← Еррига къаьмаш
Къулбаседа Кавказ · Дагестан
ГӀумкий
Къумукълар
ГӀумкий: Тарковски шамхаллаи Эндирейи истори, кыпчакий мотт, литератураи культураи. Исламал хьалхара кхетам, ислам тӀегӀа-тӀегӀагӀа даржар, тӀаккха хронологи, Ӏилман материалаш.
Уллубийаул, хьалха Бойнак хинна моттиге, маьждиг. Camal-Boynaq сурт, 2021 · CC BY-SA 4.0
Мотт
ГӀумкий мотт · къумукъ тил
Доьзал
Тюркий тоаба, кыпчакий тоба
ДуӀарал
565 830 Эрсече (2021 шу дӀаяздара)
Истори
Гlумкый нах а цар дай мохк а. Гlумкый нах, къумукълар, Гlинбухе-Малхбоалерча Кавказа тюркий мотт бувлаш дола къам ба. Цар исторически дlа-хьа дlатар дукхагӀа Дагестане форда йистера аргӀашца а лоаман хьалхашкара меттигашца а, Терек-Сулак меттигашца а бувзам болаш ба. АргӀан а лоаман хьалхашкара а гонахьа лелаш дола хьашташ лелабар, даьтта-доккха дlалелар, юкъар-юкъарех йола сатуъяр а, лоамара юкъар-юкъарех йола юкъагӀертар а леладаьд.
Хьабаьннараш: фу хадаш да, фу дувцар да. Къам хьабаьннаб Кавказа бахархой а аргӀан дуне тюркий тоабаш а юкъегӀерташ. Тохкамхоша хазарий, кыпчакий а кхы а дакъош тlадаккхара тайп-тайпара мах хиннаб. Цу тайпара версешца массо а юкъерча замана хазарий я половций цаl яьккха гlумкый нах аьнна дlахайта йиш яц, е къам хьабаьнна цхьа нийса ха оттае йиш яц.
Доалаш хинна меттигаш а меттигера юкъар-юкъарех йола юкъагӀертар а. Таркий шамхалла а кхы а доалаш хинна меттигаш а хийцалуш хинна гlаьрг а лоацараш а хиннай. Эндирей, Аксай, Костек, Мехтула истори цхьан Ӏаьдалхочун биографи е цхьан хийцалуш доаца паччахьалкхе истори тlагӀерташ яц. Юртара юкъар-юкъарех йола юкъагӀертар, болаш-баьха нах, молланаш а, сатуъяра юкъагӀертараш а тайп-тайпара юкъарлен тlегӀаш хиннай.
Эндирей йоазон материалашка. «Тарихи Эндирей» тептара тlадоагӀаш дола хоамаш 1587 шера дlаяздаь нахах дола эрсий хоам тlадувц. Эндирей дегӀадалар Султан-Махьмуд а XVI-ча бlаьшера тlеххьара а XVII-ча бlаьшера политически вахар а юкъегӀерташ да. Тlеххьара хинна тептар а цун тlадоагӀаш дола хоамаш а автора дувцар, меттигера дагахьараш а арара тешшалаш а къоастаде дезаш да.
1722 шерара тlема-гlо. Пётр I-чун Персийски тlема-гlо йолаш Эндирей гонахьа тlом хиннай, цул тlехьагӀа росси тlема-гlоно юрт хьалхаяь а дага а даь. Тlемахой хоамаш тохкаш гойташ да меттигера Ӏаьдалхой а импери командовани а юкъе дола интерес. Тlема хинна хlама бахархошта чlоагlа хала хиннай; из тlемахой тlемалаьцараш тlа а хьа а доагӀаш мара дlаязде йиш яц.
Ислам а Ӏилма а. Тарки, Эндирей, Аксай, Лохера Казанище, Башлы дина дешара боккхагӀа йола юкъар-юкъарех йола юкъагӀертараш хиннай. Бусалба йоазонца меттигера юкъар-юкъарех йола юкъагӀертараш шуьйрагӀа долча Ӏилман дунеца бувзам болаш хиннаб.
