Адыгей

Адыгей Къилбаседа-Малхбузера Кавказе улл: Прикубань арен тӀера хьунаш долча лоаман кӀадашка кхаччалца, лакхара лаьттара баьццара арешка кхаччалца. Цун нанагӀала Майкоп Белая хи тӀа улл. Региона истори гойташ да бронзан замара хьарамаш, адыгей обществаш, гӀалий наследи а хӀанзара дукха къамаш йола республика а. Адыгей а эрсий а паччахьалкхен метташ да.

Лакхара лоаман баьцаш кӀотаргаша а карстан кӀоагаша а йоаллаш — Лагонакски лоамаш: Ӏалаьма Ӏалаьматашка тӀатеха сурт · сурт · Сурт

500,7 эзар

бахархой 2025 шера тушола 1-ча дийнахьа, Росстата гергара мах хадор Россий Банка профиле чу

7,8 эзар

квадратни километр, республика площадь йоккхагӀа йолча хьисапе

паччахьалкхен метташ: адыгейскийи эрсийи

Географи маьӀнашка

ГӀалаш, юрташ, шахьараш

Адыгея юкъелоац ворхI административни район а, республикански маIан дола ши шахьар а. Районаш юкъелоац юртара нах баха моттигаш, эвлаш, станицаш, поселенеш.

Наьха нах баьха меттигаш: 233
Территори: 9

2026 шера тов бетта 8 дийнахьа нах баха моттигий тептар. Тайп-тайпара муниципальни кхолламашкара цхьа цӀи йолаш нах баха моттигаш къоасташ гойташ я. Цхьанзамара бахархой боаца кегий нах баха моттигаш а юкъелоац; бахархой дукхаллах лаьца хоам цига дӀаденна дац.

Пхьан гомМайкопЮкъ: Майкоп

Пхьан гомАдыгейскЮкъ: Адыгейск

ШахьарГиагински районЮкъ: Гиагински станица

ШахьарКошехабльски районЮкъ: Кошехабль эвла

ШахьарКрасногвардейски районЮкъ: Красногвардейское юрт

ШахьарМайкопски районЮкъ: Тульский яхийнача

ШахьарТахтамукайски районЮкъ: Тахтамукай яьй

ШахьарТеучежски районЮкъ: Понежукай яьй

ШахьарШовгеновски районЮкъ: Хакуринохабль яьй

Географи а бахархой а

Адыгей Кавказа зIилбаседера-малхбузехьа улл. Республика зIилбаседехьа Прикубань арен тIа улл, къулбехьа Йоккха Кавказа лоамаш хьалхара лоаттам а, басеш а. Майкоп Белая цIай тIа улл, Кубань бассейна чура цхьа цIай. Iаламан ландшафташ юкъе ю кхувлаь аренаш, лоаман хьунаш, лакхара лоаман баьцаш. Росстата хоамашца, Банк России тIадиллаь, 2025 шеран 1 январехь республикехь 500,7 эзар саг ваьх. Территорин майда 7,8 эзар км² гергга. Хоамаш гоммадаь да, бахархой хьаяьнна терахьаца цхьана даьккхина да. Юртбоахам а, промышленность а цхьана тIехьадоагIаш йолча гIуллакхий сфереца улл. Республика лоаман декъа Iаламан комплексаш туристически маьIне да; цун экономика туристически маршруташка бен тIатоха езац.

Къаьмнаш а, цаца ювзаенна материалаш а

Адыгаш (черсаш)

Адыгэ · ДӀаяздаьрашкара тайп-тайпара категореш; цхьа дукхал дунен тӀа дац

Адыгейски а кабардино-черсески а

Адыгей обществаш а меттан Ӏадаташ а

Темиргоевски Ӏадат: Темиргоевски, е чемгуйски, диалект литературни адыгейски метта хьахилараца дувзаденна да. Исторически обществаш а хӀанзара меттан тоабаш а цхьатарра яц.
Бжедугски Ӏадат: Бжедугски диалект адыгейски меттан коаьчагӀа диалектех цагӀа да, республике чӀоагӀа лелаш дола.
Шапсугаш а абадзехаш а: Шапсугски Ӏадат Краснодарски края Черноморски берда тӀа а гой. Абадзехски диалект дукхагӀа арара диаспоре чӀоагӀа лелаш да.
Юкъара адыгейски культура дуне: Адыгейцаш, кабардинцаш, черкесаш а шапсугаш а «адыгэ» яхача шех цӀица а культура тӀаьхьенаца а дувзаденна да. Адыгей дуне географе Республика Адыгея гӀаьнаштал совгӀа йоккхагӀа я.

Меттанаш: статус а, даиман дахар а

Адыгейски

Адыгейски метт абхазо-адыгейски меттан дезала юкъедода. КоаьчагӀа диалектан Ӏадаташ юкъе темиргоевски, бжедугски а шапсугски а; абадзехски дукхагӀа диаспоре гой. Царна юкъе фонетически а кхы а башхаллаш да. Адыгейски а кабардино-черкесски а шоай литературни нормаш ю.

