← Еррига къаьмаш
Къулбаседа Кавказ · Дагестан
Кайтагцы
Хайдакь · хайдаклан
Кайтагцы: Хайдак тархьар, кайтагский мотт, меттай юкъарленаш, тегара культура, г1улакхаши бахари. Хьалхара ди, ислам д1а-д1а т1адийлара, шурашца йола тархьар, 1илман материалаш.
Регионаш:Дагестан
Маджалис · Askhab Dargo, 2023 · CC BY-SA 4.0
Мотт
Кайтагский (хайдакский)
Доьзал
Нахско-дагестанская доьзал · даргински гаьна
ДуӀарал
Юкъарленга дукхал шоайла д1атохадаь дац
Истори
Кайтаг а кайтагхой а. Кайтаг, е Хайдак, Дагестана исторически область я. Ӏаьдала дозаш а бахархой хӀоттам а хувцалуш хиннаб; паччахьалкхен истори цхьа хӀанзара этноси тоабаца деррига а цхьатарра оттае мегаргьяц.
Даргински дуне чу меттиг. Кайтагски нахско-дагестански доьзала даргински гаьна чулоац. Ӏилман балхашка шоайла мотт къоастабар а, хайдакски диалект яхаш шира белгалъяр а нийслу.
Ӏаьдалой а юкъарлош а. Уцмий Ӏаьдал юрташкара юкъарлошца цхьана хиннай. XIII–XIV бӀаьшерашка цареи, меттешкара Ӏаьдалойи, лоалахкара цхьаьнакхетархойи юкъегӀара къовсамаш а, керда хӀоттам а хиннаб.
XVIII бӀаьшара юкъегӀара юкъаметтигаш. Ахьмад-хана Надир-шахаца даь йоазонаш Ӏаткъама, дувцараши, духьалагӀаттари чӀоагӀа юкъаметтигаш гойташ я. Кайтагхой 1741–1742 шерашка Дагестана юкъарлоша цхьана тӀом чу дакъа лаьццаб.
ТӀехьара Ӏаьдал дӀаяккхар. 1820 шера кӀиайтолгӀа бетта 26 дийнахьа Ермоловс уцмий тайпа тӀехьара бокъонаш дӀаяккхар чӀоагӀдаьд. ТӀехьадаь хийцамаша урхалла хувцадаьд, амма цхьа дийнахьа чакхдаьладац.
Перепись еш деша езар. Росстата 2021 шера таблице Эрсече 37 кайтагхо къоастадаь дӀаязбаьб, царех 32 Дагестане. Ер могӀа даргински категоре чуягӀай, деррига юкъарло нийсдаь йоацаш я: дукхагӀа даргинхой санна дӀаязбу.
Бувцаш бола нах хьисапдар. РӀА Ӏилманий института ресурса кайтагски мотт бувцаш 40 эзаргӀа гаргга нах гойта. Из лингвистически гаргга хьисап да, къаьстта дуне тӀа къаман нийсса дукхал яц.
ДӀа-хьа бахар а меттеи юкъарленаш а
Лоаман юкъарленаш. Исторически сурташ тӀа Шуркант, Каттаган, Ирчамул, Кара-Кайтаг къоастадаьд. Царна юкъеи кулгалдеш хиннараши хийцадаьд; хӀанзара шахьара гӀай хӀаьрца исторически гӀай Ӏа дилладац.
Лохе Кайтаг. Атта а лоаман а зонас чура юкъарленаш махбазара никъашца бувзаб. Областа дукха метташ хилар бахьан долаш, шира уцмийстве вахаш хинна саг массанена а кайтагхо лоархӀаш хиннабац.
ДӀа-хьа баха юрташ а миграци а. Кайтагски мотт Кайтагски, Каякентски, Дербентски шахьарашка, Дагестане пхьешка, кхы а регионашка тӀаьрш да.
Мотт
Кайтагски, хайдакски е хайтакски аьнна а йоах, даргински меттаех цаӀ я. Литературни даргинскица гергарло къамел, грамматикаи, дошлорди деррига цхьатарра хиларг яц.
