← Еррига къаьмаш
ЗӀилбухера Кавказ · Гуьржех
Гуьржий
ქართველები · Картвелеби
Гуьржий (картвелеби): региона юкъарлений истори, картвелий метташи, гIулакхаши оазал а. Кристосал хьалхара культаши, керста даржараши, гуьржий бусалбаши католикаши; шеръяь хронологи, талламаши а документальни сурташи.
Регионаш:Гуьржех
Ушгули · Алексей Комаров, 2018 · CC BY-SA 4.0
Мотт
Гуьржий мотт; иштта мегрелий а сванний а юкъеяхача юкъарленгашка
Доьзал
Картвелий метта дезал
ДуӀарал
3 304 075 Гуьржече (2024 шерара перепись)
Истори
Картвелеби. Гуьржий, картвелеби (ქართველები), ЗӀилбухен Кавказа халкъ да. Исторически юкъарло хьахиннай метта, Ӏаьдалаи культураи башхалош йолча регионашкара юкъарлонашкара. Гуьржий тӀахьехар, Гуьржехта гражданаллаи гуьржий мотт хари гӀирсаши дувзагда, амма цаӀ ца хилла ца Ӏаш.
Колхидаи Картли. ХӀанзара Гуьржехта малхбузенни малхбоаленни даькъашкара шира политическии культураи юкъаш шоашта тайпара истори йолаш хиннай. Вани Колхида безамаза материальни культура гойташ я. Шира паччахьашка таханарча замана этносий гӀайнашца хувцалуш доаца паччахьалкхенаш аьнна хеташ ца деза.
Ирананни Юкъерча фордайи юкъе улла юкъарлош. БӀаьшераш дӀадоагӀаш региона юкъарлош Ираница, Рими Византица юкъе уллаш хиннай. Из юкъарлош Ӏаьдала, культураи динаи тӀа Ӏаьтташ хиннай; царех цхьанатохар, къовсам, тӀеман чукхесар а хиннай.
Йоазувни керстани ди. IV бӀаьшера Картли керста ди дӀатарго таржамаши йоазувни культура дегӀайоагӀаши гӀо даьд. V бӀаьшера тӀадоагӀа гуьржий литература ширагӀа юхаяьнна хьахилараш, царех Яков Цуртавели «Шушаник мученичество» а.
Юкъерча бӀаьшерий паччахьалкхе. XI бӀаьшера хьалхарча даькъа Баграт III Ӏаьдалаш цхьанатохар, Давид ХьагӀарагӀачо паччахьалкхе чӀоагӀъяр культура тӀагӀъялара хьал хьадаьд. Паччахьа Тамара зама литератураи политически Ӏаткъами безам болаш хиннай. Юкъерча бӀаьшерий юкъарло цхьантайпара ца хиннай.
ДӀасадаьргӀадари паччахьалкхений къовсами. Монголаши чубагӀараш, цхьана паччахьалкхе дӀасадаьргӀадар, Османийи Сефевидийи паччахьалкхений духьалагӀат политически карта хувцаш хиннай. Малхбоаленни малхбузенни областашка тайп-тайпара арара Ӏаткъам хиннай, из царех тӀехьагӀара кхачаршка Ӏаткъам баьб.
ДӀасагӀоржари диаспораш. Гуьржий даь-мохк дӀа а баьнна дӀагӀоржар тайп-тайпара бахьанаш хиннай. XVII бӀаьшера шахӀ Аббас I-чоагӀагӀа Иране дӀасагӀоржари боккха роль леладаьд. Ферейдане гуьржий мотт бувла юкъарлош Ӏеш хиннай; царех истори гойташ я ди хувцача а мотти этносий дагалецар Ӏеш хила мегаргдолаш.
XIX бӀаьшерий дешара боарам. Зорбахо, школаи юкъарленна юкъарлоши халкъа культура дегӀайоагӀара лоархӀаме гӀирсаш хиннай. Илья Чавчавадзе литературни болх, публицистикаи юкъарленни болхи цхьана тохаш хиннав; цун документаш Гуьржехта Национальни архиво Ӏеш я.