Гlумкый литература. Баьцаш дола иллеш а йоазон литература а цхьан юкъегӀерташ дегӀадаьннай. Иырчи Казак а Магомед Эфенди Османов а культура истори юкъе боккха меттиг дlалоацаш ба; царех хьабаьннараш тохкаш да йоазонашца, дlаяздаьрашца а цхьацца Ӏилман арахоадарашца а.
XX бlаьшера. 1921 шера Дагестане АССР хьаяьр административни боккха гlаьрг хиннай. Керда школаш, йоазона стандарташ а культура учрежденеш а советски политика хьалхашкара юкъарлен вахар хийцадаьд.
Хlанзара дукхал. Россе 2021 шерарча нахбарага хьажача 565 830 гlумкый дlаязбаьб. Из Россе этнически ше-ше дlачlоагlара гойташ дола хlама да, дуне дукхал а дац, мотт хулаш дола нах дукхал а дац.
ДӀабахар а, меттигерча тоабаш а
Исторически даймохк а, лоалахо а. ГӀумкий дукхагӀа ДаьгӀасте вахаш ба; исторически юкъарленаш Чеччеи ЗӀилбухен ХӀирийчеи а я. ХӀанзара административни гӀайнаш исторически дӀабахара моттигаца тӀеххьара нийсагӀа дац.
Меттигерча тоабаш. Этографехь къоастаду шималара, юкъера а, зӀилбухен тоабаш а. Къаман чухула къамаьла, Ӏаьдала а, Ӏадатий а башхаллаш балагӀа цхьацца юрта тӀехьа терко эца деза, «тайпаний» чӀоагӀа список хьаяла езаш а доацаш.
Шахар, юрт а, ше-ше дӀачӀоагӀдар а. Бахархой ваха моттигаш хувцаду; къаман хилар а, меттаца хьашт хилар а тӀехьа-тӀехьа гулду. 565 830 терахь Эрсеченна а, 2021 шера дӀаяздара хана а тӀехьа да, дуьненан массо а гӀумкий тӀехьа дац.
Мотт
Гlумкый мотт, къумукъ тил, тюркий тоабах а кыпчакий тобах а долх. Кхыча тюркий а кавказски а метташца хинна исторически юкъагӀертараш из классификаци дlаяккхаш яц.
Меттигера къамаьла башхаллаш юкъе хасавюртий, буйнакский а кайтагский а диалектни массиваш долх. Диалектни башхаллаш дlа-хьа дlатара а гонахьара нах а историца бувзам болаш ба; уж къаман цхьа юкъара ше-ше цlи дlаяккхаш йола бухбац.
Малара шерашкахьа гlумкый мотт Гlинбухе-Малхбоалерча Кавказе къамаш юкъе юкъагӀертара мотт хиннай. XX бlаьшера цу меттига дукхагӀа эрсий мотт дlалоацаш хиннай. ЮкъагӀертара мотт, наьна мотт а саг къаманца дlалоацаш дола хlама а тайп-тайпара хила йиш я.
Советски реформаш хьалхагӀа Ӏарбий йоазон леладаьд. 1928 шера латиница юкъеяьккхай, 1938 шера кириллица тlаийцай. Магомед Эфенди Османов 1883 шерара ногъай а гlумкый а йоазонаш гулдаьраш зорба тохара Ӏадата боккха хlама да.
Гlумкый мотт литературе, театре, зорба тохара а дина вахаре а лелаш да. Мотт берашка дlалуш дола хlама дезал а гонахьара нах а тlагӀерташ да; шахьаре а юрташка а хьал цхьатарра дац.
Дин а, дийна тархьар а
Тешамаь дийцара истори хьаязъяр. XIX–XX бӀаьшерий этнографически тептараш чӀоагӀагӀа дувцаш долх Ӏаьдалаш, Ӏаламан ницкъаш, Ӏаьдалаш лорадара Ӏаьдалаш. Уж гӀо до шиӀамал хьалхара тӀехье Ӏомаде, амма уж эргашцара дина юзза тептар а яц, хӀанз долча сага тешам а дувцаш яц.
