Керттера чулацам тӀа дехьавала
Кавказа тӀехье

Ший дагадеха. НаькъашагӀа хов. Юкъара лораде.

Къулбаседа КавказЗӀилбухера Кавказ
Анди панорама, тӀехьа Гагатли а лоаман дукъ а, Flandria12 документальни сурт
← Еррига къаьмаш

Къулбаседа Кавказ · Дагестан

Андийхой

Гъваннал

Андийхой: ГӀинбухера-Малхбузера Дагестане общиний истори, мотт, дӀатар а культура а. Хьалхара тешамаш, ислама даржар, Бахарган сий дешар, бурош дешар, тӀаьхье йолу хронологи а Ӏилман материалаш а.
Регионаш:Дагестан
Анди а Гагатли а · Flandria12, 2024 · CC BY 4.0

Мотт

Андий мотт

Доьзал

Нахско-дагестански дезал · андийски гаьна

ДуӀарал

16 758 сага Россехь андийхой хилар белгалдаьккхар (2021)

Истори

Моттиг а бахар а. Андийхой Малхбузера-ГӀинбухера Дагестара цхьаъ йолаш йола къаьмнаш я. Исторически Анди Ботлихи района гӀинбухерча юрташца ювзаенна я. Доккхача йукъарчашкаи гӀалашкаи а дукхагӀа йола общинаш яхаш я.
Къам а меттай тоаба а. Андийски тоаба массехк гергарча метташца цхьаьнатох. Андийхой шоайла йола къам санна ахвахски, ботлихски, годоберинскии кхыча а меттай массо а бувцашца цхьатерра бац.
Шира цӀераш а материалаш а. Литературе андийхой ширача этнонимашца дувшаргаш хьадийлад. ЦӀераш тара хилар шоайла цхьан къаман тасархой истори маьӀна дац; ер хьадийлараш шоайла тахкар дезаш да.
Юкъарло а ше-ше урхалла а. Анди юртара общиний союз хиннай. Джамаат, боламаш а меттехьара авторитеташ а бахара, бакъонаи арахьара политикаи гӀулакхаш дешара дакъа лоацаш хиннаб.
1782 шерара йоазон. Андийски шамхана, боламаша а джамаата а Кизлярца йола йоазонаш Ӏаьржадаьд. Документа гойта дукха метташ йола дипломати, дувшар, буркаш совгӀата хьадер.
Кавказски тӀом. Андийски юкъарлоша Шемал движене дакъа лаьцад. Агларова тохкама тӀа гойта имамата гӀо дар а, российски администрацеца дувшар а; юкъарлон чура позицеши интересши тара хиннай.
Боахам а махбазар а. Лаьтта болх, даьй боахам, беша болх а кхыча говзаллаш а цхьаннех кхыъ дӀатохаш хиннад. Андийски буркаш гӀаръялар гӀинбухерча юрташ Кавказа кхыча декъашкара базарашца ювзаенна хиннай.
Административни хувцамаш. Ботлихи кантон 1928 шерара лайчилла 22 дийнахь хьаяьй; 1929 шерара кӀимарса 3 дийнахь район аьнна хийцаяьй. 1963 а 1965 а шерашкара территориальни реформаша цун гӀай хийцадаьд.
Перепись а идентичность а. 2021 шера Россе 16 758 сага андий хилар шоайла белгалдаьд, царех 16 245 Дагестане. Таблица тӀа андийхой аварой категоре чу ба; ер маьӀнаш аварой жамӀа тӀа юха тӀатоха мегаргьяц.

ДӀатардар а меттигерча юкъарленгаш а

Лоаман обществаш. Анди, Гагатли, Зило, Риквани, Ашали кхы а юрташа шоай метта а, культура а башхалош лоаттаю. Юкъара къаман цӀи юрта идентичноста дӀаяккхаш яц. Муни а, Кванхидатль а. Цар метта ӀаьдалагӀа лохагӀа андий тоба юкъе тохаш хиннай; цун башхал дегӀа тӀа хӀанз дола метта Ӏилман классификацешта тӀа а хьежжа оттаде деза. Аре дӀабахар. Хасавюрта, Бабаюрта, Кизилюрта районаши пхьеши юкъе дола обществаша лоаман даймохкца зӀилгаш лоаттаю. ДӀабахар шоай метта я культура идентичноста дӀаяккхара бахьан хинна ца Ӏа.