Республикаи советски замаи. Демократически Республика Гуьржех 1918–1921 шерашка хиннай. ЦӀегӀаьрга арми чудагӀарцаи советски Ӏаьдал меттаоттаярцаи политически гӀуллакх хувцадаьд. Советски бӀаьшерашка дешараи культураи учрежденеши дегӀайоагӀар, репрессеши дина дахарна тӀаьхьеи а хиннай.
ТӀехьара истори. 1991 шера шоашцара Ӏаьдал меттаоттаяьй. ТӀеман къовсамаши нах шоаштагӀа дӀагӀоржари тӀехьагӀара бӀаьшерий хала даькъаш хиннай. Наьха дезалаи культураи истори массо а халкъаш тӀагӀа юкъара мах хадорхетташ доацаш, шоайта къоастаде деза.
ДӀаяздара гӀайнаш гойташ дукхал. 2024 шерара дӀаяздара тӀадиллача Гуьржехта даькъа тӀа 3 304 075 гуьржий хьисапдаьд, бахархой 84,1%. ДӀаяздар Абхазеи ЗӀилбухен Осетеи ца даьд. Из дуне тӀа гуьржий дукхал а дац, Гуьржехта массо гражданий сумма а яц.
Регионан тоабаш а, меттай къаьсташ хилар а
Регионан къаьсташ хилар. Картлийш, кахетийш, имеретийш, гурийш, рачийш, аджарийш, пшавийш, хевсурийш а, тушийш а уйлаеш йоагӀаш я исторически областашца а, меттаоттадаь Ӏаьдалашца а. Къаьсташ хилар гойташ я архитектуре, бахаре, бедаре, фольклоре а, къамаьле а; исторически областай гӀайнаш а, хӀанзара административни единицаш а цхьанатӀагӀа хинна цагӀа йоагӀаш я.
Мегрелш а, сванш а. Уж метташ шоайла къаьсташ я картвел доьзала юкъе. ДукхагӀа бувцаш бола нах регионан идентичностьца цхьана гуьржий идентичность а лелаю; меттай классификаци шоайла адаман этнически ше-ше дӀачӀоагӀдар ца гойташ я.
Лазш. Лазский мотт мегрельскица чӀоагӀа герга ба; цун коагӀа лаьтта Туркий малхбоалехьа уллаш ба, Гуьрже а бувцаш бола нах а ба. Картвел меттай гергарло шоайла цхьатарра гражданалла е цхьа кеп этнически ше-ше дӀачӀоагӀдар ца деш хила деза.
Мотт
Гуьржий, мегрелий, лазскийи сванский метташ картвелий метта дезал лоацаш да. Мегрелийи лазскийи кӀезигагӀа дувзагдаш да, царех заний гаьнагӀа хьахиннай. Из метташ цхьана дезала хилар гуьржий метта диалекташ царех хӀара хиларгдар аьнна маьӀна дац.
Гуьржий мотт Гуьржехта юкъара литературни мотт санна лелаш да. Мегрелийи сванскийи шоайта къоастадаь структураши меттигера Ӏадаташи Ӏеш я. Мегрелий мотт бувлачар дукхагӀа гуьржийца ши мотт бувлаш хилар тамашийна да; цӀагӀа дувца мотти мотт этносий шоайта хьаоттамца цхьатарра дац.
ШирагӀа тӀадоагӀа гуьржий йоазув тӀадоагӀаш тӀеххьара даьраш V бӀаьшерара да. Ширагуьржийи хӀанзара гуьржийи метта тайп-тайпара исторически хьал гойташ да, царех юкъе доахка йоазувни тӀаьхье Ӏеш я.
Асомтаврули, нусхури, мхедрули гуьржий йоазув кхо система я. Мхедрули хӀанзара дахаргахь боккхагӀа лелаш да; кхыдола кепаш килсаи культураи юкъе Ӏеш я. Царех даха культура ЮНЕСКО-га материальни доаца тӀаьхьенна списка тӀа чуяьккхай 2016 шера.
Дин а, дийна тархьар а
Кристосал хьалхара культaш. Археологеша гойта меттеи тӀаийцаи дина практикаш тайп-тайпара хилар. Дедоплис-Гора тахкар тӀаоттадеш I бӀаьшара ш. э. Картле ираний, царна юкъе зороастрийски, культaшца меттеи культaш вовшахкхетар. Из юкъара маьӀна дола цхьан комплекса, ткъа массаза гуьржий даь-даьша дина цхьаъ дола дин дац.