РӀА тохкама тӀа шуркантски, каттагнински, ирчамульскии, кӀалхаракайтагскии говораш дӀаяздаьд. КӀалхаракайтагски чухьа массехк меттешкара вариант къоастаду. «Говор» а «диалект» а яха терминаш балхашка тайп-тайпара леладе мегаргья.
Кайтагски къамел доьзала юкъегӀара юкъаметтигашка Ӏеш я; дукха метташ дола Маджалисе кумыкскии эрсийи а эршаш я. Берийга йодаш йола хьал доьзала, миграцеи, метта гонахи тӀагӀерташ я.
Urssivar электронни словаре дешаш, грамматически формаш, маӀанаш, диалектни варианташ дӀаяздаьд. Хьаязъяр Магомед Магомедов Узлипат Гасановаи Мурад Гасанови новкъосталца болх беш ва.
2026 шера кӀиайтолгӀа бетта 23 дийнахьара база верси 5392 статья чулоац. Проект интернете, PDF-гаи, хьаьша машинница деша мегаргйола форматашкаи материалаш зорба тохаш я; база хӀоттам кердадаь дегӀадулаш да.
ХӀанзара кириллица алфавита вариант 2024–2026 шерашка хьаяьй. Из цифрови новкъостал а стандартизаци а болх ба; из из школай литературни норман массарна чуяккхарца къоастаде деза.
Дин а, дийна тархьар а
ХӀанзара Ӏадаташ. Тешаш бола кайтагхой Ӏадаташца суннитски ислам лелабу. Шоайла тешар а, динах дола тешам чӀоагӀа хилар а этноси тоабаца белгалдаь дац.
Хьалхара тешарех малараш да. Алимовас малх, бетта, дитташи, цӀагӀара текъамии лоӀаме этнографически материалашка тӀагӀерташ лоархӀаш гойта. Из реконструкци я, деррига шира катехизис яц.
Кристос динах региона контексте. Лоалахкара Ӏаьдалех дола юкъера бӀаьшарий хоамаш динах дола тайп-тайпара хилар гойташ я. Царца деррига кайтагхой цхьана хана кристос дина тӀаэцарах тешал оттае мегаргьяц.
VII–VIII бӀаьшераш. Ӏарбий походаши Дербенте чӀоагӀдари ислам Кайтаге чукхачаргйола хьал хьадаьд. ТӀемца караберзар, бусалба Ӏаьдал хьахилар, бахархой дин тӀаэцар из тайп-тайпара процессаш хиннай.
X бӀаьшара хоам. Ал-Масудис Хайдака Ӏаьдало бусалба саг аьнна гойта. Историкош Хайдак а Джидан а цӀераш цхьана оттадара тӀа дувцаш да; Ӏаьдалох дола тешал деррига бахархой цхьатарра дин лелабаргбоацаш ба.
Меттешкара хроникаш. Материалаш ТаифагӀара баьхкараш, Барши гонахьара маьждиг, Урчамулца къовсамаш дувцаш да. Ер сюжеташ таьрахьеи жанраеи критически хьажа деза, шоашта тӀаьхьагӀа буквально а ца дувцаш.
Цхьана хана доаца тӀаэцар. Хроникашка бусалба юкъарлош а, керда дина духьалагӀатта лаьтта лоаман юкъарлош а къоастаду. Исламизаци меттешкагӀа, политическии юкъарлошта юкъегӀара юкъаметтигаши чухулагӀа хиннай.
Маьждиг а кадий а. Маьждигаш хьахилар а, судаша болх бар а ислам юкъарлен урхалла чулоацаш хиннай. Хуламаца цхьана тӀеман а, бокъон а механизмаш лелаш хиннай.
ТӀоараш тешал санна. Кала-Корейша Ӏаьдала кашама стелаш тӀа Ӏарбий дуӀаш а, КъорӀана аяташ а да. Тохкам яь памятникаш XIV бӀаьшерагӀа–1803/04 шерагӀа таьрахьаш я, из дукха ха йола бусалба Ӏадат документ я.
Сийлахь меттигаш. Этнографаш дӀаяздаьдпирашта тӀаьхьа валар, Ӏаьдала хьаькъалаш а, жий декъар а. Уж Ӏаьдалаш хана а, юртаца а белгалдаха деза.