Мотт

Андийски метта нахско-дагестански дезала андийски гаьнашка ю. Из шоайла йола мотт я, аварски метта дувцар дац.
Ӏаьдала хьаькъал тӀа лакхара-андийскии лохера-андийскии тоабаш къоастаю. Муни а Кванхидатли а метташ Анди, Гагатли, Зило а Риквани а метташкара чӀоагӀа къоасталу; хӀанзарара балхашка шоайла йола кванхидатль-мунийски мотт къоастабар дувцаш да.
Официально тӀаэцаяь цхьаъ йола йоазона норм яц. Кириллица тӀа йолаш зорба тохаш йоазонаш арадувлаш я, царех «Анди деший дошо фонд» яхача серин берий книжкаш а. Тара йоазонаш шоайла тӀаэцаяь алфавитах къоастаде деза.
Мотт дешар дезалашка Ӏаьржалуш да, амма гӀалара гонах а къамаьла мотт хувцарах а кӀезигагӀа йолча тӀехьенашка халаллаш да. Тохкамаша меттехьара дувцараш а царех йола башхаллаш а дӀаязъю.

Дин а, дийна тархьар а

Хьалхара тешамаш. Уж фольклора, меттехьара деший а этнографически дӀаяздаьрашкара меттаоттаю. Шоайла йола пласташ Ӏаьржадаьд, изза а шира канон дац. ЦӀоб. Этнографаша из хьалхара тешамий лакхара дела санна сурт оттаду. ЦӀи дувцарашка а дикача дешашка а Ӏаьржадаьд, тӀаккха исламан гонах кхы тамаша маьӀна тӀаэцаяьй. Стигал, серлонаш а цӀагӀара сагӀий а. Маьлхи беттаи цӀераш дӀаязъяьй, «Фон маьра» а цӀагӀара текхам а хьакъоастаяьй. Ер маьлха юрташкара фольклорах дола хоам да. Бахарган а сийлахьа ландшафт а. ГӀараш, материалаш а хьаьрчаш а догӀа дехараи дарба дераи Ӏадаташка ювлаш хиннай. Тохкамхоша ислам тӀаэцарал тӀехьа ер меттигаш маьӀна хувцаялар тахкаш да. Керста динах дола хоам. Агларова меттехьара хроника ялийта, цун чу хьалха жӀар лоархӀарах лаьца дувцар да. Ер йоазона Ӏадат я, из кхыча хоамашца дувшар деза; из массо а общиний цхьаъ керста мур белгалбаьбац. Ислам даржар. Сефербеков ислам дӀачӀоагӀдар XIII–XV бӀаьшерашка дӀатохар; академически очерко XIV бӀаьшаре белгалъю. Ер хьагӀараш тӀаьхьа-тӀаьхьа дӀадоалаш дола процесс сурт оттаду, массо а юрташ цхьана хана дӀадерзар дац. Дин чӀоагӀдалар. Маьждигаш, мадрасаш, къедай болх а Ӏарбий книжни дешар а ислам юкъарлон институташка чулоацаш хиннад. Хоам дӀалуш меттехьара мотт а тӀатехаш хиннад. XVI бӀаьшерара Ӏилма. Агларова дӀаяздар ялийта суфизмах дола книжка, 1562 шера Молла Хьажа-Ӏали мадрасе дӀаязъяь. Ер кӀоарга дин дешара тоъал тешко да. Сунний Ӏадат. РАН хӀанзарара справочни материалаша тешама болча андийхой сунний мусульманаш санна сурт оттаду. Къаман тархьар сага шоайла тешамаш белгалъяц. XVIII бӀаьшерара мусульмански община. 1782 шерара йоазона чу КъорӀа тӀа дув дувцаш дехар да. Из юкъарлон дина меттал тӀехьажамаш цхьан замана чу. Зикр а садакъа а. Бахаргане дуӀа деча хана зикр а, садакъа дӀасадалар а дувц. Укх Ӏадатех а, лоамаш лоархӀарца а цхьанатохар талламхоша хьаяь оагӀура культурал исторически форма. Совети зама. Динан учрежденеш тӀехьараш хийцадаларца дешара а, юкъарчен публични болхама а хийцадаьд. Ӏадаташ дезала чу дӀалуш дӀадахад керда хьалашца. XX бӀаьшера тӀеххьара меттаотдар. ДаьгӀасте динан дешар а, маьждигай къовлама болхама а юха шордаьд. Цу хана юкъадаьннад лаьттан Ӏадатех лаьца довнаш. Тешамаш а, хӀанзара зама а. Сайтаний а, хӀаваан Ӏадатех лаьца исторически дувцараш таханарча андийхой тешамий юкъарчен тептара тӀа ца лоархӀ. Ӏадаташ лоатӀаяра тӀегӀа тайп-тайпара я.

