Къарачай-Черсий

Къарачай-Черсис цхьаьнатох Северни Кавказа аргӀаш, лоаман хьалхашкара меттигаш, лоаман атагӀаш. Цига улл Черкесск, Кубаньи Тебердаи атагӀаш, Домбай, Архыз, юкъерча бӀаьшарашкара Алани гӀишлош. Къарачай, черсий, абазин, ногӀий, эрсий культураш республика дукха къаьмей наследи доккха дакъа да.

Тебердин шахьара Ӏаьмнашца, лоаман хьунашца йола пейзаж. Из художника сурт да, цхьан Ӏаьмна тӀаьхьа йоаца иллюстраци. · Сурт

468,6 эзар

бахархой 2025 шера тушола 1-ча дийнахьа, Росстата гергара мах хадор Россий Банка профиле чу

14,3 эзар

квадратни километр, лаьтта майда гергара мах хадор

паччахьалкхен метташ: абазинский, карачаевский, ногайский, эрсийи черкесский

Географи маьӀнашка

ГӀалаш, юрташ, шахьараш

Къарча-Черкеси екъая итт шахьара. Черкесски Карачаевски шоашта юкъера гӀала-округ еш я; Теберда гӀала Карачаевски гӀала-округа юкъе йода.

Наьха нах баьха меттигаш: 148
Территори: 12

2026 шера тов бетта 8 дийнахьа нах баха моттигий тептар. Тайп-тайпара муниципальни кхолламашкара цхьа цӀи йолаш нах баха моттигаш къоасташ гойташ я. Цхьанзамара бахархой боаца кегий нах баха моттигаш а юкъелоац; бахархой дукхаллах лаьца хоам цига дӀаденна дац.

Пхьан гомЧеркесскЮкъ: Черкесск

Пхьан гомКъарчаевскЮкъ: Къарчаевск

ШахьарАбазински шахьарЮкъ: Инжич-Чукун яхар

ШахьарАдыге-Хабльски шахьарЮкъ: Адыге-Хабль яхий

ШахьарЗеленчукски шахьарЮкъ: Зеленчукская станица

ШахьарКарачаевски шахьарЮкъ: Къарчаевск

ШахьарМалокарачаевски шахьарЮкъ: Учкекен юрт

ШахьарНогӀийски шахьарЮкъ: Эркен-Шахар посёлок

ШахьарПрикубански шахьарЮкъ: Кавказский яьсса

ШахьарУрупски шахьарЮкъ: Преградни станица

ШахьарУсть-Джегутински шахьарЮкъ: Усть-Джегута

ШахьарХабезски шахьарЮкъ: Хабез яьй

Географи а бахархой а

Къарча-Черсий Республика улл Большой Кавказа зIилбенча тIеххьарча лоамашкаи царна гIоштIа уллача лоаман аргӀенашкаи. Цун ландшафташ юкъе я лоаман аргӀе, хьунашкара лаьтташ, баьцаш, лакхара лоамаш. Кубани, Тебердаи, Йоккха Зеленчуки эрший доккха маьлхараш. Черкесск республика нанагӀала. Росстата округлённи хабарашка тIатовжаш, Банка России профиле тIа, 2025 шера наджгоанцхой бетта 1-ча дийнахьа бахархой 468,6 эзар саг хиннаб. Лаьтта майда гаргга 14,3 эзар км². Хьажара даьраи округлённи даьраи хьахиннай гойташца цхьана. ЖIалий леладери баьцаш леладери, царна юкъе бешалгаш леладери парникашкара бахами, промышленностьи гIуллакхий сфераи тIатохаш я. Туризм доккха дегӀа даьра никъ, амма региона экономика цо дIа ца дIалоаца.

Къамашкара вӀашагӀъелла статьяш

Адыгаш (черсаш)

Адыгэ · ДӀаяздаьрашкара тайп-тайпара категореш; цхьа дукхал дунен тӀа дац

Адыгейски а кабардино-черсески а

НогӀий

НогӀай · ногайлар · 109 042 Россе (2021 шерара нах дӀаязбар)

