Эрмалойче

Эрмалой Республика ЗӀилбухен Кавказе улл, Эрмалой лоаман тӀехен зӀилбухен-малхбоален декъе. Цун культура тӀехьаденар цхьана тохаш да Эребуни а Арени а археологи, Эчмиадзин, Гегард, Ахпат, Санаин христиански архитектура, эрмалой йоазув, хачкаргӀа гӀолла исбахьален говзал, дудук музыкаи, вахаш дола говзалгӀа тайп-тайпара Ӏадаташи. Севан Ӏам, вулкански лоамаши, лоаман чӀожеши шоай тайп-тайпара Ӏаламан сурташ хьахьокх мегаргйолаш я.

Эрмалой лакхара лоаман Ӏаьмаш тӀара сурт · сурт · Сурт

3,1039 млн

2026 шера Этинга 1 дийнахьа Armstat-о 2022 шера даржара тӀагӀа баьккхарашца дӀаязбаьраш

29 743 км²

Эрмалой Республика площадь, официальни паччахьалкхен справка тӀагӀа

ЮНЕСКО-л Всемирни тӀаьхье объект Эрмалой мехка тӀа

Географи маьӀнашка

Мехкаш а наха баьха моттигаш а

Эрмалойчоь итт марзана декъна ю. Ереванан шен башха статус ю. Массо а марзана чохь йоккха юкъараллаш, гӀаланаш а, юртан нах беха меттигаш а ю.

Наьха нах баьха меттигаш: 1003
Территори: 11

Справочника чохь 2025 шеран тептараца 1 003 нах беха меттиг ю. Чуяьхна кегий нах беха меттигаш, бахархойн дукхаллица ца къастош. Къоман яздар чохь битина; оьрсийн яздар цӀераш лохаш гӀо до. Юкъараллех лаьцна уточненеш тептаран оцу версица нислуш ю.

Коьрта гӀала, шен юкъараллаЕреванЮкъ: Ереван

МарзАрагацотнЮкъ: Аштарак

МарзАраратЮкъ: Арташат

МарзАрмавирЮкъ: Армавир

МарзГегаркуникЮкъ: Гавар

МарзЛориЮкъ: Ванадзор

МарзКотайкЮкъ: Раздан

МарзШиракЮкъ: Гюмри

МарзСюникЮкъ: Капан

МарзВайоц-ДзорЮкъ: Ехегнадзор

МарзТавушЮкъ: Иджеван

Географи а бахархой а

Эрмалой Республика Кавказа зӀилбӀехьенна тӀехӀотташ йола аре я, форда тӀехьара араяла йиш йоацаш. Паччахьалкхен справкас гойта майда 29 743 км². Мехка юкъе дӀалоац лакхара лаьтташ, вулканически массиваш а, хийи дӀалоацаш дола тогӀеш а. Эрмалой лоамаш историко-географически хьагӀа а долаш, таханарча республика майданал совгӀа дӀалоац. Armstat бюллетенга тӀа 2026 шера кӀимарса бетта 1 дийнахьа гӀоллара бахархой 3 103,9 эзар саг хиннаб, царех 1 149,5 эзар саг Ереване. Из 2022 шера переписи тӀа бух болаш дола хӀанзара дӀаяздар ба, дукхагӀа дола эрмалой дуне тӀа мел бу бахархой цагӀа ба. Республика юкъе 10 область а, Ереван цӀерагӀа дола община а я, 12 административни шахьарца. ГӀоллара бахархойх, переписеца къаьст-къаьст дола къамашца бахархойх, диаспорера бахархойх дола терахьаш тайп-тайпара тоабаш гойташ я. Уж методика ца лоархӀаш цхьана тоха а, дустар а йиш яц. ООН-а таблица къаман хӀоттамá лаьца 2022 шера переписе тӀа йоагӀаш я. ГӀинбухера мехкаш: Гуьрже, Азербайджан, Иран а, Турки а. Эрмалой Республика лакхагӀа дола моттиг: Арагац, 4090 метр. Арагац а, Арарат а географе цӀераш тайп-тайпара лоамаш гойташ я.