Армазии летописан дагахьара. Гуьржий летописан Ӏадат Армази культ паччахьа Парнавазацаи Мцхетацаи бувзабу; цигахьа уллув яьхад Гации Гаими. Из хьадаьнна ханах лаьца дувцар да, ткъа хӀанзара хоамашца протокол дац. Культ хьадалар, цун иранийи анатолийскии Ӏадаташца бувзам тахкарца бӀарчча да.
Цхьан паччахьа керта тайп-тайпара святилеш. Давид Гагошидзе 2026 шера тахкарехь Дедоплис-Гора кхоъ культa цӀа къоастабу. Цо оттабу зороастрийски, Аполлонаца бувзам болаши, меттеи лаьтта леладеш йола практикаши вовшахкхетар. Уж I бӀаьшарара конкретни археологически хоамаш тӀа лаьца гипотезаш я, массаза Гуьржех дина цхьаъ дола дин сурт оттадар дац.
Хьалхара кристосал общинаш. Кристосал хилар паччахьа кертара дин тӀаэцарал хьалха хиннай. Малхбоалерча Средиземноморски общинашцаи Писани таржамашцаи бувзамаш хьалхара киназе историн дакъа хиннай. Официальни дин хӀоттар, хьалхара тешаш хьабараш тайп-тайпара мугӀаш я.
Святой Нинои Картли дин тӀаэцар. IV бӀаьшара Мирьян III паччахьа кертара кристосал хилар гуьржий Ӏадатахь Нино миссица бувзабу. Хьалхараи тӀехьараи дувцараш деталашца тайп-тайпара я; житийни карагӀдараш дина предание я, историко кхыдола тешалташца дусташ йола.
Мцхета, киназаш, йоазон культура. Мцхета эггара коара киназа центрашца цхьаъ хиннай. Джвари, Светицховели, Самтавро тайп-тайпара гӀишлош яхара мугӀаш гойташ я. Киназаш, таржамаш, монастыраш, дешар дегӀадалар кристосал практика бӀаьшарашкахьа дӀасагӀоаржадар, цхьан дийнахьа дац.
Кристосал культура даьннача тешалташ Болнисски Сиона гӀишло яздаьр 493/494 шерага дӀатохалу. Асомтаврули йоазонашца Троица, епископ Давид, киназа ягӀар хоададар. ХьагӀараш йохаяь дола меттигаш дешара тайп-тайпара варианташ я; датировка историко-эпиграфически тахкар тӀа лаьтта.
Монастырь, школа, таржамаш. 1106 шера йилла Гелати Ӏибадатаца дешари книжка болхи дешар вовшахтохаш хиннай. Академия Ӏилманхойи талмажаш дешархойи тӀаэцаш хиннай, скрипторий каьхаташ дӀаяздеш хиннай. Ер центраш дина хоамаш дӀасагӀоаржадар, йоазон культура дегӀадалар леладеш хиннай.
Дина гӀулакха регионални куцаш. Малхбоалерча Гуьржий лоаман юкъарлонашкахь меттеи святилеши преданиеши къаьстта маьӀна долаш хиннай. Кристосал сурташ юкъарлонни дезални Ӏадаташца вовшахкхеташ хиннай. ХӀанзара Ӏида куц массаза шира Ӏадат цхьан хьисапе дӀахьо аьнна маьӀна дац.
Ислам дӀасагӀоаржадар. Хьалхара дукхагӀа лаьтта ислам хилар Ӏарбий Ӏаьдалцаи юкъара бӀаьшарашкара пхьаьнашара бусалба общинашцаи бувзам болаш да. ТӀехьагӀа османийи иранийи Ӏаткъам тайп-тайпара областаш тӀа кхаьчад. Бусалба Ӏаьдал хилар массаза меттеи бахархой дин тӀаэца аьнна маьӀна дац.
Аджарераи кхыдола гуьржий бусалбаш. Аджаре ислам дӀасагӀоаржадар османий мугӀаца бувзам болаш да; общинашта юкъе дукхагӀа дола дакъа гуьржий мотти меттеи культураи лоӀаш хиннай. Аджархой юкъе бусалбаши кристосалойи ба. Дин эtnически принадлежность хьаяккха эггара тоалуш йола билгала дац.