Стигал, хий, аьттув. ГӀумкий тешамий тохкамашка дувцаш да тюркий Тенгри Ӏаьдал, меттигера Ӏаламан Ӏаьдалаш. Тайп-тайпара хьабаьннараш йола сурташ цхьана хила мег, кхы а маӀан оттада мег. «Тенгрианал» яха термин юкъардарашца пайда эца мегаргйолаш я, амма цхьаъ а хийцалуш йоацаш йола Ӏаьдалий система хилара тӀаьхьа ца тоха.
Лаьтта Ӏаьдалаш. Л. Б. Гмыря тохкаш да гӀумкашка а, цагӀара тюркий меттала дувцаш долча къамашка а догӀа дехара Ӏаьдалаш. Бусалба кулпаш а, меттигера Ӏаьдалаш а дакъа лацаро гойт Ӏаьдалий исторически юкъегӀертараш. ДогӀа дехара Ӏаьдал ше-ше цхьаъ дола хӀанзара дин лоархӀаш хила езац.
Ислам даргӀа-даргӀагӀа хиннай. Лаьтта дӀалоцар, Ӏедалхочун дин хийцар, бахархойн юкъара ди дӀанийсар цхьана хана тӀа ца кхийтташ да. Дербент ислам даржара лоархӀаме юкъарче хиннай, амма Ӏарбий походаший таьрахьаш массо а гӀумкашка дин хийцара тӀа ца оттада мегаргьяц.
ЗӀилбухеи гӀинбухеи: тохкамхоша оттадаь верси. 2026 шера тохкама автораш хетташ да зӀилбухера гӀумкий даь-даьша ислам кӀезига хьалхагӀа чӀоагӀадаь хилар, гӀинбухера тоабаш ислам дӀаэцараш Зарба-Орда заманах боагӀаш. Из лаьрхӀа гипотеза я процесса тайп-тайпара сихала дувцаш, амма къаман цхьана хана дӀаэцара юкъара тӀаийца таьрахь яц.
Маьждигаш, Ӏедалхой, дешар. Ислам даржара дакъа лаьцад хьадийсараш, Ӏилманхой, политически юкъарченаш. Тарковски шамхалаш дина гӀулакхаш политически гӀирсашца вӀаший техад; Эндирейи Лохера Казанищеи Ӏилма юкъарченаш хиннай.
Ӏаьдал а, шариӀат а. Ӏаьдала бакъо а, бусалба бакъонаш а дезала а, моллагӀа а юкъегӀерташ хиннай. Тохкам Ю. М. Гусейнова гойташ я уж бакъонаш цхьана хилар, цкъаза цара юкъе башхал а. Исторически дувцар хьалхара Ӏаьдалаш хӀанзара дезала тӀа тӀадоагӀаш дола куцца ца хьаю.
Дешара каръердалар. Лохера Казанищера Абусупьян Акаев бусалба Ӏилма, хьехар, зарба тохар вӀаший техад. Цун джадидистски серло даржара дешар каръердара гӀирс хиннай дина культура чу, из дӀатохарал совгӀа.
Советий Ӏаьдалаш а, репрессеш а. Акаев биографи гойташ я дина интеллигенци тӀа Ӏаьдал деча хиннараш: 1929 шера арест, 1931 шера валар, тӀаккха реабилитаци. Цхьан серло даржара сага вахар гойташ дола теш я, массо а тешама болча наха вахар дувцаш дола цхьаъ мара яц.
Советий зама тӀаьхьара дина вахар. Советий зама тӀаьхьара дӀадоагӀаш хиннай Ӏаьдалаш кердадараш а, дина дешар а. ДаьгӀаста тохкамашка дувцаш да суфийски зӀенаший роль а, тешама Ӏаьдалаш тӀа хинна къовсамаш а. Массо ДаьгӀаста чухулара процесс цхьатарра позици яц массо а гӀумкий юкъарченашка.
