Керттера чулацам тӀа дехьавала
Кавказа тӀехье

Ший дагадеха. НаькъашагӀа хов. Юкъара лораде.

Къулбаседа КавказЗӀилбухера Кавказ
Кубачии баьццара лоаман баьрашкара документальни сурт, Asħab сурт, 2022
← Еррига къаьмаш

Къулбаседа Кавказ · Дагестан

Кубачихой

Угъбуг · угъбуган

Кубачихой: Кубачии Зирихгеран истори, мотт, ювелирни говзал, костюм, Ӏадаташ. Хьалхара тешамаш, Дербентца йолаш хинна ужраш, ислам тӀегӀа-тӀегӀагӀа чӀоагӀдалар, тӀаккха хронологи, Ӏилман материалаш.
Регионаш:Дагестан
Кубачи · Asħab, 2022 · CC0

Мотт

Кубачий (кубачи-аштыний)

Доьзал

Нахско-дагестанская доьзал · даргински гаьна

ДуӀарал

Юзза дукхагӀа мел долчарех баьра дувцаш хӀама дац

Истори

Кубачи а, Зирихгеран а. Кубачи ДаьгӀасте исбахьален Ӏаьдалий исторически юкъ я. М. М. Маммаевс из юкъера бӀаьшерий Зирихгеранца нийсаду, йоазонашкара хоамаш меттагӀа долча хьаьршашца вӀашагӀъю; меттиг а, шераш а тахкархоша дувцаш хиннай.
МеттагӀа дола овлаш а, арара юкъарлонаш а. Баха наьха а, исбахьален а массо а европера я е Малхбузера Малхбоалерчара я бола хетарш тӀехдаьнна факт яц. Маммаевс меттагӀа дола тӀаьдалал чӀоагӀду, хьаьшаш баьхкараш а, исбахьален ловзараш дӀа-хьа дӀалуш а.
Юртара ше-ше Ӏедал. Чине Совет юкъарчен гулламаша хержаш хиннай, суда а, кхоачашдара а гӀулакхаш беш хиннаб. Батирте дружинас юрт а, юкъарчен лаьтташ а лорадаьд; цун хьаькъалах дола хоамаш дувцарашца а, овлашца а вӀашагӀъювлаш я.
Ӏаьдалий экономика. Ӏаьдалхой тайп-тайпарча болхашка говзал хиннай. Кубачий нах лоӀамашца цхьана болх беш хиннаб: Амузгес турсаш луш хиннай, Харбукас герзаца дола тӀоараш даьш хиннай. Кийча хӀама массехк говзанчас даь болх хила йиш хиннай.
Артель а, комбинат а. 1924 шера юкъарчен артель хьаяьй, 1960 шера из исбахьален комбинате хьаяьй. Советски производствос серийни хӀамаш а, шоайтара авторски белхаш а цхьана тохаш хиннай.
Перепись а, ше-ше оттадар а. 2021 шера Росстато Эрсече 559 кубачий саг тӀеххьара дӀаяздаьд, царех 500 ДаьгӀасте. Строка даргиний категоре чу ягӀаш я. Из юкъарчен массо дукхалца нийса яц, цун дукхагӀа дола нах даргинхой аьнна дӀаязду.

ДӀатардар а меттигерча юкъарленгаш а

Кубачи а диаспора а. Исторически юкъ Дахадаевски районе Ӏеш я. Ашты, Дирбаг а Сулевкент а. Цар къамаьл кубачинскица цхьана хьажа, амма меттеи общинашка цхьана этнически тоаба тӀа автоматически вовшахтоха йиш яц. Мотт, хьадалар а ше-ше дӀалоацар а башха да.