Иранера гуьржий. Иране ницкъаца дӀабахийта общинаш ханаца ислам тӀаэцаш хиннай. Ферейданх лаьца материалаш гуьржий мотти дукха ха лоӀаш хилар гойташ я. Уж общинаш истори массаза массаза гуьржий бусалбашта тӀатоха йиш йолаш яц.
Католикий общинаш. Католикий истори дукха бӀаьшарий миссешца, меттеи общинашца, культура контакташца бувзам болаш да. Гуьржий хилари католикий хилари вовшахкхеташ да; шира документашкара дина билгалдаккхараш контекстца хьажа дезаш да, массаза этнонимашца цхьа маьӀна долаш дац.
Автокефалии цун меттаоттар. 1811 шера Россе импери Ӏаьдало Гуьржий киназа шоай Ӏаьдал дӀаяьккхай. 1917 шера товшлагӀа бетта 12/25 дийнахьа автокефали меттаоттар чӀоагӀдаьд. Уж киназеисторин тӀадамаш я, уж кристосал дин тӀаэцара дийнашца къоастаде деза.
Советски антидин политика. Репрессеш, дина учрежденеш дӀачӀоагӀдар, юкъара Ӏадаташ тӀагӀоллар тайп-тайпара общинаш тӀа кхаьчад. Дезални Ӏадаташ, Ӏидаш, святи меттигашкара дагахьара цхьан хьисапе лоӀаш хиннай. Светски культура а массехк тӀегӀа дегӀадаь хиннай.
ХӀанзара тайп-тайпара хилар. Православи гуьржий историеи культуреи юкъе маьӀна дола меттиг дӀалоац, амма гуьржий бусалбаш, католикаш, кхыдола конфессешцара нах, светски нах а ба. Массаза Гуьрже бахархой дин статистика эггара гуьржий дин статистика аьнна тӀатоха йиш яц.
Хьажачараш дола хоам
Мотт
- Гуьржий, мегрелий, лазскийи сванский метташ картвелий метта дезал лоацаш да.
ДӀадилла а дукхал а
- 2024 шерара дӀаяздара тӀадиллача Гуьржехта даькъа тӀа 3 304 075 гуьржий хьисапдаьд.
ОагӀув а дахар а
- ДукхагӀазар дола илли алара говзал ЮНЕСКО-га списка тӀа чуяьккхай 2008 шера, квеври кечала говзал 2013 шера.
- КӀа хьадара культураи цунца йоазувза дола Ӏадаташи ЮНЕСКО-чоагӀагӀа тӀаэцар 2025 шера.
Истори
- Картли керста дӀахьажар IV бӀаьшерацаи Сийлахьа Нино миссицаи дувзагда.
- Килса автокефали меттаоттаяр 1917 шера чӀоагӀдаьд.
- Болнисски Сиона тӀадоагӀа дӀаяздар 493/494 шерашкара да; хӀалладаь дола меттигаш дешара хаттар тохкаш долча Ӏилманхоша дувцаш да.
