← Еррига къаьмаш
Къулбаседа Кавказ · Дагестан
НогӀий
НогӀай · ногайлар
НогӀий: аренан Евразин тӀаьхье, НогӀий Орда истори, баха нах дӀасагӀортар, моттши культураши. Хьалхара динашши ислам даржараши, хьанафитски Ӏадат, тӀаьхье йола хронологи, литератураши Ӏилман материалаши.
НогӀий заказник. Фото Mmdocent, 2012 · CC BY-SA 4.0
Мотт
НогӀий мотт · ногай тили
Доьзал
Тюркий дезал · кипчак-ногӀай кӀалхара тоба
ДуӀарал
109 042 Россе (2021 шерара нах дӀаязбар)
Истори
Евразин арера къам. НогӀай тюркий мотт бувцаш къам ба, цун истори Лохера Идо́лца, Каспиййисте, Кубаньйисте, ЗӀилбухера ШӀимагӀара Ӏаьржача фордайистеи ювзаенна я. Ший цӀи «ногӀай», дукхалага «ногӀайлар». Таханлера къам ДегӀастане цхьан кӀошта тӀа тӀехьа ца латт.
Джучийн Урда тӀара Мангыт юрт тӀа. Къам кхолларалга дакъа лаьца Джучийн Урда дуне чура тайп-тайпара тюркий а, монголий а хьабара тобанаш. ЦӀи НогӀай темникаца ювзаю, амма НогӀай Урда а, таханлера къам а цун ший улуса тӀа тӀадетталургйолаш дац.
Эдиге а, паччахьалкхе хьахиннара а. В. В. Трепавловс къоастаду Эдиге урхалла деча тайпана дай а, цун тӀехьеной ший дола паччахьалкхе хьахиннара а. Яик тӀара Мангыт юрт тӀехьагӀа Джучийн Урда тӀара къоастадаьд. Сарайчик лоархӀаш хиннай эггара лоадам бола юкъарче.
XV–XVI бӀаьшерий Урда. Бийша а, мирзаша а леладаьд лелача юкъарлений тобанаш. НогӀай паччахьалкхе дакъа лаьцад Москохца, Кърымца, Юкъерча Азен ханойца дипломатеи маьхкаи гӀулакхашка. Цун истори чу ювзаеннай бартхой, тӀемаш а, баьцашца къовсам а.
ДӀасадалар а, керда тобанаш а. XVI бӀаьшера хинна къизаллаша Йоккхача а, ЗӀамагӀча НогӀайшка дӀадоагӀаш хиннай. XVII бӀаьшера хьалхара кхоалагӀча даькъе хьалха хинна паччахьалкхе дӀаяьннай. ДӀабахарша тӀехйоагӀадаьд ногӀай юкъарленаш ЗӀилбухера Кавказе а, Ӏаьржача фордайисте а.
1783 шера хинна бохам. ДӀабахара планаш а, Кубань тӀара герзаца духьалагӀаттар а чакхдаьннад российской эскарий таӀазарца. Октябре Керменчик волаш ногӀайша чӀоагӀа зе дийнад; цаӀ дола бахархой Кубань тӀехьагӀа а, Ӏосманий мехкашка а дӀабахар. Беллачара дукхал хьисап деш тайп-тайпара я.
XIX бӀаьшери диаспора а. Ӏохайтар тӀехьагӀа а, тайп-тайпара областешка тайп-тайпара хиннай, Ӏаьдала политикаца, лелача меттигаш кӀезигъяларца а, бахама хьашташца а. XVIII бӀаьшера тӀехьара XX бӀаьшера долалуш хинна эмиграцен толгӀаша Ӏосманий импере ногӀай юкъарленаш кхоллай.
Советий XX бӀаьшере. Школай дешар, керда йоазон, коллективизаци а, Ӏохайтара дахара тӀа а кхачар а цӀагӀара дахар хувцадаьд. Дина институташ тӀа Ӏаткъам хиннай; дезала чу хазна а, Ӏадаташ а дӀалуш хиннараш тӀаккха а мара ца соцадаьд.