Къамашкара вӀашагӀъелла статьяш

Эрмалой

Հայեր · Хайер · 2 875 697 Эрмалойче (2022 шеран перепись)

Эрмалой мотт: малхбоалера а малхбузера а литературни норманш

Областаш а нанагӀала а

Ереван: НанагӀала а 12 административни шахьарах лаьца къаьстта община а. 2026 шера Этинга 1 дийнахьа Armstat-о 1 149,5 эзаргӀа дӀаязбаьраш ло.
Арагацотн, Арарат а Армавир а: Мехка малхбузеи юкъеи дакъошкара кхо къаьстта область. «Арарат» яха область цӀи маьӀна дац Арарат лоам Эрмалой Республика чу ба аьнна.
Гегаркуник а Котайк а: Лоамаши а Ӏаьржаши тайп-тайпара ландшафташ йола областаш; Севан Ӏам Гегаркунике улл.
Лори, Ширак а Тавуш а: Мехка гӀинбухера областаш. Гюмри Ширака юкъ, Ванадзор Лори юкъ, Иджеван Тавуша юкъ.
Вайоц-Дзор а Сюник а: ЗӀилбухера областаш, шоай исторически а Ӏаламан а башхалташ йолаш. Арени Вайоц-Дзоре улл. ХӀанзара областаш шира паччахьалкхений гӀай тӀа оттае мегаргьяц.

Мотт а, йозанан ламасташ а

Эрмалой мотт: паччахьалкхен мотт

Эрмалой мотт индоевропай метташта юкъе доагӀа, шоай йоза-ламазца. Паччахьалкхен статус Конституцен 20-гӀа статьяца чӀоагӀдаьд. ГӀажарий меттара тӀаэцараш хилар эрмалой мотт гӀажарий меттай тоабах да аьнна маьӀна дац.

Малхбоалера-эрмалойи малхбузера-эрмалойи Ӏадаташ

ХӀанзара эрмалой метта юкъедоагӀа малхбоалера-эрмалойи малхбузера-эрмалойи литературни Ӏадаташ. Малхбоалера-эрмалой мотт Эрмалое а цхьайолча диаспорашка а леладу, малхбузера-эрмалой мотт исторически оттадаьд османой эрмалой общинашца, таханарча дийнахьа диаспоран тайп-тайпарча мехкашка тӀаьршалла да. Уж башхалташ меттан историца ювзаеннай, гражданий категореш тӀа декъарца дац.

Грабар а йоза-ламаз истори а

Классически эрмалой мотт, яла грабар, V бӀаьшера денз тӀатовжам баьб, из ювзаеннай хьалхарча литератураца а киназа дешараца а. Месроп Маштоца алфавит хьаяр тахкаш V бӀаьшера долалуш хул; эрмалой музейни а культурани а Ӏадате 405 шу тӀаэцар да.

Метташ а общинашка ше-ше дӀалоаттараш а

Эрмалойшта тӀеххьара 2022 шера даржаро дӀаязбу езидаш, эрсий, ассирийхой, курдаш, украинхой, грекий а кхы а тоабаш а. Къам, наьна мотт, гражданалла а диналла а тайп-тайпара белгалонаш я: бахархой хьаоттам автоматически метташца е динашца декъарца тӀаэца мегаргьяц.

Пачхьалкхан кхин йукъараллаш

Хьажоргаш порталан тӀекхочу йаззамаш гойту, пачхьалкхан бахархойн йуьззина исписок ца гойту. 2026 шеран демографин мах хадор а, 2022 шеран бахархой багарбаран къоман хӀоттам а тайп-тайпана терахьешца ду.

Езидаш: 2022 шера даржар: 31 079 саг. Шоай къаьстта дӀаяздара категори, курдашца автоматически цхьана тоха мегаргьяц.
Эрсий, ассирийхой а курдаш а: 2022 шера даржар: цу тӀера 14 076, 2 755 а 1 663 а саг. Уж даржара дийнахьара белгалонаш я, 2026 шера хьаяь мах дац.
Украинхой, грекий а кхы а общинаш а: Даржаро кхы а тоабаш а жоп ца далараш а къоастаду. Юзза хьаоттам ООН-ен Статистически отделен официальни таблице чу да.

