелаш ба. Цун истори азербайджаний, эрсийи гӀинбухехьара дагестански метташца зӀамагӀашца ювзаенна я.
Кина пхьера грамматически сурт BivalTyp базе тӀа 2015–2019 шерашкара экспедицешка тӀатовжаш оттадаьд. Из гойташ я болх беча наькъашка эргативни кеп, согласовательни классаши пространственни формаши. Ер хабараш метта цхьан конкретни варианта тӀа да.

Дин а, дийна тархьар а

Хьалхара тешарш Ӏомадеш хӀанз. Уж фольклораца, календара Ӏадаташца, меттагӀа дувцарашца, цӀерашца юха меттаоттаю. ДукхагӀа йолча хьаяздаьраш мусульмански гонахьа даь да, цундела тӀехьара хьаяздар ширача замана дувцар ма дийцалуш да. Малх, бутт, Ӏалама ницкъаш. Сефербековс Рутуле, Мюхреке, Шиназе, кхыча юрташка маьлха-бутта цхьа-цхьангара гойташ хьаязду. Цхьатарра дац малх, бутт воша-йишагӀа аьнна оттадар а. ЦӀа, цун даьлаш. Мифологически дувцарашка гӀувш-моза, цӀагӀара сагӀий, пхьегӀаца йолхаш йола персонажаш евзаш я. И образаш исламо Ӏаткъамца юха кхетадара тӀаккха агӀона этнографически тохкама тема я. Керстан контекст. Кавказски Албани истори тӀа керстан юкъаш, миссеш а я. Из тексташ, археологи, ханаш вовшах тохаш тохка еза. Апостолаш дувцар ша-шегӀа цӀаьнна тӀехьара цӀагӀагӀа йоагӀаш йолча цӀено тӀехьара хан а, таханарча къаман массарера даь-даьшара тешар а хӀоттадац. Ислам даржара хьалхара мураш. Тохкамхоша уж VII–X бӀаьшерашка Южни Дагеста мусульмански юкъагӀашца бувзабу. Керда тешар тӀаэцара цхьа акт хиннадац: политически Ӏаткъам, хьехамхой болх, Ӏадаташ юкъегӀаерзар тӀехьа-тӀехьагӀа хинна да. Лучека ханна хӀама алар дезар. Лучека хьаяздар 128-гӀча хиджра шерага (745–746 шерашка) тӀатохаш да. А. Р. Шихсаидов из шек хинна да; из къаман тешар тӀаэцара шу белгалдаккхаш дац. Рутуле ханака. 545-гӀча хиджра шера хьаяздар, Дагнаследие 1150 шу аьнна тӀатохаш дола, суфий дуӀаш цӀагӀагӀа даьра дувц. Из XII бӀаьшера кхийна мусульмански дахарга дола нийса тешар да, цун хьалхара хан нийса белгалдаккхар дац. Маьждиг, цӀено хьаяздараш. XIII бӀаьшера документаш Рутула маьждига тӀа болх дувц. 683-гӀча хиджра шера хьаяздар 1284–1285 шерашка тӀатохаш да. Из хьаяздараш ремонташ юкъедахара дувцарех къастадеш гӀо до. МеттагӀа суфийски дагалоаттам. С. М. Махмудова рутульски хьаькъала хьехамхойх, Мюхрека дагалоаттамашка хьажжараш дувц. Из меттагӀа тохкам да; цун таржамаш тохкам боацаш массарена а, массара замана а тӀатоха йиш яц. Суннитски Ӏадат. Тешаш болча рутульцашка исторически суннитски ислам хинна да. Юкъарчен Ӏадат адамаша цхьан-цхьангара тешар белгалдаккхаш дац. Святынеш, меттагӀа Ӏадаташ. Азербайджана рутульски юкъарчашка лоархӀаш йола меттигаш, мусульмански дуӀаш хьалхара лорадара кхетамца вовшах тохаш долаш дувц. Из цхьацца юкъарчех дола хоам да, ислама тӀаэца дезаш дола Ӏадатий тайпа дац. Советски Ӏедалаш, юха меттадалар. Антирелигиозни политика институташ, дешар Ӏедалашца хинна да, советски замана тӀехьарагӀа юха агӀонагӀа дӀахьо дин болх болабеннаб. Массарча Дагестана процессо тӀаэцаш хиннай меттагӀа Ӏадатех тайп-тайпара кхетам а. Ӏидаш. Тульски областе дӀабахараш тохкамо Ураза-байрам, Курбан-байрам, бӀаьсти Эр, е Навруз белгалду. Мусульмански Ӏидаш бутта календара тӀагӀа йоагӀаш я, бӀаьсти Ӏида маьлха циклца бувзам болаш ба. Таханарча ден дин дахар. Таханарча юкъарчашка дуӀа, сагӀа далар, дезала Ӏадаташ, маьждиге вахар тайп-тайпара дакъа лацаш Ӏалашду. Цхьан диаспора тӀагӀара тохкам массарча къаман дувцар меттагӀа хӀоттадац.