ДӀабахар а, дукхал а. 2021 шера октябрь 1 тӀа хиннача нах дӀаязбарага хьежжа, Россе 109 042 ногӀай дӀаязваьв. ДегӀастане 36 944, Ставрополь крае 22 569, Къарча-Черсесе 17 368, Нохчиче 2 819 ваьв. Из къаман шеен тӀадийрзар да, мотт бувцаш болчара дукхал дац.
ДӀатардар а меттигерча юкъарленгаш а
Массаза баха моттигаш. ДаьгӀасте, Карачаево-Черкесе, Ставропольски край, Нохчичеи Астрахани областеи къаман таханарча географи юкъедоагӀаш да. Меттеера общинаша шоай башхалонаш 1алашъю ногайски культура юкъе.
ТоагӀаш а исторически ц1ераш а. Къараногайцаш, кубанскии кумскии ногайцаш, едисанций, едишкулций, джембойлукций яхаш хинна исторически цхьаьнакхетарш тайп-тайпара сийлахьашка хьожаш да. Моллаг1а тайпа, диалект е орда цхьатарра «тайпа» т1а ца делла мегаргьяц.
Астрахани тоагӀаш. Къарагашски, юртовскии кхыдола къамаьла башхалой шоай истори йолаш я. Цар метта классификаци а этнически ше-ше д1алоаттадар а къоастадеш хьоашалду; цхьа ц1аьрмата г1улакх деррига классификацен хаттараш ца хьакъеца.
Россе арагӀара общинаш. Турцера ногайски диаспора массехк миграционни т1оарашца хьадийлад. Цхьаъ дола таханарча дуьнен т1а мел дола дукхал д1аяздаь дац; Россе ц1аьрмата диаспора дукхал д1аяздара метта ца х1аьтта.
Мотт
НогӀай мотт тюркий дезала а, кипчак-ногӀай кӀалхара тобана а юкъедоагӀа. Из гӀазакхий а, къаракъалпакий а метташца гергара да, ший дола литературни норми а, меттигера къамаьла башхаллаш а лоаттадеш.
ДукхагӀа къоастаду къараногӀай меттадаькъе, Къарча-Черсесера акногӀай меттадаькъе а, Ставропольера ногӀай меттадаькъе а. Астраханера тобаний къамаьла башхаллий статус къоасташ тайп-тайпара дувцаш да; уж цхьан цӀера кӀела механически тӀатоха йиш яц.
Ӏарбий йоазона тӀехьагӀа 1928 шера латиний алапат чуяьккхай, 1938 шера кириллиций алапат. 1950 шера таханлера алапат чӀоагӀдаьй. Йоазона истори дешарий, зорбанеи сердалоший балхаца ювзаенна я.
Мотт Ӏомаду предмета санна, леладу литературе, зорбане, радиоте, телевидене, театре. Мотт хадар а, дезала чу дӀалуш хилар а регионашка тайп-тайпара да; къаман дукхал отташ дола гойтам мотт бувцаш болчара дукхалца нийса дац.
1938 шерарча орфографен бакъоний гуллам кечдаьд А. Джанибековс, М. Курманалиевс, А. Ниязовс, Э. Джанибековс. Библиографически дӀаяздарца авторий а, цхьан долча зорбан шера а тахкаргйолаш да.
Дин а, дийна тархьар а
Хьалхара тешашца леладеш хинна хӀамаш а, материалаш а. Ислам делхача хана хинна тӀаьхье таллаш мифаш, фольклор, Ӏадаташ, лексика лелаю. Тайп-тайпара заманашкара а, тоабашкара а материалаш гойту Ӏадаташ хийцаялар, цундела цхьа цхьан а хийцалуш доаца «гӀалгӀай шира ди» юха меттаоттае йиш яц.
Тенгри, сигале а, Ӏаламан ницкъаш а. Ӏадаташкара дийцараш тӀаьхьадаьннад Тенгри, малх, бутт, Ӏаламан меттигий синой. Ислам даржача, хьалхара цӀераш а, сурташ а керда бусалба маьӀна долаш хила йиш я.