НогӀий мотт · ногай тили

Къаьмнаш а культураца йола гӀадаташ а

Къарачайхой: Тюркий меттаца бувца къам. Къарачаевский карачаево-балкарский метта региональни цӀи; балкархошца йола культураца зӀамагӀаш шоай цӀи дӀаяккха ца деш.
Черкесаш: Адыгей культураца дунелгӀа да́къа, шоай цӀи «адыгэ» аьнна. Черкесский литературни Ӏадат кабардино-черкесский меттаца ювзаенна.
Абазинаш: Абазинский абхазо-адыгей метташта юкъедоагӀа. Коаьтта диалектальни Ӏадаташ тапантскийи ашхарскийи; литературни норма тапантский говорашка тӀаэцца.
НогӀий: Тюркий меттаца бувца къам, шоай меттаи фольклори Ӏадати долаш. Юкъарленаш Карачаево-Черкесеи кхыдолча регионаштеи гойта.
Эрсийи кхыбараш бахархойи: Шахьареи, юртеи, казачий юкъарленаши республика истори тӀадоагӀаш да. Цун бахархой пхи коаьтта культураца Ӏадатех бӀарччагӀа дац.

Пхе паччахьалкхен метташ

Къарачаевский

Карачаево-балкарский тюркий меттай кыпчакский тоабах доагӀа. Карачаево-Черкесе «карачаевский» аьнна цӀи лелаю, Кабардино-Балкаре «балкарский» аьнна. Диалектальни башхалоши шоай къаьмни цӀеши юкъарча меттаца Ӏадатаца цхьана лелаю.

Черкесский

Лингвистике «кабардино-черкесский метта» аьнна цӀи тӀаэцца, из абхазо-адыгей дезала юкъедоагӀа. Литературни метта черкесский вариант Карачаево-Черкесе лелаю, кабардинский Кабардино-Балкаре. ХӀанзара йоазув кириллица тӀа бувца.

Абазинский

Абазинский метта абхазо-адыгей дезала юкъедоагӀа, абхазский меттаца гарга да. Литературни норма тапантский диалект тӀа бувца; ашхарский Ӏадата шоай башхалош йолаш я. Бувцараш республикеи диаспореи Ӏеш ба.

Ногайский

Ногайский тюркий метташта юкъедоагӀа, Эрсечен массехк регионашка лелаю, цаӀ Карачаево-Черкеси я. Цун шоай литературни норма, словараши фольклорни тексташи гулдаьраши да.

Эрсий мотт а паччахьалкхен статус а

Конституце 11-гӀа статьяца пхий паччахьалкхен метташ хӀоттадаьд: абазинский, карачаевский, ногайский, эрсийи черкесскийи. Эрсий меттал ба халкъашта юкъера юкъарлен меттали официальни делопроизводства меттали.

Бахархой а, культура тайп-тайпара хилар а

Статьяшка хьажораш портала тӀадоагӀа материалаш гойта, республика къамай юззача исписках ца гойта. Коача къамай исписка Конституци преамбуле чу а я.

Карачаевцы, черкесы, абазины, ногайцы: Шеш шоай метта, литературни, исторически Ӏадаташца йолхаш дола къаьст-къаьстта халкъаш. Цхьайолча метташ цхьатарра хилар халкъаш цхьатарра хиларг ца гойташ ба.
Эрсийи гӀазакхий юкъарленаши: Станицай, пхьеший, юкъарлен, ялхонан история региона юкъарлен историн дакъа лоархӀ.
Республика кхыбара бахархой: Карачаево-Черкесе дукха халкъий векалш баьхаб. ЦӀагӀа бахача наьх дукхалли халкъий уйлаши переписеца къаьст-къаьстта лоархӀ.

Къарачай-Черкеси истори

Чулоацам

Текста боккхал

100%

Даькъе 1 · Юкъера бӀаьшераш

Алани а, лохе Архыз а

Йоккха Зеленчук чӀоже улла Нижне-Архызское городище юкъерча замана Аланин эггара лоархӀамегӀа йолча юкъагӀех я. Цига кӀоаргаяьннай кхо керста кимаши пхьен лоаттамá лоацаш хьисапеши. Археологически тохмаш тохкаш да чӀоагӀъяь йоацаш йола наха баьха моттигаши чӀожеш юкъе йола юкъарлен уйлаши.

Нижний Архыз кимаши политически юкъарлен меттиг хилар, иштта юкъерча замана пхьен цӀи хилар Ӏилман балхашка дувцаш да. И. А. Дружининайи В. Н. Чхаидзейи 2026 шерара тохм Ӏарбий материалаш археологически хоамашца юсташ да. Аланин археологически хьаькъалаш тара ца деш, цхьан хӀанзара халкъан гӀайгӀашца е доазувца нийсдалаш дац.