ХӀанзара Ӏаьдал. Эггара дукхагӀа долча тешама болча гӀумкашка исторически сунний ислам хиннай. Цу тӀагӀа а, къаман вахар ше-ше тешама тӀегӀа ца гойта: къаман юкъе ба тайп-тайпара тешамаш а, Ӏаьдалаш а болча нах.
Дина гӀулакхашка наьна мотт. ГӀумкий мотт лелаш ба дина гӀулакхашка а, серло даржара зарба тохарашка а; 1990-гӀа шераш доладеннача хана юха арахоадаш да бусалба литература. Из цхьана лелаш да Ӏарбий метта рольца Къуръан дешаре а, дина Ӏилмане а.
Хьажачараш дола хоам
Мотт
- Гlумкый мотт тюркий меттаех кыпчакий тоабах долх.
ДӀадилла а дукхал а
- Россе 2021 шерарча нахбарага хьажача 565 830 гlумкый дlаязбаьб.
ОагӀув а дахар а
- ДАССР Совнаркома 1930 шера Октябрь 29 дийнахьа тlаийцарашца профессионала Гlумкый театр хьаяьй.
Истори
- Ислам дlачlоагlар маьра-маьре хиннай, меттигашца башхаллаш а хиннай; къаман дlачlоагlара цхьа нийса ха дезаш дац.
ДӀаьха хронологи
Юкъера бӀаьшераш
Исторически юкъаралла хьадоагӀарМеттешкара бахархой тюркий меттаца долча тоабашца вӀаший хетташ ба. Компонентий юкъара хьаькъал Ӏилман дискусси предмет я.Юкъера бӀаьшераш
Кыпчакски метта юкъаметтигашГӀумкий мотт кыпчакски метта гонах лоалахойца юкъаметтигашца хьадоагӀаш да. Метта классификаци къаман ваьра нийса терахь дац.XII–XIV бӀаьшераш, тохкама верси
Ислам дӀачӀоагӀдара тайп-тайпара сихалашТохкамхоша зӀилбухехь хьалхагӀа хинна процесс а, гӀинбухехь тӀехьагӀа хинна процесс а тӀадийрзийташ да; цхьа терахь ислам дӀаэцара яц.1587 шу
Эндиреях бола хабарМеттешкара хрониках йола комментареш юртах хьалхара эрсий йоазон тӀа хьоахадар тӀадийрзийташ да.XVI бӀаьшера тӀехьагӀа – XVII бӀаьшера
Эндирей а, Султан-Махмуд аЮрт гӀаръяь политически юкъа хьахул; йоазон тӀа дола тохтамаш вӀаший оттаде дезаш да.XVII–XIX бӀаьшераш
Исламски Ӏилма юкъаш хьадоагӀарТаркIе, Акъсайи Къазаниша-Лохеи региона динаIама дешара юкъелоац.1666 шу
Эндиреях бIарччахочо яздаьрХрониках комментареш Эвлия Челебий вахара дувцарга хьажа.1722 шу
Эндирея улло тIомПетр I-чун ГIажарий походе юкъе тIом хинна, юрт хIаллакдаьд.1831 шу
Внезапни гIап тIа гIоттараГазимухаммад Эндирея улло болх бе; хиннар аренгашкара никъаш караерзаяра тIагӀа тIом ба.1843–1844 шераш
Эндирея улло тIомеи хинна тIемашМетта хроникаи комментареш Шамила отрядаши эрсий тIемаши дар дувц.XIX бӀешо
Адати шариIати юкъарлен дахареМетта бакъона практикаша гIадата бакъоши бусалба хьаькъалаши вовшахтохар гойта.XIX бӀешо
Иырчи Казака поэзиИллеи литератураи дагахьара поэта кхоллам лоаттабу.XIX бIаьшереи XX бIаьшера доладалареи