Даь-дадаш а, кӀалхарагӀаш а. Даь-дадий дагахьа лелар а, гӀарбевла наьха кашамаш лоархӀар а дина культуре юкъе боккха меттиг дӀалоацар. Талламхой тохкаш хиннаб, из Ӏадаташ бусалба сийлахьашкара дийцарашца муха вовшахтохаш хиннад.
Ислам муха дӀадаржадар. ГӀалгӀай даь-дадий ислам дӀаэцара коьрта исторически контекст ЦӀе Ордаца а, гӀазакхий аренца Юкъера Азеи Ийдала тӀеи гӀалашца бусалба юкъаметтигашца а бувзам болаш ба. Из кхыдола никъ ба Ӏаьржачу ДаьгӀасте хинна Ӏарбий походашка хьожаш.
Берке а, хьалхара бусалба юкъаметтигаш а. Бусалба Ӏедалхой а, юкъараллаш а Джучи Улусе Узбеке кхачале хиннай. XIII бӀаьшарерча ханас Берке ислам дӀаэцара маьӀна дац массо а гӀазакхий цхьана хана дӀаэцара я хӀанз а кхоллаяьннагӀа гӀалгӀай къам хилара.
Узбек зама. XIV бӀаьшарера хьалхара агӀо, ханас Узбек Ӏедал деш хинна зама, Дешт-и Кипчаке ислам дӀадаржара лоархӀаме мур хиннай. Ди дӀадаржар дӀахо дӀадахад хьехамца, политически юкъаметтигашца, меттигера юкъараллашца.
Эдиге а, тӀаьхьара тӀегӀаш а. XIV–XV бӀаьшерийн дозане Эдигес бусалба дина гӀулакх лоархӀаш хиннай. ГӀалгӀай Орда замана ислам цун политически а, культурни а дуне мел долча дакъа хинна дӀадаьннад.
Суннизм а, хьанафитски мазхьаб а. ГӀалгӀашка исторически хьинаре хьанафитски бакъона школа суннитски ислама ю. Из къаьста ДаьгӀасте маьлхагӀара наьха юкъе дӀадаржаьннача шафиитски школаца; ший а суннизме юкъедоагӀа.
ГӀазакхий юкъаралли ди. Ярлыкаповс гойту, тӀехьажача сагага Ӏаьдалаш доацаш хилар теш хилара доацаш хиларга хьажжа дац. Маьждигаш, муллой, дешар, ламаз, доьзала Ӏадаташ тайп-тайпара меттигера хьалашка хиннай.
Суфийски юкъаметтигаш. Энциклопедически статья тохкаш ясавийа а, накшбандийа а Ӏадаташ а, тӀаьхьа бусалба юкъаметтигашца хинна юкъаметтигаш а. Цу дӀадаржар хийцалуш хиннад замаца а, тоабашца а; из массо къаманна цхьа братство тӀа а ца хьожаш.
Мифологически сурташ. Фольклоре албаслаш, аздаа, пари, кхы а персонажаш дӀаяздаьд. Цу тӀаьхьара сурташ бусалба джиннаш а, шайтӀа а дийцарашца вовшахтохаш я. Фольклорни сурт цхьан а хӀанзара сага дина Ӏамоца нийса дац.
Ӏидаш а, календарь а. Марха-байрамца а, Къурман-байрамца а цхьана бӀаьсте Навруз а гӀаръяьнна я. Бусалба Ӏидаш бетта календара тӀаьхьадоагӀа, бӀаьстенца Ӏид малха шеран циклца бувзам болаш ба. Из тайп-тайпара календарни Ӏадаташ да.
Советски хьалаш. Маьждигаш дӀачӀоагӀдар а, дина гӀуллакххой хьалхагӀа лелар а дешар а, юкъаралли Ӏадаташ а хьалхагӀа лелар. Цхьацца Ӏадаташ а, хазнаш а доьзалашка дӀадаьннад. Ярлыкапов монографе из вахар тохкаш я цхьа бусалба культура историца, тайп-тайпара Ӏадатий тӀегӀанашца.