ОагIув 1 юкъера 1даькъе чу 1

Ӏилманни архивни материалашка тӀатехача исторически тохкам. Юкъерча бӀаьшарашкара Алани, исторически юкъарлош а, хӀанзара республика а тайп-тайпара географии а, хронологи а я.

Лохара Архызи Сентара кинази

Лохара-Архызски комплекс лоамара юкъера Алани керста киназаш лоацаш я, цул совгӀа гӀала-поселени тӀеххьараш. Цун маӀан тохкаш да архитектураца, археологически карийначацаи йоазонашкара материалашцаи. ГӀала цӀери политически статуси хьакъехьа дола хетараш къоастаде деза шоайгӀа дитаденнача гӀишлошкара. Сентара киназ улл Теберда чӀожан тӀехьагӀа, Лохара Теберда яхача юрта гӀинбухеннахьа. ВШЭ тохкама проекта хьоадасташ я памятника архитектура, цунна гӀоштӀа улла мавзолейи, кхачамаш даьраш. Кинази гӀоштӀа улла гӀишлоши массехк мур леладаьд, тӀеххьара дегӀадаьраш а хиннай. Боккъонца дола планаш, сурташ, Ӏилманца йоазонаш эшаш я киназаши чӀоагӀленаши тохкаш. ХӀанзара меттаоттадараш, сурт оттадараш, легендаш документальни тешал дӀа ца лоацаш я.

Домбай, Архыз, Тебердински къаман парк

Домбайи Архызи республикан цхьатарра доаца лаьмний меттигаш я. Тебердински къаман парка юкъелоацаш Къарший, Зеленчукскии Урупскии шахьарий меттигаш. Республикан массайолча туристически объекташ цун дозанашкахь яц. 2021 шеран 16 августе Российски Федерацин Правительствон № 1350 тӀеэцам беш, Тебердински паччахьалкхен Ӏаламан биосферни заповедник къаман парк яьккха. Из бакъонан статус хийцар да, меттиг Ӏалашъяра истори йолаяра яц. Лаьмний хьунаш, шалаш, Ӏинжанаш, Ӏаьмнаш тайп-тайпара Ӏаламан комплексаш хул. Паркан официальни сайта тӀа маршрутий сурт оттадар, сезонан дозанаш, чувоалара бакъоний хьаькъалаш зорба тох. Уьш новкъа вахале хьалха таллар: цхьатарра дакъа тӀекхачар хийцадала мег.

Диний тӀаьхье

Регионан динан истори юкъелоацаш юкъера бӀешерийн жӀаргӀа, меттигера Ӏадатан гӀиллакхаш, ислам даржалар. Таханарча дийнахьа республикехь гойтуш ю бусалба, православни, кхы а жамаӀаташ. Этникан принадлежность ше-ше догӀа ца лоьш, шаьш дин харжаш.

Метташ, литература, музеяш

Республика культура дахар дукха метташца ю. Культура министерство гойташ я къарачай, черкес, абазин, ногӀайи эрсий театраш, иштта филармони а, халхара коллективаш а. Ер учрежденеш кхио сценически къамаьл, литература а, кхоллара традицеш а. М. О. Байчорова цӀерах музей-заповедник Ӏалашду археологически, исторически а, этнографически материалаш. Цун филиалаште юкъе да просветитель а, художник а Ислам Крымшамхалов цӀерах цӀа-музей, Хумара гӀала а, тӀом историн мемориальни объекташ а. Академически тахкарш тохкаш да къарачай, черкес, абазин а, ногӀайи культура исторически дегӀадаларе. БӀаргӀа кхоллам, костюм а, доьзалан Ӏадаташ а меттигерча варианташца да, тӀаккха ханаца хувцалуш да. Сценически постановка хӀара исторически Ӏадат нийса меттаоттар яц.