Хьаьший лоаттам а, куначество аЭтнографически материалаша хьаша тIаэцараи вовшашка гIо дераи юкъаметтигаш документаца чIоагIъю.1872 шу
Абусупьян Акаев ваьрХиннара богословни просветительи Къазаниша-Лохе ваьв.1883 шу
Магомед Эфенди Османов сборникНогIайи гIумкъийи тексташ араховла; зорбатохарша дешара лоаттаяра тарош шоръю.XX бӀаьшера юхь
Акаев просветительски болхТалмажаш, хьехари кинижкаши арахоахари дешара кердадара гIирсаш хул.1906–1916 шераш
«Тангчолпан» драматически кружокТеатра официальни историс кружок профессионали сцени предшественникех цхьаъ аьнна ювц.1921 шеран 20 наджгоанцхой
Дагестани АССР кхолларВЦИК-а тIадийцаро республика керда автономни статус хIоттабу.1926 шу
Темир-Хан-Шурара театрально студиПедагогически техникуме студин дешар хьаю.1928 шу
Латински график чуяккхарГIумкъий йоазув советски реформашта юкъе керда алфавита тIа дIадувл.1929 шу
Абусупьян Акаев чувоаларРепрессеша просветитель болх соцабу.1930 шера оагӀой 29 ди
Национали театрально студе тIадийцарДАССР Совнаркомо тIадийцар тIадийца, официальни театро шо кхоллараца ужзабу.1931 шу
Абусупьян Акаев валларРепрессешта юкъе хинна богословаи зорбатохархои дахар чакхдувл.1938 шу
Кириллица тIа дIадаларКириллически графика хIанзера гIумкъий йоазува бух хул.1940 шу
Н. К. Дмитриев грамматикаАкадемически зорбатохарша гIумкъий мотт системаца дувц.1950-гӀа шераш
ГIумкъий этнографически тохкарАренга тохкари «Дунен къамаши» проекта кийчъяри документальни бух шоръю.1960 шу
Материальни культурах лаьца кинижкаС. Ш. Гаджиева монографиша бахари, цIаьннаи, дуаш-мецаш дарри, дувхарри дувц.1960 шу
Акаев реабилитаци ярБиографически белам просветитель валлачул тIехьа реабилитаци яьр чIоагIъю.1961 шу
«ГIумкъий» монографиС. Ш. Гаджиева историко-этнографически тохкам арахула.1969 шу
ГӀумкий-эрсий дошлоргА. Г. Магомедовн дошлорг арахулаш да З. З. Бамматовн редакцешца.1970-гӀа шераш
Ловзар-репертуар дӀаяздарБ. М. Алимовас зӀилбухен гӀумкийгара материалаш гулду; цхьадолу иллеш ловзарашка дӀаязду.1990-гӀа шерий духьалхара денна
Динан зорба юхаерзарГӀумкий меттала исламан литература юха арахулаш я.2008 шу
Ловзаран иллеш араярӀилман статьяно зӀилбухен-гӀумкий репертуаран тексташ а, ноташца дӀаяздараш а ювцаш я.2010 шу
ДогӀа дехача Ӏадатий тохкамашЛ. Б. Гмыряс гӀумкий материалаш лоархӀаш мел долча къаман Ӏадаташца дустаду.2021 шу
Эрсечен бахархой дӀаяздарМехка тӀа 565 830 саг дӀаязваьв, шоай гӀумкий къам хилар белгалдаьккхар.2023 шу
Шин литератора тӀехьен тӀехьатохарКъаман библиотекас Иырчи Казакеи Магомед Эфенди Османови тӀехьа дола кинижка ювцаш я.