Хьажачараш дола хоам

Мотт

  • Андийски метта нахско-дагестански дезала андийски гаьнашкара шоайла йолча меттаех я.
  • Андийски меттай тоаба чу массехк шоайла йолча метташ ю.

ДӀадилла а дукхал а

  • 2021 шерара перепись: Россе 16 758 андий; Дагестане 16 245. Аварой категоре чу лоархӀаш да.

ОагӀув а дахар а

  • 1782 шерара йоазон тӀа дипломатически совгӀата хьаде Ӏаьржаи кӀайи буркаш ювцаш я.

Истори

  • Сефербеков андийхой ислам дӀачӀоагӀдар XIII–XV бӀаьшерашка дӀатохар.
  • Ботлихи кантон 1928 шерара лайчилла 22 дийнахь хьаяьй.

ДӀаьха хронологи

  1. Ислам хьалхара Ӏаьдалаш

    Ӏаламан культ а ЦӀоб а
    Мотт, фольклор а, обрядашкара дӀаяздараш а тӀатовжаш меттаоттаю.

  2. Юкъера бӀаьшарий дувцараш

    Керста динах дола хоам
    Меттаера хроникаш жӀаргӀа лоархӀара дагадоаккхар Ӏалашъю; таьрахьаш хьаэцаре лораш хила деза.

  3. XIII–XV бӀаьшераш

    Юкъарлений ислам тӀаэцар
    Иштта шуьйра мур белгалдаьккха да Р. И. Сефербеков тохкама тӀа.

  4. XIV бӀаьшу

    Академически очерке ислам чӀоагӀдар
    ГӀаьнна таьрахьаш шуьйрача мураца цхьана хьажаю.

  5. XV бӀаьшу

    Ӏали-Мирза ал-Анди
    Исторически литературе Ӏилманхои кадийи санна вӀашагӀвоаллаш ва.

  6. 1562 шу

    Медресера каьхат
    ДешагӀа дӀаяздар дина дешара хьажаргойташ я.

  7. XVII бӀаьшу

    Лувцара мехкашкаца йола юкъагӀув
    Йоазона дувцараш андийски юкъарлений шоай лаьттагӀа хилара тӀом дувцаш да.

  8. XVIII бӀаьшу

    Юртара юкъарлений союз
    ДжамаӀат а, бӀаьхий нах а Анди коллективни векалш санна болх бо.

  9. 1782 шера наджгоанцхой–оагӀой

    КизляргӀа йоазон каьхат
    ДӀаяздаь да дувцар, каьхата таржам а, ши бурка совгӀат дар а.

  10. XIX бӀаьшера хьалхара ах

    ЮкъагӀув а тӀом а
    Юкъарлений юкъагӀув Россе администрацеца Кавказски тӀом болаш хийцалуш хиннай.

  11. 1845 шу

    Анди чухула тӀеман экспедици
    Агларов хӀамаш имаматаи росси тӀеман отрядаши юкъера тӀома дакъа санна хьажаю.

  12. XIX бӀаьшера шоллагӀа дакъа

    Керда административни система
    Юкъарленаш Дагестански областа окружни урхалгӀа чулоацаш хиннай.

  13. XIX бӀешера тӀеххьар

    Буркаш дара пхьегӀа
    Материалаша гойташ да изделешаш ховш хилар а, уж регионал дехьа араяккхар а.

  14. 1906 шу

    А. М. Дирра сурт оттадар
    Арадаьннад «Андий меттаца боаца грамматически очерк».

  15. 1912 шу

    Анде гӀалгӀай ишкол
    Академе очерко хьадувц цхьаннегӀа долча гӀалгӀай ишкола хьаеллар.

  16. 1928 шеран 22-гӀа наджгоанцхой бетта

    Ботлиха кантон
    Керда административни единица хьаю.

  17. 1929 шера Этинга 3 дийнахьа

    Шахьар тӀа а хьа а ер
    Ботлиха кантоно шоай районни статус юкъеэц.