Мотт

Кубачий мотт бахьа даргиний гаьнагӀа долча нахско-дагестаний дезала чура да. Таханлерача классификацешка кубачи-аштыний мотт къоастаду; «кубачий диалект» яха шира цӀи а литературе улл.
РАН ресурсо ше-ше кубачий, аштыний а, сулевкентий а говораш къоастаду. Мотт цхьа хилар цхьатарра этнически ше-ше оттадаргга маьӀна дац: аштынхой а, сулевкентхой а шоай меттагӀа дола башхалонаш йолаш ба.
Дезала чура мотт дӀалуш да, амма РАН ресурсо мотт хьахиннара дӀадоладалар белгалду. Эрсий мотт дешара а, къаьст-къаьстча къаьмаша юкъе бувцара а хӀама леладу; йоазонашкара Ӏаьдалаш цхьан школаь литературни нормах къоастаде деза.
Ӏилман библиографе чу А. А. Магометовс 1963 шера даь грамматика, Ф. О. Абакаровас 1996 шера даь фольклора тахкар, 2002 шера даь эрсий-кубачий разговорник юкъедоагӀаш да. Публикацеш дийна мотт а, меттагӀа дола тексташ а лорадара гӀо до.

Дин а, дийна тархьар а

Таханлера ди. Тешаш болча кубачий наха Ӏаьдала сунний ислам лелабу. Шоайтара тешар а, динах дола тешам чӀоагӀа хилар а тайп-тайпара да. Хьалхара хетарш. Исторически сурташ тӀа хӀаваан Ӏаьдалаш, дитташта лоӀаме, лорадараш а, бӀарг-хьекъамах лорадар а дӀаяздаьд. Уж хоамаш цхьацца замашка йоагӀаш я, таханлера массо бахархой хетарш цара билгалду яц. Зороастрийски Ӏаткъам. Маммаевс Зирихгерана дӀавоаллаш хинна Ӏаьдалаш юкъера бӀаьшерий йоазонхой дувцараш зороастрийски Ӏаьдалца а, Иранеца долча юкъарлонашца а вӀашагӀъю. Из материалашта исторически тархьам я, лорадаь меттагӀа дола диний Ӏамо яц. Керста динах дола хоамаш. Академически очерко из цхьацца дӀа-хьа дар ширача дувцарашца а, овлашца а хьоахаду. Диний дукхал а, цара юкъе дола юкъарло а юкъера бӀаьшерий тешарий тӀеххьара перепись санна хьахила йиш яц. Дербента роль. Махбара, политически а, культура а юкъарлонаш Кубачи бусалба дешара цхьан юкъаца вӀашагӀъювлаш хиннай. Ди дӀалуш маьра тӀемашца мара хиннадац. 1126 шерара тӀом. Ал-Гарнатис дувцачох, Дербента эмира Зирихгерана бахархой ислам тӀаэца а, ясакх дӀадала а тӀадоагӀаш хиннав. Иттаза тӀемах дола дувцар чу кӀаьда мотиваш а я. XII бӀаьшера дешар. Маммаевс тийжаду ал-Гарнатис дувца Дербенте шафиитий Ӏедала дешарашка зирихгеранашкара нах дакъа лаьцарах. Из белгалду бахархой цхьан даькъо хьалхара бусалба юкъарлонаш хиларах. XIII–XIV бӀаьшерий тӀехьагӀа. Маммаевс тахкарашка из зама Кубаче ислам чӀоагӀдаларца вӀашагӀъю. Хьалхара юкъарлонаш а, тӀехьагӀа ураггӀдалар а цхьан денна ислам тӀаэцарага ма дӀаэцаде. Къаьст-къаьстча шахьарий башхало. Овлас дувцачох, лакхера шахьара ислам тӀаэцар лохерачара ворхӀ шера тӀехьагӀа хиннай. Символически таьрахь а, баьца дӀалуш дола дувцар а цунца нийса календарни дӀаяздар санна леладе йиш яц. Йоазона XIV бӀаьшера. Бидахъ хуппе яхача кашама тӀа дола стела 783 хиджра шера, ялх 1381/82 шера даь да. Куфий йоазонаш а, кийчдар а бусалба культурах дола хӀаманна тӀоагӀа я. Диний дешар. Мектеба а, медресе а Ӏарбий йоазон, Къуръан а, шариӀата бух а хьоадеш хиннай. Ӏилманца а, меттагӀа долча йоазонашкара Ӏаьдалашца а диний дахар тӀаьдалал лорадаьд. Таьрахьаш, дагахьараш а, Ӏаьдалаш а. ВорхӀ а, шовзткъа а фольклоре, мар-мар Ӏаьдале а, дӀавоаллаш долча Ӏаьдале а тӀакхета. Цар тахкар исторически культурашкара тӀегӀаш цхьана тохар гойту, цхьа цӀаьхха ца хувцалуш дола тешарий система хилар яц. Советски бокъонаш. Диний учрежденешта йола политико юкъарчен дешар а, Ӏаьдал а хувцаш хиннай. Дезала чура ди дӀалуш кхыча хьаьлашка дӀахо дӀадаьннад; из массо ДаьгӀасте дола контекст я. XX бӀаьшера тӀехьагӀа а, тахан а. Юкъарлонаш а, дешар а меттаоттаялар Ӏаьдалашках дувцарашца цхьана хиннай. Бобровниковс тахкар регионални процессаш дувцу, кубачий дезала массо дахара биографи яц.