Эрсий мотт а паччахьалкхен статус а

Республика Адыгея паччахьалкхен метташ адыгейскийи эрсийи я. Эрсий метт дукхагӀа лелаш да къаьст-къаьста наькъашкара юкъара говора, дешара а гӀалара вахара а. Республикас тӀехьажаш а дегӀаюхаш а лелаю цунна юкъе вахаш долча къаьстий метташ.

Республике а диаспоре а метт

Адыгейски метт Россе мара арара юкъарленашка а лелаш да, масала Турце а Малхбоалерча мехкашка а. Метт берашка дӀалуш хилара тӀехьажа дезаш дола гӀулакх да. Лингвистически справкашка тӀадийллар 2010 шерара переписи дараш таханарча бусалбача наькъашкара метт лелаеш волча наха дукхалла санна деша езац.

Бахархой а, культура тайп-тайпара хилар а

Баха нах хьаяхараш республика мел йола даим бахача нахах лаьца да. Этнически хоттам оттабу бахархой дӀаязбараца, тӀаккха шо шера мел йола бахархой хьаяхараца а.

Адыгейцаш: Адыгейски культура дуне дакъа а республика коаьчагӀа къаьстий цаӀ а. Дунен тӀа адыгаш дукхалла Адыгея вахархой дукхаллаца нийса яц.
Эрсий: Республика бахархой дукхагӀа дола тоаба. ГӀалара а юртара а юкъарленаш шоай дӀа-хьа вахара истори ю.
Эрмалой а кхы а бахархой а: Адыгейхойи эрсийхойица цхьана республике кхы а къаьмний векалш баьхаб. Къам, наьна мотт, ди лелабар уж тайп-тайпара белгалонаш лоархӀ.

Адыгея истори

Чулоацам

Текста боккхал

100%

Даькъе 1 · IV эзар шу вай з. хь. делха

Майкопски культураи Ошад яха кургани

1897 шера Н. И. Веселовскийс тахкар даьд Майкопски курган, Ошад аьнна цӀи а йолаш. Металла пхьегӀаш, кийчаш, кхы а хӀамаш дола деза дӀавоалла моттиг бахьан долаш, йоӀале бронзан замара Майкопски археологически культура цӀи тиллай.

Ю. Ю. Пиотровскийс юха тахкаш оттаду экскавацешкара архива материалаш, хьалхара зорба тохарш, дӀавоалла комплекса конструкци. Кора оттадаь хӀамаш гойту Кавказаи гонахьара регионаши юкъе шуьйра ужаргаш хилар. Уж хӀамаш тӀадийлларг ца деш, бронзан замара бахархой деррига цхьан хӀанзара къамах лоархӀаш хӀама а дац.

ОагIув 1 юкъера 1даькъе чу 1

Тоажамаши документаши тӀатовжамашца исторически обзор. Карара административни гӀайре довзаш долча культурашкаи исторически адыгей лаьтташкаи тӀа ца кхачадаьд.

Iалам а, археологически тIаьхье а

Лагонак лоаман тIе а, Фишт-Оштен массива а евза известьк ландшафташца, рельефа карста формашца, лоаман баьцашца, баьржа флораца. Фишт, Оштен, Пшеха-Су Малхбузен Кавказа евзаш йола лоаман тIегаш. Массивехь Ӏалашду Йоккха Кавказа зIилбаседера-малхбузехьара тIеххьара ледникаш. Кавказа паччахьалкхен Iаламан биосферни заповедник хьайийлаьй 1924 шеран 12 май дийнахь. Из улл кхаь субъекте: Адыгей, Краснодар крае, Къарча-Черкесе. Заповедника Iалам лорадара режим ю; маршруташ тIаьхьаялара а, хIанзара правилаш а дирекцега хьажа деза. «Малхбузен Кавказ» объект ЮНЕСКО Дунен тIаьхьен тIадиллаь 1999 шера, Iаламан комплексаш тайп-тайпара хиларах а, экосистемаш Ӏалашъярах а. Из Iаламан объект ю билгалдаьккха гIайрешца, Адыгей массайтара территори а, цун массайтара археологически тIаьхье а статус яц. Майкопски курган а, дольменаш а бронзан зама тохкара тайп-тайпара некъаш гойту. Археологически сурташ, планаш, реконструкцеш Iилман публикацешка тIаьхьаяла йиш йолаш я; царех Ӏалашдаь тIаьхье хIанзара юхадаьккхича долчах къастада йиш ю.

Диний Ӏадаташ

Адыгейски обществаший истори чухьа меллара тешамаш, жугтий (кристоса) Ӏаткъаш, ислам цхьана болх беш хиннаб. Ислам даржара изза а хинна а, цхьана хана хинна а дац; ГӀирман ханацаи Османий империцаи зӀамагӀаш доккха маьӀна даь хинна да. Адыгейхой юкъе сунний ислам чӀоагӀа хиннаб. Республика дина дӀаьха да, цига дӀалоацаш православни кхы а жамаӀаташ а да. Адыгэ хабзэ юкъараи эздеи низамий системе тӀадоагӀа, цхьан динаца нийса дац. Этнически хилар ше тӀагӀолла цхьаннена дина тешар белгалдаккхаш дац.