  18. 1930-гӀа шераш

    Бурочни производство хувцадалар
    Кавалерен роль лохаялар а, дувхар хувцадалар а Ӏоткъам баьб эшаш долча хӀаманна.

  19. Советий зама

    Динан институташ дӀатехадар
    Хувцалув публични диний болх беш дола хьал.

  20. 1957 шу

    Рикванин метта Ӏилман тохкам
    Я. Г. Сулеймановс Риквани дараш тӀара андий метта сурт оттаду.

  21. 1963 шера Саькура бетта 1 ди

    Юрта района йоккхаяккхар
    ВӀашагӀъювлаш ю Ботлиха, Ахваха районаши, Гумбета района цхьан декъаши.

  22. 1965 шера Наджгоанцхой бетта 12 ди

    Района гӀайнаш меттаоттар
    Ботлиха район юха а ший хьалхара лаьтта тӀа вола.

  23. 1965 шу

    И. И. Церцвадзе болх
    Андий метта тӀа монографи арадаьннад.

  24. 1980-гӀа шераш чаккхе–1990-гӀа шераш

    Динан меттахӀоттадар
    ДегӀастара бусалба обществений болх кӀоаргалдаьннад.

  25. 2002 шу

    Историко-этнографически монографи
    М. А. Агларовс андийхойх дола тохкам арадаьккхад.

  26. 2010 шу

    Гагатли говора
    Х. С. Салимов болх арадаьннад.

  27. 2010 шу

    Андий метта тӀа фаьлгаш
    Арадаьннад таржама баь «Дунен къамашта фаьлгаш».

  28. 2013 шу

    Хьалхара тешамаш тохкам
    Р. И. Сефербеков болх арадаьннад мифологии а, ислама а тӀа.

  29. 2014 шу

    «Алип мицъӀи»
    Андий абата опытаех цаӀ «Анди даькъаза» серехь.

  30. 2016 шера денз

    Зило метта документаци
    Самира Ферхеес андий грамматика шоай тайпарагӀа дола тохкам беш я.

  31. 2017 шу

    Лоаман культаш тохкам
    Рамазановаи Сефербекови малх а, догӀа а деха обрядаш тохкаш ба.

  32. 2019 шу

    «Анди даькъаза» хьажа
    М. Ш. Халиловс Р. М. Ибрагимов книжкаш хьажаш я.

  33. 2021 шерарча оагӀой 1-ча дийнахьа

    ДӀаяздара хана
    Андий хилар белгалдаьккхад Россе 16 758 сага, ДегӀаста 16 245 сага.

  34. 2024 шера Нажгара 31 дийнахьа

    Документальни панорама
    Flandria12 Анди а, Гагатли а сурт оттадаьд; сурт оаггӀу тӀа леладаьд.

Кхача

  • Хинкал а дезала чуашар а

    Хинкал Агларова тӀаяздаь бахама дувцарашка хьоахадаьд. Из я юкъарчен юацара культурах дакъа, дезала чу кечал деш дола.

  • Ӏадата маькх

    Гагатле лакхача хана «панкъир» яхаш йоаца маькх деш хиннад, бахархошта юкъе екъаш хиннад. Из исторически Ӏадат дувцар да.

  • Ӏида дуашар

    БӀаьстий праздникаш тӀагӀа фигураш йолча кхачаш хьакийташ хиннай; празднични «дукхаленна дитт» бепигашцаи кхыча хьаькъалашцаи дувцаш хиннай.

Ӏадаташ

  • ВӀаший новкъостал дар а хьаша тӀаэцар а

    Гергаройи лувцараши юкъе уж вовшах болх барцаи хьаьший тӀаэцашцаи лаьтташ хиннай. Юкъарленна репутаци боккха маӀан долаш хиннай.

  • Юртара гулам

    ДжамаӀат а, бӀаьхий нах а юкъарленна гӀулакх леладеш дакъа лоацаш хиннаб. 1782 шерара каьхат арара дувцарашка коллективни векал хилар гойташ я.

  • Календарь а Ӏалам а

    ДогӀа деха обрядаш Ӏаламан хьале гӀулакх дӀабоаллаш хилар гойташ хиннай. Меттаера тайп-тайпара варианташ юрташкаи дакъалоацаш нахаи башхалаш хиннай.