Хьажачараш дола хоам

Мотт

  • Рутульски мотт лоархӀаш ба нахско-дагестански дезала лезгински гаьна.
  • Алфавит чӀоагӀдаьд 1990 шерагӀа кӀимарса бетта 10 дийнахьа № 128 йолча амарца.

ДӀадилла а дукхал а

  • 2021 шера дӀаяздарах: Россе 34 259 рутулаш; Дагестане 27 043.

ОагӀув а дахар а

  • Ашугски поэзи рутульски йоазон литература дегӀадалараца ювзаенна я.

Истори

  • 545 шу хьиджра яха надпись хьахилаш я Рутуле XII бӀаьшера ханака хиларах.
  • Лучекера 745–746 шерашкара датировка литературе тӀагӀо тӀерагӀа товш доацаш яхаш тохкаш я.

ДӀаьха хронологи

  1. Хьалхара юкъера бӀаьшераш

    Малхбоалера Кавказ а Кавказа Албани а
    Исторически цӀераш а диназа юкъера юзамаш а тайп-тайпара материалаш цхьана оттаде дезаш да.

  2. VII–X бӀаьшераш, тохкама периодизаци

    Ислам даржара хьалхара мураш
    Сефербеков рутулхой ЗӀилбухера Дагестане ислам даржара хьалхара зонага лоархӀаш хила.

  3. 745–746 шераш, къовсаме йоазон тӀа

    Лучека таьрахь дӀатохар
    Хьалхара тешалг1а бакъдалар а, ма1ан оттадар а къовсам болаш хиннаб; таьрахь т1аэцаш яц бакъдаь дола шу аьнна.

  4. 545-г1а шу хиджра, 1150–1151 шераш

    Рутулера ханака
    Т1оагӀон т1а яздаьр суфийски вахарца йоазув юкъеяьккха учреждени документ я.

  5. 1228-гӀа шу

    Рутулера хьалхара яздаьр
    Тешалг1а лелаю меттеерча юкъарлон а, г1ишлош яра организаци а тохкаш.

  6. 683-гӀа шу хиджра, 1284–1285 шераш

    Маьждига т1а болх
    Таьрахь т1аяьккха яздаьр г1о до памятника истори тохкаш.

  7. XVIII–XIX б1аьшера юххера

    Рутульски магал
    Политически вахар г1улакх деш да юртара юкъарлошца а, меттеерча кулгалхошца а.

  8. 1830-гӀа шераш

    Агабека духьаллатар
    ТӀеман йоазувтохарша гойта самурски юкъарлоший гулламаш а, Шамильца зӀамагӀа хилар а.

  9. 1839-гӀа шу

    Керда политически лоаттам
    Рутульски магал Илисуйски султанстве хеттад эрсий кулгалдара системе чу.

  10. 1844-гӀа шу

    Илисуйски округ
    Административни хийцамаш рутульски лаьтташка т1а кхачаш да.

  11. 1928 шеран 22-гӀа наджгоанцхой бетта

    Рутульски кантон
    Хьалхара Лучекски участка тӀагӀа районировани проект аьнна тӀатохаш да.

  12. 1929 шера Этинга 3 дийнахьа

    Рутульски район
    Кантон ВЦИК-а постановленеца район аьнна цӀи хийцаяьй.

  13. 1930-гӀа шераш

    Динан вахара тӀагӀоллаш хиннараш
    Советски антирелигиозни политико дешара, юкъарча практика Ӏедалаш хийцаду.

  14. 1963 шера Саькура бетта 1 ди

    Юрта район
    Района административни цӀи хийцалуш я.

