Нохчийче

Нохчийчоь Северни Кавказе улл, Терка аргӀашца Большой Кавказа лоаман атагӀашца юкъе. Цун историс цхьаьнатох шира нах баьха меттигаш, бӀовра комплексаш, нохчий меттаи литератураи Ӏадат, Соьлжа-ГӀали дегӀаяр, дӀабахарца тӀомца хинна гӀулакх. ХӀанзара республикас чулоац гӀалаш, аргӀара юрташ, лоаман юрташ.

Лакхара лаьттара Ӏом, баьццара басеш юкъе, кӀай известь-тӀоараш а гуш — Кезеной-Ам Ӏомах хьадаьнна сурт · сурт · Сурт

1,58 млн

бахархой 2025 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа, Росстата юхаяьккха хьисап

16,2 тыс.

квадратни километр, республика лоаттам

паччахьалкхен метташ: нохчийи эрсийи

Географи маьӀнашка

ГӀалаш, юрташ, шахьараш

2026 шера денз Нохчий Республика муниципальни х1оттам 15 муниципальни гома а, ши шахьара гома а чулоацаш да: Соьлжа-Г1ала а, Орг1а а. Карточкашка къаьстта д1аяздаьд пхьеш, юрташ, станицеш а, поселенеш а. Галанчожски а, Чеберлоевски а административни районаш муниципальни гомашкара къаьстта гойташ да.

Наьха нах баьха меттигаш: 373
Территори: 19

Нах баха наькъаш дагардар 2026 шера сентябрь 8 дийнахьа. Цхьа ц1и йолаш дола нах баха наькъаш тайп-тайпара муниципальни кхолламашка къаьстта гойташ да. Чулоацаш да г1улакхаза баха нах боаца к1езига нах баха наькъаш а; уж чу бахархой дукхал хьокъех лаьца хоам т1адижадац. Муниципальни гомаший ц1енаш 2026 шера денз лелаш дола х1оттама т1адийзад. Административни районаш а, муниципальни гомаш а къаьсташ да.