Хьажачараш дола хоам

Мотт

  • Кубачий мотт бахьа даргиний гаьнагӀа долча нахско-дагестаний дезала чура да.

ДӀадилла а дукхал а

  • ДӀаяздаьраш а, мотт бувцаш болча наьха хьисапаш а тайп-тайпара гӀулакхашка йоагӀаш я.

ОагӀув а дахар а

  • 1958 шера Абдулла Абдурахмановс даь лаьцагӀа РЭМе чу Ӏаьржаш я, № 7115-1.
  • Манаба Магомедовас даь серьга 1965 шера даь да, РЭМ 7553-3/1.

Истори

  • Тоадаь стелашта юкъера цхьаъ 783 хиджра шера, ялх 1381/82 шера даь да.

ДӀаьха хронологи

  1. Хьалхара юкъера бӀаьшераш

    Зирихгеран исторически реконструкцешка
    Локализациеи хьалхара датировкаши дувцаш да йоазонцаи материальни материалашцаи.

  2. Ислам бакъдалалца

    Зороастрийски Ӏаткъам
    Маммаево из бувзаб ираний контакташцаи дӀабоалла Ӏаьдалашка хьажарашцаи.

  3. VIII–XIII бӀаьшераш

    Дербентца юкъагӀерташ
    Маьхка, политическии дина юкъагӀерташ дегӀаду.

  4. 1126 шу

    Дербентски эмира поход
    Ал-Гарнати дӀадувц Зирихгеран карагӀадаккха гӀерташ ийшагӀа хинна хьажарах.

  5. XII бӀаьшу

    Бусалба бакъона Ӏомадар
    Зирихгеранхой Дербенте Ӏомадарашка дакъа лоацаш хиннай.

  6. XIII–XV бӀаьшераш

    ТӀоара резьба говзал дегӀадар
    Ӏалашдаь да рельефаш, архитектурни деталаши надгробни памятникаши.

  7. XIII бӀаьшу чаккхе–XIV бӀаьшу доладенна

    Ислам чӀоагӀдалар
    Из ха Маммаево къоастаду; тӀаьхье цхьан миноте хинна дац.

  8. 1381/82 шу

    Датировани стела
    Ӏомадаь памятникаех цхьан тӀа хьиджра 783 шу да.

  9. Юкъера бӀаьшери тӀаьхьари

    Чинеи Батиртеи
    Ше-ше самоуправлении юкъарле лорадери историко-этнографически балхашка дувцаш да.

  10. XIX бӀешо

    Мастераш арагӀа
    Отходничествои обмени Кубачи юкъагӀерташ леладу Кавказа гӀалашцаи кхы регионашцаи.

  11. XIX бӀаьшера шоллагӀа дакъа

    Округа администраци
    Кубачи Дагестански область система юкъедахад.

  12. XIX шу чаккхе–XX шу

    Каз вышивка хийцадалар
    Мастерицаш керда шови художни решенеш Ӏомаду.

  13. XX шу доладалалца

    Мектеб а медресе а
    Дин дешара школаша Ӏарбий грамота а исламан хазна а ло.

  14. 1908 шу

    СаӀида Магомедова болх беча керда мур
    БӀаргаш цамогаш хилар бахьан долаш, пхьарс шира хӀамаш духцаш болха вола.

  15. 1924 шу

    Артель хьае
    ДукхагӀа цхьана болх беш дезалгий болх болабал.

  16. 1927 шу

    ТӀеххьара йозадаь «шахан гойтам»
    Ха дешарг музейни альбомо исторически материалашка тӀабувца.

  17. 1930-гӀа шераш

    Артелан болх стабильни хилар
    Заказаш а керда кепаш йола хӀамаш а шу́гӀа.