Меттаоттар а, хӀанзара вахар а. 1980-гӀа шераш чакхдоаллаш юхадаьлар юкъаралли дина гӀулакх а, хьанафитски тӀаьхье дийцараш а. Тахан цхьаь Ӏадаташка дакъа лацара тӀегӀа а, ша-ша дийцараш а къаьсташ да. 1990-гӀа шерашкара талламхочун тӀехьажараш 2026 шера хийцалуш доаца сурт санна леладац.
Хьажачараш дола хоам
Мотт
- НогӀай мотт тюркий дезала юкъедоагӀа; регионашкахь меттадаькъаша тобанаш я.
ДӀадилла а дукхал а
- 2021 шерарча Россе чура нах дӀаязбарага хьежжа, 109 042 ногӀай ва. Къаман дукхал а, мотт бувцаш болчара дукхал а тайп-тайпара я.
ОагӀув а дахар а
- XX бӀаьшера долалуш хинна ногӀай юьртан кийчдар РЭМ 8762-15073 фетарах, кӀадахах, кӀуврах а дийна да.
Истори
- НогӀай бусалба Ӏадата ханафий мазхаба суннизм лоархӀаш да.
ДӀаьха хронологи
XIII бӀаьшу
Джучи Улуса кхолларашДжучи Улусе цхьана тохаш хиннай тӀехьагӀа ногӀай кхолларе юкъегӀерташ хинна тоабаш.XIII бӀаьшера шоллагӀа дакъа
Темник НогӀайЦун цӀерца этноним ювзаю; из тӀехьагӀагӀа НогӀай Орда кхолларца цхьатарра дац.XIII бӀаьшу
Узбек замал хьалха исламДжучи Улуса бусулба юкъагӀертараш дӀа-хьа лелаш хиннай, дин аргӀан наха юкъе дӀа-хьа Ӏохьадалале.XIV бӀаьшера хьалхагӀа дакъа
Узбек хана зама ислам дӀачӀоагӀдарБусулба институташ чӀоагӀдар аргӀан дина истори юкъе еза моттиг дӀалоац.XIV бӀаьшера тӀеххьара – XV бӀаьшера хьалхагӀа
Эдиге а, Мангыт юрт аХьалгӀагӀа тайпа тӀагӀо, цун тӀехьенарой НогӀай Орда тӀа хьалхагӀа хинна.XV бӀаьшу
ШегӀа дола Орда кхолларМангыт юрт тӀехьагӀагӀа Джучи Улуса политически системех дӀакъасталуш хиннай.XV–XVI бӀешераш
Сарайчик а аренан дипломати аОрда дакъа лоцар Поволжьен, Кавказан а Юкъерча Азен а юкъе политически а махбара а зӀенашка.1550-гӀа шераш
ТӀемаш а декъадалар аПолитически кризисо гӀодоаккхар Йоккхача а ЗӀамагӀча НогӀийн а къаьсташ хилар.1557 шу
ИсмаӀила а Иван IV-чун а шертьТрепавловс тӀаьхьегӀа хьажа барт мехкадаьшцара юкъера зӀенашка, тӀаккха а массо а ногӀий Россе чубахар цхьа тера даьлла де тӀа а ца отташ.XVII бӀешера кхоалагӀа дакъа
Хьалхара паччахьалко дӀадаларМиграцеша а политически хийцамаша а ногӀийн цхьаьнакхетарш хийцадо.XVII–XVIII бӀаьшераш
Ӏаьржача хӀордайистера а Кавказара а ногӀийн юкъарлонашКерда баьцаш лелаеш хьал а лувцара паччахьалкхенашцара юкъаметтигаш а политически географи хийцаю.1783 шеран 11 июнь
Баьцаш лелаеш хьажа тӀеман йоазонашСуворовс рапорте тӀадилла Кубань тӀа ногӀийн юкъарлонаш леладар теркадар.1783 шеран 1 сентябрь
Дон тӀа дӀабахийтарах дола документАрхивера рапорто тӀадилла дӀабахийтара политикай эпизодех цхьаъ.1783 шеран октябрь
Ӏоткъам беш лелае кампани а чӀоагӀа харцамаш аКерменчик волгаш хӀаллакдар а цул тӀаьхьа дӀабахар а историн боча тӀехдалар хинна.1783–1812 шераш
Духьал дӀахьош хиларПилипчука тохкам Буджака а Закубанья а ногӀийн юкъарлонаш эрсий экспанси хьалха тохкаш.XVIII бӀешера тӀеххьар а XIX бӀешере а
Мелла а оагӀув ӀохайрБаьцаш лелаеш хьажа меттигаш кӀезигдар а бахама реформаш а тайп-тайпара юкъарлоний кеп хийцаю.1850–1860-гӀа шераш