Лардараш а, сесагашта тӀаьхьа дувцарш а. Шира тептарашка джиннаш, шайтӀанаш а, цӀагӀара сесагаш а ю. Ламаза амулеташ меттай Ӏаьдалашца мусульмански тексташца вовшахтохаш хиннай.
Рамазан а, Ӏаьдала далар а. Исторически сурта тӀа мархий дӀадаларг а, Къурбан-байрам а белгалдаьккхад. Цар бутт-календарь шерашкара лаьттан Ӏаьдалашкара дезалашкара къоасталу.
Советски зама. ДаьгӀасте дина учрежденешта тӀаьхьатохар дешара а, нахана тӀагӀара Ӏаьдала а кепаш хувцаш хиннад. Дин дӀалуш хиннай дезала а, меттай гонахьа а.
Дин меттагӀадалар. XX бӀаьшера тӀеххьара дӀадаьннагӀа юкъарлен Ӏаьдал а, дешар а шу аьрдалуш хиннад. Бобровниковс еррига ДаьгӀасте тӀаьхьа делла тахкар гойташ а хул Ӏаьдала тӀаьхьа къовсамаш; из кайтагхой тешамаш дӀаяздарг а дац.
Хьажачараш дола хоам
Мотт
- Кайтагски къоастаду даргински метташта хӀанзара классификацешка.
- Urssivar база 2026 шера кӀиайтолгӀа бетта 23 дийнахьа 5392 статья чулоац.
ДӀадилла а дукхал а
- Къоастаду яздаь йоаца могӀа деррига кайтагски юкъарло гойташ яц.
ОагӀув а дахар а
- XIX бӀаьшара РЭМ 3105-1 хьаькъал кӀада ткъовра кӀада тӀа даьккхад.
Истори
- 2017–2018 шерашка Кала-Корейша Ӏаьдала некрополь 40 совгӀа стела тохкам яьй.
ДӀаьха хронологи
Исламал хьалхара тӀаьхье
Ӏалам а, цӀагӀара лорадархой аТӀаьхьара этнографически дӀаяздарашца меттаоттаду.VII–VIII бӀаьшераш
Ӏарбий походашДӀахьош дола дӀаьха процесс дина а, политически а хувцамаш юкъедоагӀа.X бӀаьшу
ал-Масуди хабарашХайдака Ӏаьдало бусалба саг аьнна цӀи тиллай; берригача бахархой дина шоайта дӀа а ца хӀоттадаьд.XIII бӀаьшу
Монголаш тӀелатарКайтага политически хьал хувцалуш хиннай тӀемаш а, довнаш а бахьан долаш.XIII бӀаьшу чаккхе–XIV бӀаьшу доладенна
Юкъараллаш а, Ӏаьдалой аТахкархоша чӀоагӀагӀа хьажаш я чура кризис а, лоалахой юкъегӀертар а.Юкъера бӀаьшераш
Ислам дӀачӀоагӀдалара меттешкара дувцарашХроникаша дувц Барши, ТаифагӀара хьабаьннар а, Урчамул а.XIV бӀаьшу
Кала-Корейша некропольТахкадаь серин хьалхара стелаш укх хана дӀаязъю.XVII–XVIII бӀаьшераш
Уцмий институтӀаьдалой тӀаьхьенашка дӀалуш дола цӀи тахкаш я йоазувца а, меттаца а долча хоамашца.XVIII бӀаьшу
Гербера суртДӀаяздаьд Кайтага бахархой, бахам а, политически хӀоттам а хьокха хоамаш.1741–1742 шераш
Надир-шаьхаца тӀомКайтагцараш кхыча дагестански юкъараллашца цхьана болх беш ба.XVIII–XX бӀаьшера юкъ
Ӏалашдаь дерзашМузейни коллекци гойташ я тайп-тайпара замашкара а, меттешкара а текстиль.1803/04 шу
Стелай серашка тӀеххьара датаӀаьдала некрополь тохкача серашка тӀеххьара доза аьнна даздир.1820 шера наджгоанцхой бетта 26 ди
Уцмий таьрахьа тӀаьхьенашка хьаькъал дӀадаккхарТӀехьажам Ермоловс дехарца кхайкадаьд.1820–1830 шераш