  18. 1949 шу

    Е. М. Шиллинга жайна
    «Кубачинцы и их культура» арадалар.

  19. 1958 шу

    Абдулла Абдурахманов ларец
    Произведени РЭМ-е 7115-1 номераца Ӏеш я.

  20. 1960 шу

    Художественни комбинат
    Артель художественни промыслашка предприятешка хийцаяьй.

  21. 1963 шу

    Кубачински грамматика
    А. А. Магометова болх арадалар.

  22. 1965 шу

    Манабы Магомедовай серьга
    Автора произведени РЭМ-а коллекцешка документаци яьй.

  23. XX бӀаьшера тӀеххьара

    Динан меттахӀоттадар
    Дагестана юкъера процессо общинаша болх беча хьалаш хийца.

  24. 1996 шу

    Фольклор тахкар
    Ф. О. Абакарова тексташ а этнолокальни башхалош а арадувца.

  25. 2002 шу

    Русско-кубачински разговорник
    Ф. О. Абакаровай издани арадалар.

  26. 2006 шу

    Тераш а Ӏадаташ а тахкар
    Маммаево ворхӀа а шовзткъа а символика тахка.

  27. 2016 шу

    Искусства истори керда тахкар
    Дербентах а кубачински Ӏадата хьадаларах а болх арадалар.

  28. 2021 шерарча оагӀой 1-ча дийнахьа

    ДӀаяздара хана
    Шийта 559 кубачихо Эрсече а 500 Дагестане а дӀаязбаь; изза агӀо тӀеххьара йоацаш я.

  29. 2022 шу июль 5

    Кубачи документальни фотографи
    Asħab сурт оагӀув тӀа леладаьд.

  30. 2022 шу

    XIV бӀаьшарера ши стела тахкар
    Маммаево йоазув, орнамент а датировкаш а юста.

  31. 2025 ноябрь–2026 февраль

    Цхьана музейни выставка
    РЭМ а Дагестана Национальни музей а коллекцеш гойта.

  32. 2026 шу май

    Музейни онлайн-публикацеш
    РЭМо пхьарий юртах а Ӏадата культурах а материалаш арадувца.

Кхача

  • Хинкал

    КӀаьда а, хьаьжа кӀаьда а эцаш даьд; кӀоаргаца, дулхаца а, соьмаца а хьаькхна даьд. Дезалашкара даьраш тайп-тайпара хиннай.

  • ЧIаьпилгаш а, юкъ-чура хIама а долаш

    Духь, кIаьд, фуъ, картол, кхоачам а, шера хьунара баьцаш а леладаьд. ХIаман гуллам ханаца хувцалуш хиннаб.

  • Чай а, шураца юаш дола хIама а

    Исторически сурташ тIа баьхаб хьаьжкIашца, дугаца а, хьаьжкIашца а дола чай, шураца дола чай, коаш, нехча а, кIаьд а.

Ӏадаташ

  • Маьре ца яхача къона наьха союз

    Дакъалоцар кхеташ хиннай сабар, вовшашка гӀо дар а, юкъарленна цхьаьнакхетар а Ӏомадарех. Музейни альбомо дувц «шахски представлени» а, тӀаьххьара 1927 шера хинна.

  • Приданоеи цӀагӀа гулламаши

    Посудаи художни хӀамаши дезала тӀаьхьеица дакъа лоацаш хиннай. Музейни сурташ гойташ да цӀастама пхьегӀий роль приданоеи парадни цӀагӀа а.

  • Маьрша говзал дӀалуш

    ЦӀагӀа мастерское балхаи воккхагӀчарега Ӏомадари пхьегӀа дезалца бувзаб. Ше авторство юкъарленна гӀо дарцаи специализацецаи цхьаьнадаь хиннай.

Барзкъоаггаш

Кхалсага костюма тӀехӀотташ йовзаш йола дакъа каз йӀаьха кӀай полотно, вышивкаца. Тайп-тайпара ханашка леладаьд дешийи даьттаци даьттаци тайпаш, прикреп, тамбурни шови гладьи. Варианташ хиннай ханаи случаи агӀонца.
Исторически маӀача сага комплект юкъедахад коч, хачи, бешмет, черкеска, папахаи тӀехӀотташ. Парадни кхалсага хӀамаш украшенешца тӀедузаш хиннай; шира комплекташ массо бахархочунга леладеш хинна дац.