Кхача
Ялт, дулха а, шура молочни продукташ а
Аттарашкара ялта лелор а, даьтта лелор а даарца духьале хьадаьннад. Шера замано, хьаькъал а, доьзала бахам а даарий хьал хьадоагӀаш хиннай.Хинкал а, даьттаца яь блюдаш а
Даьттаца яь блюдаш, дулха а, бульон а юкъедоагӀаш да ширача дааре. Кечам бе кепаш юрташка а, доьзалашка а башхала да; массо а гӀумкийна тӀаьхьа цхьа декхар дола рецепт яц.ЧӀаьпалгаш а, чуяьхараш а
Дулхаца, шураца а, баьцаца а чуяьхараш йола даьттаца яь блюдаш юкъедоагӀаш да ДаьгӀастане кулинарни гонах. Цу меттешкара варианташ цхьан къаманна блюдо кхычарна тӀехьагӀа кхолларагӀа оттаде дезаш дац.Хьаьший шу а, чай а
Этнографически тохтама тӀа хьаьшана новкъоста хьаьший шу а, керда чай а ялар белгалдаьккхад. Обычай белгалдаьккхад цхьан замана а, меттена а, таханарча массо цӀагӀа ца хулаш дола хӀама санна а доацаш.
Ӏадаташ
Хьаьший лоаттам а, куначество а
Куначествоша наха а, доьзалашта а юкъе, царех кхыча къамашкара нах а юкъе а долаш, вовшегӀе арагӀа гӀо деш йола тешаме юкъаметтигаш хьадоагӀаш хиннай.Доьзал а, бахам а
Майрала а, гергарчара а бакъонаш Ӏаьдала а, шариӀата а цхьанатохаро нийсдеш хиннай. Меттешкара тептараш нормий башхаллаш гуш я, цхьа универсальни формула яц.Ловзара иллеш
ЗӀилбухен-гӀумкий материалашка ловзара тайп-тайпара мурашкара иллеш юкъедоагӀаш да. 1970-гӀча шерашкара аренни тептараш къоастаду дийна обряд чу иллеш ялар а, информатоша дагадоагӀар а.Бахама календарь
Къаман календарни хьаькъалаш шера зама хувцаялар ялтаца а, юкъара бахаца а вӀаший хетташ хиннай. Аренни тептараш меттешкара цӀераш а, ханаш а нийсъяра гӀо до.Булкъа: вовшегӀе гӀо
Лоалахой а, гергархой а цӀагӀа оттадеш, материалаш кечабеш, кхыча хьалхара балхашка а дакъа лоацаш хиннай. Этнографически монографи тӀа из гӀо а, цхьана даар а оттадара хьаькъал сурт оттаду.
Барзкъоаггаш
Исторически маьӀа кӀоарга костюм юкъедоагӀаш хиннай коч, хачи, бешмет, черкеска, тӀехьара кӀоаргаш а, кӀоаргаш а. Костюм оттадар заманах, хьаькъалах а, Ӏалашоно а хьадоагӀаш хиннай. Юкъара кавказски кепашка меттешкара башхаллаш хиннай.
Кхалсага костюм коч, кӀалхара кӀоарг, кӀоаргаш а, кӀоаргаш а цхьанатохаш хиннай. Материалаш а, кечам а юкъара а, Ӏида а костюмашка башхала хиннай. Таханарча сценически кепа цхьан бӀаьшера костюм санна тохкам боацаш ала мегаргьяц.
Халхараш
Ловзара халхар
Ловзара халхара дакъа иллешца, инструментальни музыкаца а, обрядаш тӀаьхьа-тӀаьхьа дӀаялараца а вӀаший хетташ хиннай. Б. М. Алимова тохтам зӀилбухен-гӀумкашка тара да, Кавказа массо юрташка тара дац.Обряда а, сценически а иллеш ялар
ЦӀагӀа ловзар а, профессионални постановка а тайп-тайпара средаш я. Театро сценически культура а, Ӏаьдала авторски интерпретаци а хьадоагӀаш да.
Музыка
ЗӀилбухен-гӀумкий ловзара репертуар юкъедоагӀаш да цхьан сага а, юкъара а иллеш ялар. Б. М. Алимова публикаци тӀа тексташ а, нотаца тептараш а да; цхьацца иллеш кайтагски диалекта тӀа а, гочдаьрашца а да.