ДӀаьха хронологи
Н. э. хьалхара эзар шу
Колхий юкъеш а, Вани аАрхеологи говзал, дукъа-хьастам а, меттигерча элий а дегӀадалар гойту.Н. э. хьалхара III бӀешо а, тӀехьагӀа а
Мцхета Картлин юкъ саннаГӀала политически а, тӀехьагӀа киназа юкъ а хиннай Малхбоалера ГӀалгӀай мехка.Н. э. I бӀешо
Дедоплис-Гора культови комплексашАрхеологически карийнача хӀамаш дина Ӏадатий уйлаш леладара тохкаш да.IV бӀешо кхаччалца
Армази Картлин дина истори юкъеКулт вевзаш да летописни хоамашца а, исторически маьӀна-доагарца а; Парнаваз яха дувцар култ хьадаьнна таьрахь нийса дац.IV бӀаьшу
Картлин паччахьа кӀалхара керста дӀаяккхарӀадато керста дӀаяккхар Мирьян III-чунца а, Нино миссица а бувзабу.V бӀешо
ГӀалгӀай йоазон хьалхара хӀамашӀалашдаь дола йоазонаш ширагӀа йоазон Ӏадат тӀатохаду.V бӀешо
«Шушаник мученичество»Яков Цуртавели яздаьр гӀалгӀай литература хьалхара хӀама хиннай.493/494 шу
Болнисски Сиона йоазонГӀалгӀай йоазон хьалхара таьрахь тӀатохаш долча хӀамаех цхьаъ керста киназа гӀишлояра дувц.VI бӀешо чаккхе а, VII бӀешо доладалар а
Джвари гӀишлоярМцхета тӀагӀа дола киназа юкъера бӀешерашкара керста архитектура дегӀадалар гойту.VII–VIII бӀаьшераш
Ӏарбий Ӏаьдал а, бусалбай юкъарлонаш аПхьанаш а, меттешкара юкъарлонаш а тайп-тайпара дина а, политикай а хьал долаш хиннай.1008 шу
Багарат III-чоахча цхьаьнатохарЦхьаьнатоха гӀалгӀай паччахьал хьаяьй.XI бӀаьшу
Самтавро юкъерачу замай комплексУкх замана тӀадоагӀа Мцхета маьждига куполаца дола кимаза; комплекс массехк мугӀагӀа хьаяьй.1106 шу
Гелати хьаярКимаз боккха культурай а, дешара а юкъарло хиннай.1122 шу
Давид Лоаттамхочо Тбилиси дӀалоацПхьа цхьаьнатохача паччахьална наькъа пхьа хул.1130 шу
Гелати коа тӀаьххьара кимаз тӀадоагӀаЛоаттам Давида тӀехьавоагӀаш волча Деметре замана тӀа лоаттам чакхдаьннад.1184–1213 шераш
Тамар ӀаьдалЮкъерачу замай Гуьржийчоа политикай а, культурай а хьалъялара мур.XII бӀаьшу чакх а, XIII бӀаьшу доладенна а
Руставели зама«Тигран цӀока йола витязь» язъяр дуне тӀара дешара хьалъялараца ювзаеннай.XIII бӀаьшу
Монголаш тӀабахарТӀеман а, политикай а Ӏаткъам бахьан долаш паччахьал гӀелъяьй.ТӀехьара юкъера зама
Паччахьалгаш а, элашка а екъарПолитикай екъар бахьан долаш областаш юкъера юкъарлонаш хийцаяьй.XVI–XVII бӀаьшераш
Ӏосманой а, сефевий а къовсамТайп-тайпара областаш къовсаш долча паччахьалкхений Ӏаткъама кӀала хиннай.XVII бӀаьшу
Иране маьрша боацаш дӀабахарГуьржий юкъарлонаш хьаяьй, царех лаьца тӀаьхье Ферейданца а, кхыча районашца а ювзаеннай.Ӏосманой мур
Аджаре ислам даржарДинагӀа хийцаялар гуьржий мотт а, Ӏаьдалаш а лоаттабараца цхьаьнадаьннад.1783 шу
Георгиевски трактатКартли-Кахети Эрсийчоьно къахьегамца лорадеш хинна юкъарло хьаяьй.1801 шу
Картли-Кахети Эрсий имперех дӀатохарМалхбоалерча Гуьржий паччахьал шен шера паччахьалкхен Ӏаьдал даьккхад.1811 шу
Кимаза автокефали дӀаяккхарГуьржий кимаз эрсий синодальни Ӏаьдала кӀала яхийтад.XIX бӀаьшера шоллагӀа дакъа