Дукха нах дӀабахарОсманий импере миграцен толкъаша ногӀийн диаспора арахьа шоръю.1879 шу
А.-Х. Джанибеков валарДӀадоагӀа просветитела а метта тохкамхочун а биографи.XIX бӀешера тӀеххьар
КъаьнарогӀийн сесагай куйУкх хана тӀатохар РЭМ 333-2 куй.XX бӀаьшера юхь
ДӀалелаеш дола цӀагӀара текстильМузея цӀагӀара наличнико материалах а декоративни белхах а хабараш лоац.1912 шу
Махмуд-Мектеб сурт оттарА. Н. Самойловичо бахархой, цӀенош а маьждиг а сурт оттаду.1920–1930-гӀа шераш
Вахара кеп хийцаярӀохайр, школера дешар а дина институташна тӀатохараш а денна-бусара вахар хийцаю.1925 шу
Музее сурташ чудахарСамойловича 1912 шерара ногӀийн сурташ музея гуллам чу доагӀа.1928 шу
Латиний йоазувӀарбий йоазува метта керда алапат чудаккхар.1938 шу
Кириллица а нийсаяздараш аКириллица тӀа кхачарца цхьана нийсаяздаран бакъоний гуллам арахоадар.1948 шу
Кадрия Темирбулатова йоаларХинна йоазонхо Терекли-Мектебе йоал.1950 шу
ХӀанзара алапат чӀоагӀдарМ. А. Булгарова доклад тӀадилла библиотекара материал йоазув дегӀадалара мугӀ тӀадилла.1965 шу
Кадрия цӀайхьалхара зорба тохарЙоазонхочун стихаш «Степной маяк» газета оагӀонашка тӀадовла.1970 шу
«Лоамаш аренаца дӀадолалу»Дагестански книжни издательстве Кадрия цӀайхьалхара китаб наьна меттала арахоаду.1972 шу
«Тропинка» яха сборникКнига Карачаево-Черкесски книжни издательствошарахьара арахоаю1975 шу
«Бутт б1аргадалар»Москвашкара арахоаю Кадрия стихий сборник эрсий меттала даьккха дола1978 шу
Кадрия валарПоэтесса дезал хьаькъал къаман литературни дагах ялатташ хул1980-гӀа шераш чаккхе–1990-гӀа шераш
Ди даькъалара дин дахар меттаоттарОбщинаша институташ меттаоттаю, ханафий т1ехье 1алашъяра никъ 1амаю2000-гӀа шераш
Профессиональни къаман сценаДраматически театро репертуар а гастрольни з1амаш а ногай общинашта юкъе дег1айоахаю2014 шу
Ногайски театра Татарстане гастролашТеатро «Хьо са нана я» яха спектакль гойташ я2015 шу
Конья театральни фестивальКоллектив тюркий метта театрий дукхагӀа мел дола фестивале дакъа лоац2021 шу
Баха нах д1аяздарРоссе 109 042 ногайца д1аяздаьд
Кхача
Дукъ а, шура а
Даькъазал дезал даькъазалца дукхагӀа дола даар даькъазалца хьадаьннад, амма из дукъаца а, шураца а мара дац. Меттиг, хьашт а, Ӏохайшара тӀагӀо а дааран гӀирсаш хийцадаьд.Бесбармак а, даьттаца даьккха даар а
Гаджиевас бесбармак а, дукъаца а, бӀараца а даьккха кхыдола даар а дувц. ЦӀераш, даьккха а, тӀадилла а тайпараш меттигерча тоабашка хийцалуш хиннай.Кумыс а, айран а
Шура кӀоагӀа малар а, шура тоадеш лелаеш йола кепаш а даькъазалца а, даар Ӏалашъярца а ювзаеннай. Уж хӀаьта долча гӀирсашка а, меттигерча Ӏадаташка а тӀатовжаш хиннай.Катлама а, баурсак а
Шийла тӀоара кӀоагӀа бепиг а, бӀараца даьккха даар а Ӏида шуара тӀа хул. ГӀулакха материалашка уж бӀаьстенга Ӏида тӀа хьагӀача хӀаман юкъегӀерта.НогӀай чай
Чай хьаьша тӀаэцаре а, дийнахьа дааре а ерригача хӀаман юкъегӀерташ хиннай. Исторически тахкаргдо дааран тайп-тайпара хилар а, дааран Ӏадаташ хийцаялар а, ткъа хӀаьта массазара къаман цхьа эрш дола рецепт а яц.