Илл баьца поэзица а, Иырчи Казакех йола дагадоагӀарца а вӀаший хетта я. Тептара тексташ тохкам бар авторски произведени а, иллеш ялара варианташ а, тӀехьагӀара литературни кечам а къоастаяра гӀо до.
Профессионални гӀумкий театро драма а, музыка а цхьанатохаш да. Цун истори юкъедоагӀаш да студешка дешара а, къаман репертуар хьадоагӀара а.
Пхьарсалаш
Текстиль а, цӀагӀа хӀамаш ялар а
ЦӀока кечам бар, кӀадаш а, бахама хӀамаш а ялар бахама дакъа хиннай. ЦӀагӀа болх эций хӀамашца а, вовшегӀе хӀамашца а вӀаший хетташ хиннай.Дечиг, цӀока а, кӀадаш а
ЦӀа а, бахам а тайп-тайпара материалашкара инструменташ, кӀадаш а, хӀамаш а эшаш хиннай. Ца кепаш аттарашкара а, лоаман кӀалхарашкара а юрташкара хьал гойташ хиннай.Китаб а, серло дар а
Йоазон культура юкъедоагӀаш хиннай кулгайоазонаш, гочдар а, зорба тохар а. Абусупьян Акаева балха меттешкара дешара Ӏалашонаш XX бӀаьшера юххера зорба тохара технологешца вӀаший хетташ хиннай.
Дагара меттигаш
Тарки
Шамхалла исторически юкъ а, бусулба Ӏилма юкъашка цхьаъ а. Цун хьалхара зама Каспий форда йистерара новкъошца а, лоалахой юкъарченошца а вӀаший хетта да.Эндирей
ГӀинбухен-гӀумкий истори юкъа кӀоарга меттиг. Хроника, арарара хабараш а, 1722 шерара похода документаш а тайп-тайпара тохтамаш вӀаший оттаде йиш ю.Лохера Казанище
Абусупьян Акаев ваь меттиг. Серло дара биографи меттешкара дешара шухьи бусулба дунеца йола юкъаметтигаш гойташ я.Уллубийаул, исторически Бойнак
ОагӀон тӀа гойташ я меттешкара маьждига документальни сурт, 2021 шера даьккха. Файла цӀера а, Commons тӀа йола сурт оттадара а цӀагӀа оттадара терахь башхала я, из бахьан долаш цу тӀа цӀагӀа оттадара нийса шу белгалдаьккха дац.
ЦӀераш
МаӀачара
- Арслан (гlумкый, тюркий)
- Батыр (гlумкый, тюркий)
- Темир (гlумкый, тюркий)
- Таймас (гlумкый, тюркий)
- Эртувган (гlумкый, тюркий)
- Айдемир (гlумкый, тюркий)
Кхалсагаш
- Ойбике (гlумкый, тюркий)
- Алтынчач (гlумкый, тюркий)
- Юлдуз (гlумкый, тюркий)
- Сюйдум (гlумкый, тюркий)
- Сюйгюля (гlумкый, тюркий)
- Къарлыгъач (гlумкый, тюркий)
- Алмакиз (гlумкый, тюркий)
- Сююнч (гlумкый, тюркий)
Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а
Иырчи Казак
ГӀумкий поэзи классикашка цхьаъ. Цун произведенешкара истори тептарашца, зорба тохарашца а, тохкама балхашца а тохкаш я.Магомед Эфенди Османов
НогӀий а, гӀумкий а тексташ гулдар а, зорба тохар а; цун 1883 шерара сборник йоазон культура кӀоарга хӀама хиннай.Абусупьян Акаев
Теолог, хьехархо, тюрколог, гочдархо а, серло дар а. 1872 шера Лохера Казанище ваьв, 1931 шера репрессешка тӀехьагӀа веннав.Сакинат Гаджиева
Этнограф, гӀумкашка а, царера материальни культурех а йола фундаментальни балхаш язъяр. Цун тохкамаш аренни болх а, исторически материалаш а цхьанатохаш хиннай.
Медиа
Сурташца галерея
Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.