Эпос, литература, говзал

Адыгейски нартски дувцараш Кавказа нартски эпоса юкъара дуне чу доагӀаш да. 1974 шерара «Нарты» аьнна Ӏилмангара рахьдалар тексташ, таржамаш, комментареш цхьана тохаш да. Аскер Гадагатля балхаш адыгейски къаьмний эпоса тохкамага хетадаь да. БӀарчча баьца дувцараш гӀулакхцара сурташи культурацара дагалецамаши лоаттаду, хӀаьта хӀамаш хинна тархьагӀа дац. Адыгейи Къаьмний музей археологическии этнографическии гулламаш, историческии культурацара материалаш лоаттаду. Цун официальни сайта Тембот Керашева Литературни музей а гойту. Музейни хӀамаши атрибуци яь фотографийши дувхар, вахари литературни тӀаьхьеи тохкаш хул. Дошув шийлаши дети шийлаши дувхарцаи вахара хӀамашцаи кечал деш хиннад. Мадина Иванокова тохкамаш из говзала техникашка, шира куцашка, терминологишка хетадаь да. Балхашка Причерноморски Шапсуги материалаш а хьаяхай, уж шуьйрагӀа долча адыгейски культурацара тӀаьхьенга хетадаь да.

Кухни а юаш дола культура а

Щыпс-пIастэ яха цIи лелаш дола хIама адагай кухнягахь тIеххьара меттиг дIалоц. ПIастэ яьккха пIастэ я, тIаккха жухIаргашца а; цунга щыпс соус, дулха, шура е кхыдола шхург отт. Соусан рецепташ меттеи дезалаи гIолла тарадоалу. Этнографически сурташ шхурга даькъастеи, хьашалаи, дезала гIулакхаши ювзаю. Шхурга цIераш, кухненна гIирсаш, хьашала бокъонаш меттагахь, кицашца, лувлашца а лоаттаду. А. А. Куваева адагай культурай из таьрахь гастрономически лексика тохкама тIа оттаду. Из тайпара тIаоттар рецептий сурт оттадара тIа тIатох шхурга даькъастеи бувцама юкъе мишта дакъа лоацаш дола хабараш.

Медиа

Лоаман Адыгея ландшафташ

Лаго-Наки яхача кӀора-лоамашка хьежжа дола сурт. Из художники интерпретаци я, сурт даьккха дола нийсса моттиг ца белгалъяьккхаш. Ӏаламаи тӀаьхьен-гӀирсаши тӀаьхьа долча материалашка документальни сурташ тӀадоагӀа.

Гимн

Адыгея Республика паччахьалкхен гимн

Адыгей метталаи эрсий поэтически вариант

Дешаш Исхак Машбаш я, музыка Умар Тхабисимов я. Тексташи уж леладе дезаргши чӀоагӀдаьд Адыгея Республика 2007 шера аьтинга бетта 7 дийнахьа № 90 йола паччахьалкхен символашка лаьца законаца.

Гимнал тӀаэцаь варианташи иштта кхоачашде дезаргах лаьца положениеши тӀадоагӀа «Официальни текст» яхача тӀатовжама тӀа закона электронни копи чу.

Хронологи

ХIамаш: 15 / 15

IV эзар шу вай з. хь. делха: Майкопски археологически культура, хьалхара борза бӀаьшера.
В. э. IV-II эзаршарашкара тӀехьагӀа.: Малхбузера Кавказа дольменаш йолча ишколашкара хронологически диапазон, ИА РАН обзор юкъе.
1857 шера май: Майкоп тӀеман чӀоагӀъяр хьаеллай.
1864: Кавказски тӀом Малхбузера-ГӀинбухера Кавказе чакхдоалаш дола тӀеххьара мур; чергазий дукха ницкъаца дӀабахийтар.
1870: Майкопна гӀала статус еннай.
1897: Н. И. Веселовскийс тохкадаьд Майкопски Ошад курган.
1922 шерагӀа июль 27-гӀа ди: Черкесски (Адыгейски) автономни область хьаялар.
1925: Краснодаре Адыгейски историко-этнографически музей хьаялар.
1936 шера аьрхӀа дийнахьа 10: Майкоп автономни областа юкъеяьккхай, цун административни юкъарче хиннай.
1942 шера маьцхали бетта 9: Майкоп немцаша дӀалаьца доладалар.
1943 шера наджгоанцхой бетта 29: Майкоп мукъадаккхар.
1943 шера саькура бетта 18: Адыгей автономни областа лаьтта мукъадаккхар чакхдалар.
Автономни область республика аьлаш хийцарах дола закон.: РСФСР закона автономни область республика хьаеш.
1995 шера тушоли бетта 10: Адыгея Республика Конституци тӀаэцар.
1999: «Малхбузен Кавказ» яха объект ЮНЕСКО Дунен тӀаьхьен гӀолла йолча списка юкъеяккхар.