Ӏадаташ
Хьаьший Ӏадат
Хьаьша тӀаэцар а, цхьана даар а гергарча а, лоалахошца а юкъагӀерташ хиннай. Ӏохайшара а, хьагӀача хӀаман а бакъоно тӀатовжаш хиннай.Тайпа а, юкъаралла а
Гергарча юкъагӀертараш, тайпан цӀераш а, тамагӀаш а ваьнначара дагахоаттамаш Ӏалашъеш хиннай. Уж хийцалуш хиннай.Ловзар а, цӀа а
Ловзара дахар цӀенца а, кӀадаца а, ханаца а ювзаеннай. Исторически ловзара цӀа таханарча сцени тӀа хьадеча суртаца мара тара яц.Ӏидаш а, къовсамаш а
Юкъара Ӏидаш иллешца, ловзарашца а, къовсамашца а хиннай. Юкъара аргӀан кепаш меттигерча кепашка хийцалуш хиннай, дахара кепца цхьана хийцалуш.
Барзкъоаггаш
Маьра комплект юкъегӀерташ хиннай коч, хачи, бешмет, тӀехьара дувхар, тӀехк а, кура кӀадаш а. Ф. Ю. Каноковас гойташ я заманашта а, меттигерча тоабашка а юкъе дола башхаллаш, тӀаккха цӀока кӀудаш а, тюбетейкаш а.
КъаьнаргӀай мехкарий кӀуда РЭМ 333-2 XIX бӀаьшера тӀеххьара шерашкара да, цӀоках, маьхах а, кӀадаца а даьккха да. Из музея тӀа дола цхьа хӀама да; цунах мехкарий еррига костюм меттаоттаде йиш яц кхыдола материалаш доацаш.
Дувхар цӀенгара материалашца а, чура кӀадашца а цхьана хиннай, хана а, хьашт а, лоалахошца юкъагӀертараш а гойташ хиннай. Таханарча концерта костюм документашца тӀадийшача исторически комплектаца мара тара яц.
Халхараш
Ӏида тӀа халхар
Халхара а, иллера а кепаш юкъара а, дезала а Ӏидашка юкъегӀерташ хиннай. Уж таханарча кепашка лелаяр Ӏадат дӀахьош я, цуца цхьана из хийцалуш а.Сцени тӀа дегӀадалар
Къаман театро драматурги а, музыка а, болам а цхьана тох. Цун гастролаш ДаьгӀастен, Ставропольен, Къарча-Черсий меттигерча юкъараллашца а, кхыдолашка а ювзаю.
Музыка
Эдигеи цун тӀехьенаройи дувца турпала эпос тюркий къаьмай юкъара ногӀай цикл юкъегӀерта. Цун кепаш исторически дагахоаттамаш Ӏалашъю, амма уж хӀаманна тӀанийса протоколаш яц.
Иллеш, оазараш а, поэтически импровизаци а баьца дӀадувцаш хиннай. Фольклор гулдеш болх беш болча наха а, сердарача наха а болх цу тӀаьхьенца зорбане культура а, дешара а юкъегӀерташ хиннай.