  15. 12 февраль 1965 шу

    «Район» аьнна цӀи юхаерзаяр
    Решеница административни юха хьаеяра тӀехьара мур чакхдоалла.

  16. 1978 шу

    Г. Х. Ибрагимова метта дувцар
    Фундаментальни грамматически болх арадаьннад.

  17. 1979 шу

    Музейни сурташ дахар
    Н. П. Соболева рутульски юрташ, ландшафт, транспорт документашца хьаязду.

  18. 1980-гӀа шераш чаккхе–1990-гӀа шераш

    АгӀонагӀа дин юха меттадалар
    Институташ, юкъарча мусульмански дахара кепаш юха меттаоттаю.

  19. 1990 шера Эсара бетта 10 ди

    Алфавит чӀоагӀъяр
    Дагестана Правительства № 128 постановленеца рутульски алфавит чӀоагӀдаь да.

  20. 1998 шу

    Эрсий-рутульски словарь
    К. Э. Джамалова словарь арадаьннад.

  21. XX–XXI бӀаьшерийн додагӀа

    Керда дӀабахара юкъарчеш
    Тульски областе Дагестара, Азербайджана дӀабахара юкъарче хьаю.

  22. 2004 шу

    «Рутульски мотт: синхрони, диахрони»
    Г. Х. Ибрагимова тохкам арадаьннад.

  23. 2006 шу

    Ихрекски диалекта словарь
    К. Э. Джамалова, С. А. Семедова рутульски-эрсийски словарь арадаьннад.

  24. 2008 шу

    Фольклор, ашугски поэзи тохкар
    Ф. М. Ибрагимова болх арадаьннад.

  25. 2011 шу

    Э. И. Исмаилова эрсий-рутульски словарь
    Метта лексикографически база кхийлуш я.

  26. 2015–2019 шераш

    Кине экспедицеш
    BivalTyp типологически база метта материалаш гулду.

  27. 2020 шу

    BivalTyp дараш арадахар
    АгӀонагӀа базе Кина юрта рутульски материалаш тӀадоагӀа.

  28. 2021 шу

    Эрсечен бахархой дӀаяздар
    34 259 рутульцаш лоархӀаш да, царех 27 043 Дагестане.

  29. Июль 2022 шу

    Диалектологически экспедици
    НИУ ВШЭ шийтта рутульски юрт тохкаш я.

Кхача

  • Хинкал

    Тайп-тайпара форма йола теста кечалца, бульонца е шураца юкъарча хьаькъалашца дӀаювгӀа. Меттигашкара кхача белараш тайп-тайпара я.

  • МерзагӀаш а шера баьцаш а

    Бурамца кхачаш баьцашца, кӀолдаца, кечалца а кхебаь хиннаб. Шурий а кечалий а кхачаш лоаман Ӏаь дийцара гӀо даьд.

  • Дезала кхача

    Тула областа тохкача юкъарлон чӀоагӀагӀа дола кхачаш дезала чу рецепташ дӀалуш а хьаьша-гӀулакхашца а Ӏалашду. Авторо билгалдаккхар мара дӀабаьхача тӀехьа а Ӏида кхача чӀоагӀа долаш хилар.

Ӏадаташ

  • Гаргар а вовшашкагӀо а

    Гаргара а лувцара а юкъагӀо бахара гӀулакх, дезала Ӏидаш, хала хьалагӀолла гӀо а лоархӀаш хиннаб. Цу тайпара куц миграце хьалагӀолла хувцалуш да.

  • Ловзара Ӏаьдалаш

    Ловзаро дезалий барт, цхьана кхача, совгӀаташ, меттигашкара Ӏаьдалаш вовшах а тохаш хиннай. Исторически сурташ таханарча дезала тӀаьдалашца тӀаьхьагӀа долаш дац.

  • БӀаьсти Ӏида

    Тула областа тохкача юкъарлошкашка Эр кхачаца а лувцарашка бахаш а хул. Из дӀабаьхача меттигашка юкъагӀо Ӏалашъяра гӀо до.

Барзкъоаггаш

Шиназа костюма сурт тӀа «ухун» коч, шалташ, кӀадилга бешмет, кура хьаькъал, платок а юкъаяьннай. Доккха меттиг дӀалаьцаш хиннаб дети украшенеш а, кӀадилга ураш а. Из меттигашкара вариант я, рутулаша массанена цхьа костюм яц.
Р. И. Сефербековс Рутул юрта тӀа делла полевой материалаш гойта кӀадилга пазаташ, платкаш, шира дувхар кӀезига маьӀаш таханарча кӀезигашца цхьана Ӏалашъяр. Хан а Ӏида а костюм харжара тӀа Ӏаткъам беш да.