Кухни а, хьаша-далар а

Шураца, жицаца, картолца е баьцаца хычины, айран а, кхы молочни продукташ а къарачай культуран дааре юкъе да. С. И. Аккиева тахкар тохкаш да Ӏида а, хьаша а дааре, хьашал деш дола низам а, хьаьша роль а. Традиционни рецепташ ханаца, меттигаца а, доьзалаца а къаьсташ да. Хьаша-далар лоӀаш хиннай маьлхагӀара нах, гергарой а, кхы долча юкъарленгара нах а юкъе йола юкъа-юкъагӀа уж. Хьаша лерам бар, дика тӀаийцаяр а, къамаьлан низамаш а лоархӀаш хиннай. Даар дукха хилар ша тайпара ер низамаш меттаоттадацар. Деррига республика кухни цхьа къарачай менюл шурагӀа я. Черкес, абазин, ногӀайи, эрсий а, кхы дола доьзалан традицеш шоай даар а, Ӏадаташ а Ӏалашду, тӀаккха юкъарча дахаре юкъе юкъагӀа уж. ДӀа-хьа тохкаш, кӀоаргагӀа тохкаш, хӀара къаман этнографенга тӀатовжаш деза.

Ӏилма: БТА а, РАТАН-600 а

Къарча-Черкесехь болх беш я Россе Ӏилманий академиен Специальни астрофизически обсерватори. Из кхеллая 1966 шера июнь бетта 3 дийнахь, цо лаьтта тӀа толашаш дола Вселенни объекташ тахкаш. Коача инструменташ юкъедо оптически телескоп БТА ялх метр дола кизгацаи радиотелескоп РАТАН-600 гӀоз тӀа дукха элементаш йола антеннацаи. БТА улл лакхара Ӏилман майдана тӀа, Лохе Архыз маьре, РАТАН-600 Зеленчукски станицега уллув. Уж болх беш дола Ӏилман объекташ я. Экскурсини хьалаш тараш тӀатовжаш я тӀаккхача хӀамашкаи болха режимаи; хӀанзара хоам обсерваторис зорба тохаш.

Медиа

Лоаман Къарачай-Черкеси Ӏаьмаш а, хьунаш а

Тебердин шахьара Ӏаьмашта а, лоаман хьунашта а тӀатехача сурт. Из художники маӀан дола сурт да, цхьан Ӏаьмах дола сурт дац. Ӏалама а, цӀайгӀанашкара сурташ Ӏилманни, музея а, Ӏалама лорадара а материалашка чу да.

Гимн

Къарачай-Черкес Республика паччахьалкхен гимнахилг

Эрсий

Аслан Дауров музыка, Юсуф Созаруков дешаш. Гимнахилг чӀоагӀъяьй Халкъа Собрани постановленеца 1998 шера кӀимарса 26 дийнахьа; гимнахилгах дола закон кулгалдаьд 1998 шера тушоли 9 дийнахьа, № 410-XXII.

ЧӀоагӀъяь текст, ноташца яздар а, паччахьалкхен гимнахилгах дола хоам а тӀаккхача закона электронни копии чу да «Официальни текст» яхача хьажорага тӀа.

Хронологи

ХIамаш: 16 / 16

Юкъера бӀаьшераш: Лохе Архыз Аланин церковни а, политически а юкъашца цхьадар хиннай.
1825: Баталпашински станица хьаеллар, хӀанзара Черкесскан хьалхара хиннар.
1828: Хасаукински тӀом а, Къарчай Российн импери юкъеялар а.
1922 шера наджгоанцхой 12 ди: Къарачай-Черкес автономни областа оттаяр.
1926 шера аьрда 26: Цхьан автономни областа административни декъар дешар.
1942 шера маьцхали 11: Черкесска немций оккупаци доладалар.
1943 шера наджгоанцхой 17: Черкесск мукъадаккхар.
1943 шера ардара 12: Къарачай автономни областа дӀаяккхарх дола указ.
1943 шера лайчилла 2: Къарачай къаман ницкъаца дӀабахар доладалар.
1957 шера наджгоанцхой бетта 9 ди: Къарачай автономи меттаоттаярх а, юхаверзар бокъо яларх а дола указ.
1966 шера июнь 3: СССР Академии Ӏилмай Специальни астрофизически обсерватори оттаяр.
1991 шера аьрда 26: РСФСР закона репресси яьха къамаш реабилитаци ярах дола.
Автономни область республика аьлаш хийцарах дола закон.: 1991 шера кӀимарса 3
1996 шера саькура 5: Къарачай-Черкес Республика Конституци тӀаэцар.
1998 шера тушоли 9: Къарачай-Черкес Республика паччахьалкхен гимнахилгах дола закон.
2021 шера мозгӀар 16: Тебердин заповедник паччахьалкхен парк аьлаш хийцарах дола постановлени.