Таханарча сцено къаман а, дуне тӀара а драматурги тӀатовжаш я: НогӀай театра репертуаре Р. Керейтовс яьккха «Шора батыр» а, Мольера, Чехова, Лорки произведенеш а я.
Пхьарсалаш
МӀаьха кӀада а, цӀа а
МӀаьха кӀада дӀа-хьа йоахаш йола цӀагӀа кӀада а, цӀенгара гӀирсаш а хиннай. Музея тӀа цӀагӀа кийчдар РЭМ 8762-15073 мӀаьха кӀадаца, кӀадаца а, кӀаьнгаца а цхьана тохаш да.ЦӀока, дечиг а, говра гӀирс а
ПхьегӀаш даькъазалца, дӀа-хьа леларца а, дахарца а ювзаеннай: гӀирсаш, цӀагӀа дакъош, урагӀаш а, гӀирс а яьккхар. ЦӀенгара пхьегӀа махбазарца ювзаеннай.Дувхар тегар а, кийчдар а
Кура кӀадаш а, тӀехьара дувхар а тайп-тайпара материалаш а, кепаш а эшаш хиннай. Уж меттигерча хьалашка а, лоалахошкара пхьегӀан Ӏадаташка а тӀатовжаш хийцалуш хиннай.
Дагара меттигаш
НогӀай аргӀа
Каспи хьаьра аргӀан ландшафташ дӀа-хьа лелара историца а, таханарча эвлашца а ювзаеннай. ТӀоагӀа тӀа гойташ ДаьгӀастен НогӀай заказник, ткъа хӀаьта юкъера бӀаьшерий Ӏохайшара меттаоттар яц.Терекли-Мектеб
ДаьгӀастен ногӀай культура юкъагӀертарашкара цхьа моттиг, поэтесса Кадрия Темирбулатова ваь моттиг. Къаман истори цуца цхьана дукхагӀа шуара тӀа дӀалоацаш я.Сарайчик
НогӀай Орден исторически юкъарче Урал хинк тӀа, таханарча Къазахстане. Из къаман юкъара аргӀан историца ювзаеннай Шималахьара Кавказал арагӀа.Къарча-Черсий а, Ставропольен а эвлаш
ШегӀа дола меттигерча юкъарченаш, метта а, культура дахара а. Уж цхьа ДаьгӀастен юкъараллах дӀаяьнна гаьн мара лоархӀаш яц.
Ц1ераш: таханара леладара масалш
МаӀачара
- Эдиге (ногӀай, тюркий)
- Айдар (ногӀай, тюркий)
- Айтуган (ногӀай, тюркий)
- Батыр (ногӀай, тюркий)
- Темир (ногӀай, тюркий)
- Токтар (ногӀай, тюркий)
- Алтай (ногӀай, тюркий)
Кхалсагаш
- Алтынай (ногӀай, тюркий)
- Кумис (ногӀай, тюркий)
- Шолпан (ногӀай, тюркий)
- Карашаш (ногӀай, тюркий)
- Карлыгаш (ногӀай, тюркий)
- Юлдыз (ногӀай, тюркий)
- Тансылув (ногӀай, тюркий)
- Кунсылу (ногӀай, тюркий)
Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а
Эдиге
ТӀеххьара Джучи Улуса политически болхло а, ногӀай бий тайпана да а. Исторически биографи эпосах мара тара яц, из массехк къаьмашка гӀорггӀа да.А.-Х. Ш. Джанибеков (1879–1955)
Сердара болхло а, таханарча ногӀай йоазон культура кхолларех цхьа а. Цун цӀи 1938 шерара Орфографически бакъоний гуллам оттаяьча наха юкъе я.Кадрия Темирбулатова (1948–1978)
НогӀай поэтесса, Терекли-Мектебе ваь. Цун поэзи шегӀа дола сага хьашт а, ваь аргӀан сурт а, къаман культура дагахоаттам а цхьана тох.
Медиа
Сурташца галерея
Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.