Дешара боламИлья Чавчавадзе болх литература, зорба а, юкъарлен дешар а чӀоагӀдаьд.1905–1915 шераш
Прокудин-Горски документальни суртКонгресса Библиотекай каталога тӀа Мугански аренгара гуьржий кхалсага сурт укх интервала тӀадоагӀаш ду.12/25 март 1917 шу
Автокефали меттаоттарГуьржий кимаза шера Ӏаьдал дӀаалар1918 шу
Тбилиси университета хьаярУниверситет дешара а, культура Ӏилманца тохкара а боккха юкъарло хиннай.26 май 1918 шу
Демократически Республика дӀаалар1918–1921 шерашкара шера республикай мур доладеннад.25 февраль 1921 шу
ЦӀегӀаьраскара тӀемало Тбилиси чубаьннабТӀеман тӀабахарца Ӏаьдал хийцаялар а, шера зорба дӀаяккхар а хиннай.1930-гӀа шераш
Политикай репрессешАрхива документаш тӀа лоаттадаьд хьалхараш лехара а, зезараш хиннача наьха дахара а хабар.1955 шу
Этнографически экспедици ГуьржеМузейни гулламашка дӀадаьннад регионан бедарш, керамика а, говзаллаш а.1966 шу
Этнографически музей дӀаелларГеоргий Читаяс инициативас хьадаьннад халкъан архитектура Ӏалашъяра духьа меттиг.1977 шу
«Чакруло» Voyager-а ЗӀамига пластинка тӀаГуьржий песня юкъеяьннай NASA-с харжача музыканни программе.1991 шу апрель 9 ди
Шийна йоацал хьахьалларТӀаэццай Гуьрже паччахьалкхен независимость меттаоттаяра акт.1990-гӀа шераш
Конфликташ а, новкъостара дӀабахар аТайп-тайпара юкъарленой дезалаш даьгӀад цӀенош а, Ӏаьдала вахара гонахьа.1994 шу
Мцхета и хьинаре Дунен тӀаьхьеДунен тӀа тӀаэццай исторически киназашца йола комплексан маӀан.1996 шу
Лакхара Сванети Дунен тӀаьхьеТӀаэццай лоаман наха цӀенош а, гӀала-бӀаьвнаш а.2001 шу
Дунен тӀа тӀаэццай дукхагӀа оазаш дола иллиЮНЕСКОс кхайкадаьд гуьржий дукхагӀа оазаш дола иллийца дӀаалара тӀаьхьен шедевр.2008 шу
ДукхагӀа оазаш дола илли Репрезентативни спискеТрадици юкъеяьннай адамаллин материальни доаца культуран тӀаьхьен списке.2013 шу
Квеври метод ЮНЕСКО спискеТӀаэццай Ӏаьдала винагӀа деш говзал а, цунах дӀаалар а.2016 шу
Кхы а вахаш йола культура кхоъ йоазон системашцаГуьржий йоазон системаш юкъеяьннай материальни доаца тӀаьхьен списке.2018 шу июнь 5 ди
Ушгули документальни сурт оттарАлексей Комаровс сурт оттабу Ушгули а, Лакхара Сванети бӀаьвнаш а; из сурт леладу укх оагӀатӀа.2018 шу
Чидаоба дунен тӀа тӀаэццайЛатар а, цунца йоагӀа культуран Ӏаьдалаш а юкъеяьннай ЮНЕСКО списке.2024 шу
Гуьрже бахархой дӀаяздарДӀаяздаь лаьтта тӀа дӀаяздаьд 3 304 075 этнически гуьржий.2025 шу
Гуьржий кӀа культура ЮНЕСКО спискеТӀаэццай меттаоттадаь кӀа деш а, кӀаьда белаш деш а, кӀаьда Ӏаьдала леладеш а йола традицеш.2026 шу наджгоанцхой бутт
Керсталца хьалхара Ӏаьдалашца йола керда тохкамAmerican Journal of Archaeology тӀа зӀаьнардаьд Давид Гагошидзес Дедоплис-Гора культан цӀеношца йола балха.2026 шу июнь 22 ди
ДӀаяздара тӀерашкара жамӀаш зӀаьнардарGeostat-о зӀаьнардаьд бахархой этнически хоттам, мотт а, динаш а тӀаьхьа дола хоам.