Халхараш

  • Аскайлаи тӀеман кечами

    Ӏилманни сурташ тӀа Батирте тӀеман тайпара халхараш ювцаш я. Цар маӀан моллагӀа къаьнарча организаце историца бувзаб, реконструкции современни исполненица къоастаде дезаш.

  • Ӏида представлени

    Музейни альбомо къаьнарча организаце костюмца хинна Ӏаьдалаш хьажа. Сценически болх бац массо исторически Ӏаьдалаш нийсагӀа хьахьожаяр.

Музыка

Традиционни музыка юкъедахад иллеш а, халхарий мелодии а. Культурни справочника тӀа ювцаш я зурна, барабан, чунгур, гармонь. Метта иллий лексика бувзаб ювелирий балхаца а.
Ф. О. Абакарова «Кубачинский фольклор» сборника юкъедахад метта тексташ а, гочдар а. Изо Ӏомаде мегаргья цхьан традицен мотти речьи сурт-куц а.

Пхьарсалаш

  • Ювелирни балха

    Кубачински мастераш леладу гравировка, чернь, литьё, филигрань, эмальи кхы техникаш. Цхьа хӀама массехк специализаце эшаш хила мегаргья.

  • ТӀоара резьба

    Юкъера бӀаьшарий рельефаши надгробияши цхьаьнаду сурташ, баьцовгӀа орнаменти арабски эпиграфики а. Цхьацца памятникаш авторствои происхождении Ӏилманхоша дувцаш да.

  • Абдулла Абдурахманов ларец

    РЭМ 7115-1, 1958 шу: серебро, недрагоценни металли бархати; документировани я гравировка, чеканка, литьё, золочениеи кхы операцеш.

  • Манаба Магомедова балха

    1965 шера серегӀа, РЭМ 7553-3/1, сереброи стеклои цагӀа. Музейно ювцаш я автор, датаи композицен башхаллаш лани фигуркаца.

Дагара меттигаш

  • Шира Кубачи

    Террасни гӀишлош лаьтташ я лоаман басе рельефа тӀа. Шира кварталаши керда гӀишлошъяри гойташ я нах баьха моттига историцен тайп-тайпара этапаш.

  • Бидахъ хуппе

    Исторически бусалба кашамашка лоӀаш я лакхара художни стелаш. Ӏилманхоша цхьаьнаду надписи, орнаменти резьба техники а даькъаш тарадаь.

  • Музейни гулламаш

    РЭМи Дагестан Национальни музея экспонаташ Ӏомаде мегаргья хӀамаш коллекционни документацеца цхьаьна. 2025–2026 шерашка юкъарленна выставко гойташ я культура тайп-тайпара агӀонаш.

ЦӀераш: леладара масалш

МаӀачара

    Кхалсагаш

      Нах бӀеха нах а, культураца йоаза пӀаьра а

      • Саид Магомедов

        Кубачински мастер, художник, антиквар, РЭМ дагестански коллекцеш кхолларе дакъа лоацаш хинна. Цун биографи музейни поступленияшка гуш я.

      • Абдулла Абдурахманов

        ТӀаьхьенашкара ювелир, гравёр. Цхьацца произведенеш авторство музейни записи тӀа бакъдаь да, 1958 шера ларец а юкъе а долаш.

      • Манаба Магомедова

        Металла художница, кубачински традиции авторски лоӀамеца цхьаьнадаь. ДийнагӀа даь хӀамаш Ӏомаде мегаргья цун балха датировани образцашка.

      • Мисрихан Маммаев

        Зирихгеран-Кубачи историеи искусствеи Ӏилманхо. Цун балхаш леладу художни традици хьадалари цхьацца резьба памятникашка.

      Медиа

      Сурташца галерея

      Кубачи, Дагестан. Asħab · 5 июль 2022 шу · Wikimedia Commons · CC0 1.0 Universal.Asħab · CC0 1.0 Universal · WebP-гӀа дерзадар · CC0 1.0 Universal; https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/; Ashab, 5 July 2022; converted to WebPСурт

      Авторствои лицензеи суртий дешаш тӀа белгалъяь й.