Пхьан гомСоьлжа-ГӀалаЮкъ: Соьлжа-ГӀала

Пхьан гомОргаЮкъ: Орга

Муниципальни гомаТ1оа-Мартанан муниципальни гомаЮкъ: Ачхой-Мартан

Муниципальни гомаВеданан муниципальни гомаЮкъ: Ведено юрт

Муниципальни гомаСоьлжа-Г1алий муниципальни гомаЮкъ: Толстой-Юрт юрт

Муниципальни гомаГуьмсен муниципальни гомаЮкъ: Гуьмсе

Муниципальни гомаИтон-Кхаьллий муниципальни гомаЮкъ: Итум-Кали юрт

Муниципальни гомаКурчалойн муниципальни гомаЮкъ: Курчалой

Муниципальни гомаНадтеречни муниципальни гомаЮкъ: Знаменски юрт

Муниципальни гомаНауран муниципальни гомаЮкъ: Наурски

Муниципальни гомаНожай-Юртан муниципальни гомаЮкъ: Ножай-Юрт юрт

Муниципальни гомаСерноводски муниципальни гомаЮкъ: Серноводски

Муниципальни гомаХьаьрса-Мартанан муниципальни гомаЮкъ: Урус-Мартан

Муниципальни гомаШелан муниципальни гомаЮкъ: Шела

Муниципальни гомаШаройн муниципальни гомаЮкъ: Химой юрт

Муниципальни гомаШуьтан муниципальни гомаЮкъ: Шатой юрт

Муниципальни гомаШелковски муниципальни гомаЮкъ: Шелковски

Административни районГаланчожски район

Административни районЧеберлоевски район

Географи а бахархой а

Нохчийн Республика Къилбаседа-Кавказан федеральни гуо чохь ю. Цуьнан мохк юкъалоьцу аренан а ломан кӀажан а меттигаш, ткъа иштта Йоккха Кавказан къилбаседа басера ломан Ӏинжаш. Майда 16,2 эзар км² ю. Коьрта гӀала Соьлжа-ГӀала Сунжа тӀехь ю. Росстатан хаамашца, Российн Банко гайтинчу, 2025 шеран 1 январехь бахархойн дукхалла 1 576,6 эзар стаг яра, я гергга 1,58 миллион. Иза цхьаьна билгалчу хенана хадор ду; иза бахархой багарбаран методца къаьста. Республикин экономикехь ю гӀишлошъяр, махлелор, юьртабахам а промышленность а. Соьлжа-ГӀалин нефтан историн гӀараваларг цуьнца богӀуш дац хӀинцалера бахам нефть яккхарца бен ца хӀотташ хилар.

Региона къаьмнаш

Нохчий

Нохчий · 1 674 854 Россе (2021 шарахь хьисап деш)

Нохчийн мотт

ГӀумкий

Къумукълар · 565 830 Эрсече (2021 шу дӀаяздара)

ГӀумкий мотт · къумукъ тил

НогӀий

НогӀай · ногайлар · 109 042 Россе (2021 шерара нах дӀаязбар)

НогӀий мотт · ногай тили

МеттагӀара общеношкеи диаспореи

Тейпы и местные общества: ТӀеххьарцара гергарлоши юрта юкъарленна хилари нохчий социальни дагара дакъа да. Цу рола ханаца хувцалуш хиннай; республика хӀанзара вахар цхьа тайпан схемо магӀарца дӀадилла йиш яц.
Аккинская традиция: Аккински, е ауховски, диалект дукхагӀа ДаьгӀастехь ба. Из нохчий шуьйрагӀа долча метта Ӏаламе дакъа да, Нохчийчоь административни дозашкара арахьа долаш.
Кистинская традиция: Кистински диалект Гуьржийчоь Панкисси чӀожехь даьржад. Кистински общеношка шоай вахар гӀалгӀай культураи меттаи Ӏаламехь хинна дӀаяздина да.

Метташ

Нохчийн

Нохчийн мотт нахски тоабах да, нахско-дагестански метта дезала чура. ХӀанзара йоазув кириллица тӀа доаллаш да. Литературни норма арен диалект тӀагӀа кхеллай; меттагӀара диалекташ шоай башхалош лоаттаю.

Эрсий

Эрсий мотт паччахьалкхен мотт ба нохчий меттаца цхьана. Республика Конституце 10-гӀа статья цу статус шиннеи меттаи тӀачӀоагӀъю.

Другие языки

Республикехь гӀумкий, ногӀийи кхыйола метта Ӏадаташ а да. Дезала мотти этнически хилари цхьацца ваха моттиго магӀарца билгалдаьккха дац. Меттий правовой статус республикански закон «Нохчий Республике меттаех» оалаш долаш нийсдеш да.

Бахархойи юкъарленаш а

Лакхара карточкаш къаьмнех лаьцна зорба тоьхначу статьяшка боьду. Царахь гойту къаьмнан йукъара дукхалла цуьнан бахаман географица йоьзна ю, Нохчийчохь бехачеран дукхаллица нислуш яц. Бахархойн хӀоттам историн хийцамаш талламашца, архивашца а миграцеш талламашца а Ӏамадо. .

Нохчий: Республика коьрта къам; портала башха статья нохчий метта, историеи культура Ӏадаташтеи лерина я.
Русские и казачьи сообщества: Уж история Соьлжа-ГӀалаца, промышленностацаи Терка тӀаьхьара арен тӀара юрташцаи бувзам болаш я. XX бӀаьшера тӀеххьара тӀомеи миграцеи бахархой лоаттам боккхагӀа хувцадаьд.
Кумыки и ногайцы: Республика малхбоалеи севереи тӀеххьара общенош. Цу къамай метта ареаш лоалах долча регионашка а дӀалоац.
Ингуши и другие жители: Нохчо-гӀалгӀай автономе юкъара история Нохчийчоьи ГӀалгӀайчоьи бувзаю. ХӀанзара республика тайп-тайпара даьнна наха цӀагӀа хул.