Ӏаьдал кердадаккхарТӀеман администрацис кхы а хийцамаш деш да.XIX бӀаьшера шоллагӀа дакъа
Округа ӀаьдалКайтаг Дагестане областа административни системе чуяккхай.XIX бӀешо
РЭМ 3105-1 тегарМузея документацис хӀама кайтагхойх лоархӀ.XIX бIаьшереи XX бIаьшера доладалареи
Монографи этнографически мурАлимовас тохкаш ба вахар, бахам, оагӀув оагӀув культура.Советий зама
Ди лелаеш йолча учрежденешка хьалхашкарашДагестане юкъара контекст Ӏилман балхашка тохкай.XX бӀаьшера тӀеххьара
Динан меттахӀоттадарЮкъарленгаша юкъара болх а дешар а шердаьд.1998 шу
«Кайтаги» монографиБ. М. Алимовас балхаш зорба тохай.2004 шу
Хайдакьи мотт тохкарС. М. Темирбулатовас балхаш арадаьннад.2009 шу
Фольклор зорба тохарХ. М. Габибовас «Хайдакьла фольклор» зорба тохай.2014 шера тушоли бетта 27 ди
Культура гӀулакхче оттадарМаджалисе лаьца культура гӀулакхче болх болабеннаб.2017–2018 шераш
Кала-Корейше экспедицеш40 совгӀа кашай тӀаьхьара стела тохкай.2019 шу
Некрополь тохкар зорба тохарЙоазонаши рельефаши тохкараш тӀаьхье арадаьннад.2020 шу
Эрсий-кайтаг дувцаргЗорба тохарца алфавита масал чулоаца.2021 шера тушоли бетта 2 ди
Музея онлайн-альбомРЭМо кайтагски тегара коллекци хьаювцаш я.2021 шерарча оагӀой 1-ча дийнахьа
ДӀаяздара ханаШий цӀи тӀа 37 яздаьд Россе а 32 Дагестане а; из еррига къам бац.2023 шера наджгоанцхой бетта 25 ди
Маджалиса суртAskhab Dargo документальни сурт оагӀа тӀа леладаьд.2024–2026 шераш
ХӀанзара алфавитUrssivar проекто кириллически йоазон система шеръю.2026 шера аьтинга бетта 23 ди
Электронни словара версиБаза чу 5392 статья я.
Кхача
Бепиг а, бепигах яьшкаш а
Исторически даарг тӀа кӀаьда а, мукх а, тӀехьагӀа хьаьжкӀагӀа кӀаьда а эргаш хиннай. ХӀама оттадалар меттаца а, хьаькъалца а хиннад.Хинкал а, чудулгӀа долаш яьшкаш а
Бепигах яьшкаш дулхаца а, шураца а вовшахтохаш хиннай. Кухни тайпаш лоаман а, лоаман кӀалхара юрташкара къоасталуш хиннай.Бошмаш а, бахаш а
Лоамал хьалхара а, арен а яьккхай лаьтта болх, бошмаш а, кемсаш лелор а; даьхний лелор бахам тӀаьхьа товш хиннай. Ӏаламан зонаш хӀамашца а, шерашца а юкъера йоацаш хиннай.
Ӏадаташ
Юртара юкъаралла
Юкъара гӀулакхаш дӀахьош хиннай юкъаралла тӀаьхьа а, меттешкара даржера нах а. Юкъараллаш цхьатарра хиннай аьнна эрш а дац; адатий истори уцмий тӀедаьккхача дӀатоха йиш йолаш яц.Дезал а, Ӏадаташца йоазу текстиль а
Музейни материалашца цхьацца дерзаш Ӏадатийца ювзаенна я, уж Ӏадаташ вахараца ювзаенна я. ХӀанна лелабараш гойта аренни а, коллекционни а документацешца, суртца мара а ца гойташ.ПхьегӀилгаш дӀалуш
Халкъа Ӏемала ДӀаьгӀашкара материалашца дувц пхьегӀилгаш кхоллаш болх беш болчара къоначаьрца болх а, ширагӀа мотиваш таханарча хӀамашка лелабар а. Из дӀахьош дола культура болх ба.