Халхараш

  • Ӏида халхар

    Иллеш, музыка, халхараш дезала Ӏидашка юкъедоагӀаш да. Локхара куцаш Ӏида бахараца а лувцарашкара юкъагӀоца а цхьана хувцалуш да.

  • Ловзар а гойтар а

    Азербайджана юкъарлошкашка сурт тӀа «Чаьжжара ловзар» яхаш да. Из меттигашкара Ӏида куц санна хьаяьй, массанена рутулой репертуарца цхьатарра яхаш дац.

Музыка

Ашуга поэзи текст, музыка, импровизаци, локхарий къовсам вовшах а тохаш хул. Рутулой Ӏаьдал дукха меттай юкъарлон чу дегӀаяьннай, азербайджаной поэтически культураца юкъагӀо лелаш хиннай.
К. Э. Джамаловс фольклорни темаш а сурташ а Джамесеб Саларова, Хезерчи Гаджиева, кхыча авторой кхолламашка дӀаяхара тохкаш да. БӀаргагӀа дӀалуш дола а яздаь дола литература а цхьана тайпара истори хьаю.

Пхьарсалаш

  • ЦӀока а кӀадилга кхачаш а

    Рутулой пхьарийша сурт-сурт дола пазаташ а кхыча цӀокан кӀезигаш а хьаеш хиннай. Ерза кӀезигаш бахара гӀулакх меттигашкара сурт-сурт дарца вовшах а тохаш хиннай.

  • ТӀоа а дитта а

    ЦӀеноший, жӀагӀаший, кӀезигаший тӀа диллаь дола хьаькъалаш пхьарий балхах а ЗӀилбухера Дагестана декоративни юкъагӀошках а хоам Ӏалашду.

  • ГӀишлошъяр а каллиграфи а

    Рутула юкъерча бӀаьшерий йоазонаш гӀишлошъяра болх а Ӏарбий йоазонца болча культура а гойташ я. Йоазона тӀа даьккха таьрахь дӀатохара конкретни балхашка деза, ткъа массаза а цу ханашкара цӀеношта тӀа ца деза.

Дагара меттигаш

  • Рутул

    Метта общиний доккха исторически юкъ. ОаггӀу тӀа дола документальни сурт 2013 шера оагӀой бетта юрт гойташ я, таханлера гӀишлошца.

  • Шиназ

    Рутулий диалектий атласа юкъеяхача юртаех цаӀ. Цун къамаьл а культура башхалош а кхыча юрташкара материалашца цхьана тохкаш я.

  • Ихрек а Мюхрек а

    Метта говораши исторически культураши лоархӀаме юкъаш. Маьждига архитектура памятникаш а метта Ӏадаташ а башхагӀа дӀатоха дезаш да.

  • Хнов а Азербайджанера общинаш а

    Къаман географе таханлерача районаши паччахьалкхен гӀайреши тӀехйоагӀаш я. Общинаш шоай ужарши метта культура башхалойши лоатӀаю.

ЦӀераш: леладара масалш

МаӀачара

    Кхалсагаш

      Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а

      • Джамесеб Саларов

        Рутулий ашуг а поэт а, цун кхоллам фольклораи литератураи юкъера юзамаш Ӏилман тохкама тӀа хьажаш хила.

      • Хезерчи Гаджиев

        Ашуг-поэт, цун произведенешка тохкамхойша Ӏадата мотиваши сурташи жанраши дегӀадалар гойташ хила.

      • Светлана Махмудова

        Лингвист а рутулий метта тохкамхо а, грамматикаи духовни культураи балхаш язъярхо. Ӏилманца дӀатохар а литературни болх а метта лоатӀаяра юкъе дакъа лоацаш да.

      Медиа

      Сурташца галерея

      Рутул яха пхьа, Дагестане. Документальни сурт Fred Schaerli, 4 апрель 2013 шу · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 UnportedFred Schaerli · CC BY-SA 3.0 Unported · WebP-гӀа хьаяь · CC BY-SA 3.0 Unported; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/; Fred Schaerli, 2013; converted to WebPСурт

      Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.