Эрмалойчоьнан истори

Чулоацам

Текста боккхал

100%

Даькъе 1 · ВаӀазарал хьалха IX-VI бӀаьшераш

Урарту а Эребуни а

Эрмалой лоаман тӀа ваӀазарал хьалха IX-VI бӀаьшерашка Ван паччахьалкхе хиннай, цун цӀи Урарту яхаш хиннай. Цун материальни тӀаьхье юкъедоагӀа гӀапаш, клинописни йоазонаш, металла хьаяьр а пен тӀа сурташ а. ХӀанзара археологически тӀаьхьенаш таро ло бахамаши урхалли а тохка, шира бахархой хӀанзара даржара категорешца цхьана оттаеш а доацаш.

Эребуни гӀап Аргишти I паччахьо хьаяр ваӀазарал хьалха 782 шера тӀатохаш да клинописни йоазон тӀагӀа. Из таьрахь Еревана истори чу леладу. Археологически комплекс а хӀанзара пхьа а къоаставла деза: уж цхьа меттига истори тайп-тайпарча мурашкара да.

ОагIув 1 юкъера 1даькъе чу 1

ТӀехьажаро къаьсташ гойту Эрмалойн лам а, шира а, юкъара бӀешерийн пачхьалкхаш а, диаспора а, таханлера Республика Эрмалойчоь а. Церан мехкаш а, политикин дозанаш а ца догӀу.

Археологи: Арени а, Эребуни а

Арени-1 цӀаьн чу комплексе 4000 шу вай заманал хьалха вино деш хинна хӀамаш а, пхьегӀаш а карагӀдаьннад. Journal of Archaeological Science журнала 2011 шера тӀадийлларг археологе контекст а, химически тешалгаш а хьахийнад. Вино деш хинна хӀама кхыча меттешка вино молха дегӀа хинна шира тарашца тарадала езаш дац. Эребуни, Кармир-Блур а кхыдола тӀоагӀаш а шира историн тайп-тайпара мугӀараш гойташ я. Эрмалой истори музее урартски металла хӀамаш, керамика, сурташ а, клинопись йоазувнаш а Ӏеш я. ХӀаман Ӏилман маӀан цун хьадаларца а, контекстца а хьадувцаш да, цхьанна тӀера тӀехьагӀа товш долча суртаца мара дац.

ЮНЕСКО Дунен тӀаьхьенцара кхо объекта

Эрмалой мехка тӀа Дунен тӀаьхьенцара сийлахьа тептара кхо культура объекта юкъеяьккхай. Хьалхараре Ахпат а, Санаин а маьждигаш цхьана тохай; хьалхара юкъеяккхар 1996 шера хиннай, шеръяккхар 2000 шера. Лорий ансамблеш киназа а, дешарца а, бахамаца а йолаш йолча гӀишлошта юкъе тохарца евзаш я. ШоллагӀа объект: Гегард маьждиг а, Азат хий хьалхара дакъа а. Цхьадола киназаш а, дӀавоалла пхьегӀаш а тӀоагӀа тӀа дехкадаьд. КхоалагӀаре Эчмиадзина киназ а, киназаш а Звартноц археологе тӀоагӀаца цхьана тохай. Ший а объекта 2000 шера юкъеяьккхай. Гарни, Татев а кхыдола евзаш йола тӀоагӀаш а тӀехьагӀа юкъеяьккхача тептара юкъе яхаш аьла езац: хьалхара тептар кхыдола статус йолаш я. Республикал арагӀа йола эрмалой тӀоагӀаш а тайп-тайпара географе объекташ лоархӀаш я.

Севан а, Ӏалама лорадара гӀулакхаш а

Севан Гегаркунике Ӏе 1900 метр лакхал тӀа улл. Ӏам а, цун хи гулдара а хи леладара, Ӏалама лорадара а, культура маӀан а долаш да. Рамсарски территоре Ӏаман тӀегӀа мара дац, гонахьара гидрологе система а юкъеягӀа. XX бӀаьшаре Ӏаман тӀегӀа лохадалар а, цул тӀехьагӀа меттаоттадара гӀулакхаш а бердаши экосистемаши хьал хувцадаьд. Ӏаман майда а, Ӏаман тӀегӀа а даим дола личамаш дац: Гидрометеорологи а, мониторинг а паччахьалкхен Центро хан-тайпара дола хьалхара хоам бовлаш бу. Шира хоам-сийрдарашкара личамаш таханарча денна хьалхара хоам санна хьахийта йиш яц. Ӏаман лорадар Ӏаман хи дика хилар, чкъаьрийн ресурсаш а, бердашкара бахамаш а хьал теркал деш хила дезаш да. Лорадара кӀоаргашка бахар а, цхьадола никъашка тӀаккхачар а территорен администрацен лелаш долча бокъонашка тӀа а тешша, тахкар де деза.