Кхача
Хачапури
Тайп-тайпара регионаш шоай кӀалхара кӀоаргача хьачца бела бепиг варианташ я. Имерети, мегрели, аджари хачапури куцацаи кечалцаи тайп-тайпара я; цхьаъ юкъара рецепт яц.Хинкали
КӀалхара кӀоаргача тестаца бела бепигаш малхбоалерча Гуьржийи лоаман кулинарни Ӏадатаца чӀоагӀа бувзам болаш я. Пхьаьна юкъе блюдо дӀасагӀоаржаш рецепташи доккхали хийцалуш хиннай.Пхали, лобио, бӀара кӀоаргаш
Буц, хьаьш, кӀоаргаш, бӀара кӀоаргаш кухни маьӀна дола дакъа да. Продукташи приправаши гулдар регионаца, шараца, дезални Ӏадатаца бувзам болаш да.Квеври, вино дешар хоамаш
Лаьттан пхьегӀа вино кечаеши Ӏалашъеши лелаю; хоамаш дезалашкараи общинашкараи дӀалуш да. ЮНЕСКО спискан юкъе чуяьккхай Ӏадатацара метод, ткъа Гуьрже кечадаь дола массаза вино дац.Бепиг, лаьтта леладеш йола календарь
Цхьаькха кӀоаргаллаш кхио, кӀоаргаллаш дахкар а, Ӏадатан кӀоаргалла декъар а Ӏидашца а, цхьана болх барца а дувзаденна да. Ер из зезагӀа дола Ӏадат ЮНЕСКО-с тӀаийцай 2025 шера.
Ӏадаташ
Супра
ШуьйрагӀа даьгӀа дола застолье къамаьл де, тосташ ала, дезал дагадаха, хьашаш тӀаийца меттиг я. Цун низам Ӏида бахьанца а, меттигера Ӏадатаца а хувцалу.Тамада а, дош а
Пир тӀаотташ волчо тосташ яха таьрахь хӀоттадеш, лоархӀаме къамаьл леладеш. Къамаьл дешар а наха довзар а кӀалхарагӀа да пир тӀа къовсам санна хьежарал.Юкъаралла а Ӏилма дӀалург а
Цхьана арагӀа болх бар, Ӏадаташца бепиг дешар а, Ӏидаш а тӀегӀерашка юкъе уйлаш леладу. Ӏилма дӀалуш да дезала а юкъаралла а хӀамашка дакъа лацаш.Чидаоба
ШирагӀа къовсам спортивни Ӏилмашца, музыкаца, дувцаца а леладалара бакъоца а цхьана тохаду. ЮНЕСКОс 2018 шера из Ӏадат Репрезентативни тептара юкъе яьккхай.
Барзкъоаггаш
Газырница дола чоха, тӀехкар а, кулг а цхьана вевзаш волча боьршача сага костюм хӀоттаду. Кхалнаьха дувца, кӀадаш а, кӀада кӀолдаш а дукха регионашка тайп-тайпара хиннай. Пшавий, туший, аджарий коллекцеш юкъера меттигерча варианташ гойту.
Ӏида а, юкъера а дувца меттигаца, таьрахьца, Ӏалашонца къоастаде деза. 1955 шерара экспедицес рачий дувца а кӀадаш а, кахетий кулгаш а, хьаькъал а, дотошца тегар а гулдаьд. Ер материалаш юкъара сценически сурта тӀагӀа дикагӀа да.
Хьалха тӀадилла исторически сурт Конгрессан Библиотекас дувц цхьан гӀалгӀай мехкара (хӀанз Азербайджана мехка тӀа дола) Мугани арен тӀа хинна гӀалгӀай кхалсаг эрсий дувцаца. Каталога таьрахь: 1905–1915 шераш. Из Прокудин-Горскис даьккха дола цхьа сурт да; из гӀалгӀай регионашкара деррига дувцаш гойташ дац.
Къаман дувхар
Халхараш
Картули
Ший-шийца халхара танец ловзархошта юкъе уйлаш леладара тӀа, сонтала а, кулга говзал а тӀа хьагӀа. Цун хӀанзара сценически куц профессионала хореографе дегӀадоал.Хоруми
Юкъара танец Аджареца, Гуреца, Шавшет-Имерхевица бувзам ба. Тохкамаш меттигерча варианташ а, тайп-тайпара хореографически хӀоттамаш а тӀатохаду.Аджара гандагана
Регионала Ӏадат шен тамашийна пластикаца а, боьршача а кхалнаьха юкъе уйлаш леладараца а. Концерта обработкаш меттигерча ловзара конкретни йоазонашкара къоастае деза.