Истори

Чулоацам

Текста боккхал

100%

Даькъе 1 · Ширал

Юрташи археологически культураши

ХӀанзара Нохчийчоь мехка тӀара археологически тӀатехараш Кавказ баха истори йӀаьха хилар гойту. 2025 шера РӀА археологи институто Искрински 1 юрт тахкар: борза эпоха даькъа тӀа цӀеноши металл тоадеш хинна моттиги печьца, формашцаи кхыча металл тоадара ларцаи карадаьд. Карадаьраш зӀамигача Ӏаьдала говзалеи юкъарленна вахареи хьокхаш да.

Сержень-Юрт кашмаш кобански культура малхбоале варианта тӀа дӀалоац. Зарбацара материалашка, масала, вай замала хьалха X-VIII бӀаьшерий карадаьраш гойташ да. Археологически культура тӀатехараши хӀамаши цхьана гойту; из хӀанзара къамаца магӀарца нийсадала йиш яц. ; .

ОагIув 1 юкъера 1даькъе чу 1

Историн очерк хӀоттийна археологин зорбанешца, архиван документашца а талламашца а. Депортаци а тӀеман дов а къаьстина главашка къастош ду; барт болу хаамаш боцуш беллархойн дукхаллин терахьаш ца гойту.

Ӏалам а хьаьркаш а

ОргӀан чӀожо цхьаьнатуху Ӏаламан ландшафташ а историн нах беха меттигаш а. БӀаьвнийн комплексаш ломан юкъараллин дахарца, некъашца а Ӏаьдалца а йоьзна ю. Ушкалойн бӀаьвнаш ЧӀаьнти-ОргӀа тӀехь, тӀулган тӀеххьа кӀелахь ю; церан латтар Нохчийчоьнан ломан уггаре евзаш йолчу суьртех ю. ; Нохчийн Республикин музей: ОргӀан чӀожан бӀаьвнаш. Кезеной-Ам Ӏам лекха лаьмнашкахь ю, Нохчийчоьнан а ДегӀастанан а дозанехь. Цуьнан бердан басеш а ломан ков а ша-шешца Ӏаламан ландшафт ю. Ӏам шина регионца йоьзна ю, цундела иза маьрша нохчийн я маьрша дегӀастанан объект санна гайтар нийса дац. Ломан архитектурин хьаьркаш йилларан хенаца, Ӏалашъяран а меттахӀотторан барамца а къаьста. Документальни суьрташ а Ӏилманан суртхӀоттораш а оцу башхаллаш ган таро ло.

Диний тӀаьхье

Нохчийн динан дахарехь боккха меттиг дӀалоцу суннийн исламо. Регионан историна суфийн Ӏадаташ а рухийн хьехархойн тӀаьхьенаш цхьаьнатохар а кӀалхара ду. Царех Кунта-Хьаьжа Кишиеван Ӏамор кадирийа братствонца боьзна бу. Дж. И. Месхидзе энциклопедин статьяно карайо Кунта-Хьаьжа биографи, цуьнан Ӏамор даржор а XIX бӀешеран историн хьал а. Динан историс юкъалоьцу тайп-тайпана некъаш а этапаш а; республикин хӀинцалера бахархочун ша-шешца долу тешар цхьана этносан билгалоца билгалдаккха ца ло.