Барзкъоаггаш
Исторически дувхар юкъеяхай коч, хачи, маӀачара бешмет а, черкеска а, кхалначара коч а, кура хьагӀар а. Тайпараш меттегара, ханагара, бахамагара доацаш хиннай; этнографически монографи тӀехьагӀара конкретни комплекташ гойташ я.
Халхараш
Юртара а, сценически а формаш
Культура центра материалашца дувц исбахьален школен халхара ансамбль а, «Кайтаг» фольклорни коллектив а. Сценически программа шоай ханара Ӏадаташ тоадар я.
Музыка
Культура центра зурначай а, чунгуристай а ансамбльш гойташ я. Ӏаьдалашкара музыка ювзаенна я Ӏадаташца, цхьана Ӏаьдалаца лакхара а, Ӏомадара а; ансамблен хӀоттам хӀаманга хьежжа хувцалуш ба.
Фольклорни зорбатохар а, дӀаяздаь дувцараш а меттешкара метташ лораду. РАН ресурс гойта фаьлгай гулламаш а, Х. М. Габибован «Хайдакьла фольклор» балха а.
Пхьарсалаш
Кайтагера дерз
ЦӀи чӀоагӀъяьй Е. М. Шиллинга дувцараш тӀаьхьа. Иззата хӀамаш Кайтагал ара а гӀорголаш я; исбахьален Ӏадатан цӀи хӀара хӀаман нийса этнически атрибуци яц.Бумба тӀаьхьа даьри
РЭМ-е Ӏалашъюш я XIX бӀаьшарера дерз, № 3105-1: бумба тӀаьхьа даьри а, даьри тайпаш а, 93 х 64 сантиметр. ХӀаман шоай музейни истори я.ТӀоара хьадар а, эпиграфика а
Кала-Корейша стелаш цхьана тохаш я Ӏарбий йоазув, чӀоагӀа орнамент а, рельефни сурт а. Уж гойташ я хьадархой ловзар а, исбахьален Ӏадаташ ювзаенна хилар а.Дила пхьегӀилг
Таханарча пхьегӀилгаша панно, гӀаьнгаш а, аксессуараш а кхоллаш, къоначаьр Ӏомадеш. Культура центра ширагӀа хӀамаш а, керда балхаш а цхьана гойташ я.
Дагара меттигаш
Маджалис
Кайтагски района административни юкъ а, дукха метташ дола юрт а. ОагӀон тӀа леладаьд Askhab Dargo документальни сурт, 25 январь 2023 шера даь.Кала-Корейш
Кайтагера Ӏаьдалой ювзаенна исторически юкъ. Цун некрополь тахкар юкъеяхаш я кашай тӀаьхьара стелаш тӀаьхьара цӀераш, таьрахьаш а, дина тексташ а дешаш.Музейни коллекцеш
РЭМ-о зорбатоху кайтагера дерзаш XVIII–XX бӀаьшера юкъера. Коллекци тайп-тайпара юрташ, замаш а, декораци тайпараш а цхьана тоха йиш я.
ЦӀераш: леладара масалш
МаӀачара
Кхалсагаш
Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а
Ахмад-хан, Кайтага уцмий
Цун юкъаметтигаш Надир-шаьхаца тахкаш я персидски фирманашца. Материалаша гойташ я политически харжара чӀоагӀа хилар, тӀаккха а тӀаьхьара турпала сурт мара а ца гойташ.Бариат Магомедовна Алимова
Кайтагцара XIX–XX бӀаьшера юкъера историко-этнографически тахкара автор. Цун балха тӀаьхьа даьккхад бахам, дезал, дувхар а, рухи культура а.Узлипат Гасанова а, Сапияханум Темирбулатова а
Кайтагски метта, цун лексика а, грамматика а тахкархой. Уж балхаш РАН Ӏилман библиографе тӀа дӀаяздаьд.Магомед Магомедов а, Urssivar дакъалаьцархой а
Болх беш ба электронни лексически база а, кайтагски метта цифрови гӀирсаш а кхоллаш. Проект бух ба метта бувлаш болчара а, тахкархоша а цхьана болх бар.
Медиа
Сурташца галерея
Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.