Музыка
ГӀалгӀай дукхагӀа оазаш цхьана тохара тайп-тайпара кепаш юкъе я. Гурий, кахетий, свански кепаш тайп-тайпара я; цхьа концерта илли регионала дукхагӀа тайпаралла дӀа ца дувца.
Пандури а, чонгури а тайп-тайпара Ӏаьржаш тохаш йола кепаш я, хӀаьта исторически цӀераш цкъаза тайп-тайпара леладаь хиннай. Чонгури малхбузе ГӀалгӀай мехка гӀоргӀа да. МугӀаш дукхалца мара ца Ӏаш, кепаш строяца а, хӀоттамаца а тайп-тайпара я.
Саламури, дудуки, доли, гудаствири кхы а кепаш шоай ловзара кепаш а, юкъара функцеш а ю. Инструментальни музыка, киназа илли а, дуне тӀара дукхагӀа оазаш а цхьана бувзам болча, хӀаьта тайп-тайпара долча областешка юкъе я.
«Чакруло» йоазон музыкальни программе «Золотая пластинка Voyager» юкъе я. Из NASA проектан харжа дола конкретни фонограмма да, гӀалгӀай фольклор деррига а космосе дӀаяхьаш дола хӀама дац.
Пхьарсалаш
Керамика а квеври а
Доккхий лаьттан пхьегӀаш дешаргахьа материалах, дагара а, леладара а лаьрхӀа Ӏилма эшаш да. Говзал вина кӀоаргача культураца бувзам ба.Текстиль а кийчаш а
Хьаькъал, дотошца тегар, дети, дечиг, дӀоахал тохар музейни гулламашка меттигашца а, чудаьха таьрахьца а гойту.ШирагӀа цӀа
ТӀоа а дечиг а гӀишлош яр лоаман а, лоаман кӀалхара а меттигашка тайп-тайпара хиннай. Этнографически музейс тайп-тайпара областешкара дӀадаьха дола боккъонца дола гӀишлош Ӏалашду.
Дагара меттигаш
Мцхета
Джвари, Светицховели, Самтавро киназа архитектура а, культурала дагалацара а эггара лоархӀамегӀа дола хӀамаш да. Комплекс Дуне тӀара тӀаьхье тептара юкъе я.Гелати
Монастырь 1106 шера Давида ГӀишлоярхочо хьайийлай. Из дешара, исбахьален а, дешара культура а лоархӀаме юкъ я хиннай.Лакхара Сванети
БӀаьвнашца дола цӀенош йола юрташ лоаман бахара, гӀишлояра а, бахама а башхалош Ӏалашду. ЮНЕСКО объекта конкретни исторически ландшафт юкъе я.Вани
Археологически карийнача хӀамаша колхий юкъаралла тохкаш йиш я. ЮНЕСКОс хьалхара тептар Дуне тӀара тӀаьхье тептара юкъе яккхарца нийса дац.Георгий Читая цӀерагӀа йола Этнографически музей
Тбилиси кӀалара ара музей регионашкара цӀенош, бахама гӀишлош а, говзал а гойту. 1966 шера хьайийлай.
ЦӀераш
МаӀачара
- Мамука (гуьржий; «мама» «да» яхача дешах хьадаьннад)
Кхалсагаш
- Мзия (гуьржий)
- Ия (гуьржий)
- Натела (гуьржий)
- Циала (гуьржий)
Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а
Шота Руставели
«Тигран кӀада тӀа витязь» язъярхо, гӀалгӀай литература юкъера эггара лоархӀамегӀа дола хӀама. Текста истори тохкаш да каьхаташца, комментарешца а, таржамашца а.Илья Чавчавадзе
XIX бӀешарара язъярхо, публицист а, юкъара болхло а. Цун тӀаьхье дешара, зорба а, къаман культура а дегӀадараца бувзам ба.Сийдола Нино
ГӀалгӀай мехка серло дӀаярхо санна лоархӀаш я. Ӏилман тохкам Картли керста дӀаяккхара хьалхара дувцаш а, тӀехьагӀа дола житийни Ӏадат а цхьана оттаду.Георгий Читая
Этнограф, Тбилиси кӀалара ара музей хьайийлар. Цун болх регионашкара къаман культура кепаш тохкаца а, Ӏалашъяраца а бувзам ба.
Медиа
Сурташца галерея
Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.