Костюм, пхьола а музыка а

Музейни материалаш тӀехьашка ю войлочни производство, дувхар а, юкъерча хӀамаех лаьца хоамаш. Бурка шийлачунна, догӀанна а, фега а духьал лаьтташ йола куц доаца войлочни тӀоа. Цун кхеллар чӀоагӀа къахьегам безаш хинна говзал я, тӀаккха цунах тӀаьхьа тӀоагӀаш, тӀоадаьккхий, товш хинна. Нохчийн музыкальни культура юкъелоац иллераш, инструментальни музыка а, дина иллераш а. Музейни тохтамаш тӀехьашка ю Ӏад, фу а, тӀоараш а лелаеш йола инструменташ. Аренни записи тӀехьашка ю безам болаш маьлхараш; царех дола вӀашагӀа а, запись яь хана а кӀоаргагӀа лоархӀаш да материала тӀехьашка. Исторически костюм а, фольклор а дувц меттиг а, ха а белгалдаьккха. ХӀанзара Нохчийчохь лаьтташ йола тӀаьхье ю гӀалара культураца, литератураца а, профессионалаьрча исбахьаца а цхьана.

Кухни а культури а дуацара

Традиционни дуацара система цхьана тохаш да хьаькхна, дулха, шура а, баьца а продукташ. Ц1ихе йолча шайх жижиг-галнаш, галнашца а бульонца а дола дулха, т1адижаш тайп-тайпара юкъатохаш йола маькх. Трапеза х1оттам шерал, дезала а, бахама а хьашташца болаш хиннаб. Б. Б.-А. Абдулвахабован тохкам XIX б1аьшареи XX б1аьшера юххеи нохчий дуацарага хетадаьд. Цу чу оттаю повседневни а, 1адата а трапезаш, хьаша т1аэцара бакъонаш а, дуацара юкъера юкъаметтигаш а малхбоалера къаьмнашца. Исторически сурт оттадар шоай замага хетадаьд, из аьннар маь1а дац х1анз дола деррига дезалаш цхьатерра бакъонаш лоаттаю аьннар.

Медиа

Нохчийчоьнан лаьмнийн сурт

Сурт Кезеной-Ам Ӏоман мотивашца даьккхина ду, иза конкретни меттиган документальни сурт дац. Археологин белхийн боккъула сурташ а архиван суьрташ а лахара хьажоргашкахь тӀекхочуш ду.

Музыкальни яззамаш

Ӏадаташкара музыкан аренаш тӀара йоазонаш ↗Исполнителеши йоазонаш оттадаь меттигеши белгалдаь тоадаьр, нохчий музыка а чулоац.

Гимн

Нохчийн Республикин пачхьалкхан шатлакхан илли

Нохчийн

Дешнаш: Х.-А. Кадыров. Музыка: У. Бексултанов. Нохчийн Республикин 2010 шеран 28 июлан № 30-РЗ закон, 2023 шеран 12 мартехь хийцамашца.

Пачхьалкхан шатлакхан иллин тӀечӀагӀдина текст а музыкальни редакци а зорба тоьхна закон тӀетухуршкахь. Юьззина редакци «Официальни текст» аьллачу хьажоргаца дӀаелла мега.

Хронологи

ХIамаш: 11 / 11

В. э. тӀ. X-VIII бӀешераш: Сержень-Юьртара кобански культурин карийначаш, РӀА-н Археологин институтан талламашкахь зорба тоьхна.
1785-1791: Шайх Мансуран болам Къилбаседа Кавказехь.
1818: Сунжа тӀехь Грозни гӀап йиллар; Соьлжа-ГӀала кхиор.
1922 шеран 30 ноябрь: Нохчийн автономин область кхоллар.
1934: Нохчийн а гӀалгӀайн а автономин областаш цхьаьнатохар.
1936: Цхьаьнатоьхна автономин область Нохч-ГӀалгӀайн АССР тӀе хийцар.
1944 шера саькура бетта 23 ди: Нохчий а гӀалгӀай а ницкъала дӀакхалхар доладар. 1944 шарахь автономи дӀаяьккхина.
1957 шера наджгоанцхой бетта 9 ди: Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀотторан указ; юхаверзарна хьалхара хьаьрк дӀаяккхар.
1994-1996: Хьалхара нохчийн тӀом; 1996 шеран августе Хасавюртан барт.
1999: Керда тӀом доладар а маьрша бахархой дукха дӀакхалхар а.
2003 шеран 23 март: Нохчийн Республикин Конституци тӀеэцар.