Барзкъоаггаш

Лакхара-андийски сесагагӀа костюм чӀоагӀа къаьсташ хиннай бӀарашкепара куц бола чухту цӀокъагӀаца е парчаца дувцаш, а также боккха кӀай кӀази кӀаьдаца. Лохера-андийски варианташ къаьсташ хиннай: цхьа тоаба дувцар массарна тӀадилла йиш йолаш дац.
Бурка кӀада тӀегӀагӀа дувхар хиннай. КӀайи Ӏаьржаи кӀадаца даь хӀамаш, цӀокагӀа дика хилар а, кечдара кепаш а къаьсташ хиннай. Цун Ӏуйлараи исторически маӀани а герзо ларъяр тӀаьхьа тӀадийлаш долаш деша йиша дац.

Халхараш

  • Къибдил

    Шира андийски халхар меттаера овгӀагӀа дувцарашка тӀатовжаш да. ХӀанзара сценически ловзар исторически дӀаяздаь варианташкара къастаде деза.

  • Зикр

    Ритмически коллективни дагадоаккхар дина Ӏамалга дӀалоацаш да. ОвгӀагӀа из дунен празднични халхарагӀа къастадаь дувцаш да.

Музыка

Андийски музыкальни фольклор аварски овгӀагӀаца чӀоагӀа уйла ю, меттаера башхалаш Ӏалашъю. Иллий Ӏадат дезалаи юкъарленнаи праздникашка хьажжаш я.
Фаьлгаш, визгаш дола дош а, бегамашца дола дувцараш а баьржача овгӀагӀа культуре боккха моттиг дӀалоацаш хиннай. Андийски меттала арадаьча зорбане изданияшца тексташ Ӏалашъе а, берашка дӀакхачийта а гӀо до.

Пхьарсалаш

  • Буркаш деттадар

    Буркаш дара кӀада кечдар, деттадар а, кечдар а дӀалоацаш хиннай. Исторически дувцарашка гӀаьнна билгалдаьккха да хӀамаш дика хилар а, уж шорта дӀаяхкар а.

  • ПхьегӀа а дипломати а

    1782 шера андийски векалш КизляргӀа Ӏаьржаи кӀайи буркаш дӀадахьийтад. Документ гойташ я хӀама езача совгӀата маӀан долаш хилар.

  • Кванхидатла тух

    Исторически Кванхидатле меттаера тухала материалашкара кхача тух доккхаш хиннад. ПхьегӀа юкъарленна гӀулакхца тӀатохаш хиннай.

Дагара меттигаш

  • Анди а Гагатли а

    Меттаера юкъарлений боккха исторически юкъераш. ТӀоагӀагӀа гойташ я Анди бӀаргӀагӀа панорама, тӀехьагӀа Гагатли.

  • Бахарган

    ЛоархӀаме лоам, хьалхара тешамашца, бусалба дуӀашца а, меттаера дувцарашца а уйла йолаш.

  • Муни а Кванхидатль а

    Лохера-андийски метта вариантий юкъераш. Уж метта башхалаш лакхара-андийскишкара къастадаь карархбо.

  • Мунински бӀов

    Андийски кӀоаргагӀа малхбузехьара неӀагӀа исторически лорадара гӀирс; ширача новкъосташаи лаьтта чӀоагӀдарцаи йола тешал.

ЦӀераш: леладара масалш

МаӀачара

    Кхалсагаш

      Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а

      • Ӏали-Мирза ал-Анди

        XV бӀаьшарера Ӏилманхо а кадий а, исторически литературе Андуника завещаница уйла йолаш.

      • Мамайхан Агларов

        Андийхой истори, юкъарленна гӀулакх а, культура а тохкаш волча Ӏилманхочо 2002 шерара историко-этнографически монографи яздаьр.

      • Расул Ибрагимов

        «Анди дезал фонд» сери бераштаи дешараштаи изданияш яздаьр, наьначе меттала йоазон Ӏадаташ дегӀадахаре дакъа лоацаш.

      Медиа

      Сурташца галерея

      Анди юрт, тӀехьа Гагатли. Flandria12 · 2024 шеран 31 август · Wikimedia Commons · CC BY 4.0 InternationalFlandria12 · CC BY 4.0 International · WebP-гӀа конверси · CC BY 4.0 International; https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/; Flandria12, 31 August 2024; converted to WebPСурт

      Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.