Кристос ди а, дина юкъарлонаш а

Эрмалой апостолой киназ культура а, дешара а истори тӀа баьгӀа меттиг дӀалоац. Конституце цун къаман истори мисси тӀаэц; цу тӀагӀа дина организацеш паччахьалкхенца къоастадаьд, царе лелара эрш тӀадийллар. Сага къам цун ди тӀехьагӀа тӀаккхачар мара дац. Музейни Ӏадате Кристос ди тӀаэцар 301 шераца хьадувзаш да; шеръяьккха истори формулировкаша паччахьен Ӏедал тӀаэцар IV бӀаьшера хьалхарча декъа тӀа дӀатохаш да. Эчмиадзин, Звартноц а, маьждигаш а тайп-тайпара заманашкара гӀишлош Ӏеш я, тӀехьагӀагӀа хинна хувцараш а, меттаоттадараш а юкъе а лоацаш. Дина дукхал-тайпара цхьан киназа Ӏадатаца мара хьадувца йиш яц. Эрмалой мехка езидаш, ассирийхой, эрсий а кхыдола юкъарлонаш а бахаш ба. Къаман хӀоттам тӀа хьажараш шеш дина тӀехьагӀагӀаш лоархӀараш дац.

Алфавит, каьхаташ а, эпос а

Эрмалой йоазув V бӀаьшера хьалхарча декъа тӀа хьадаьннад. Элпийн исбахьа каллиграфи, орнаментальни куцаш а, уж пхьегӀашка леладар а юкъелоац; дийна Ӏадат санна из 2019 шера ЮНЕСКО материальни доаца тӀаьхьенцара тептара юкъеяьккхай. Хьалхара каьхаташ а, таханарча замана пхьалгӀагӀа лорадар а эшаш да. Месроп Маштоц цӀерагӀа дола Матенадаране эрмалой а, кхыча меттала дола каьхаташ а, дакъош а, кхыдола материалаш а Ӏеш я. Цун гулдарий хьадувцар истори, философи, лор, грамматика а, дина литература а юкъелоац. Массаза дола хӀамаш цхьан заманаца хьадувзаш дац е эрмалой меттала мара яздаь дац. «Сасна црер» эпос, «Давид Сасунский» аьнна а евзаш, 2012 шера ЮНЕСКО тептара юкъеяьккхай. ДӀаалара пхьалгӀагӀа Ӏадат дувц, тайп-тайпара варианташ а долаш, цхьан хувцалуш доаца йоазув мара дац.

Дудук а, кочари халхар а

Дудук ши тростникаца дола фуъ ю; цун дегӀа тайп-тайпара абрикоса дитташ леладеш да. Ансамбле цхьа музыкант дӀаьхагӀа оаз лоацаш хила мег, вокхагӀа мелоди леладеш. Ӏадат тайп-тайпара дезала а, юкъарлен а хӀамашта тӀагӀа йоагӀаш я. ЮНЕСКО из 2005 шера дӀаалаьцад, Репрезентативни тептара юкъе 2008 шера яьккхай. Кочари меттигера варианташ а йолаш, Ӏадате толаш дола тобан халхар я. Из дезалашка, юкъарлошка а, коллективашка Ӏомадараца а дӀалуш да. Материальни доаца тӀаьхьенцара тептара юкъе из 2017 шера яьккхай. Мехка музыканта а, халхара а Ӏадаташ цхьан фуъал е цхьан халхарал шеръяьккхагӀа я.

Хачкараш а, Гюмри пхьалгӀагӀа пхьегӀаш а

Хачкар тӀоагӀа тӀа дехкадаь дола крест а, орнаментальни куц а дола тӀоагӀа-стела я. ТӀоагӀашка мемориальни а, дина а функцеш я, пхьалгӀагӀа говзал мастерал Ӏомахочунга а, дезалашка а дӀалуш да. Хачкарий символика а, уж деш дола исбахьа а 2010 шера ЮНЕСКО материальни доаца тӀаьхьенцара тептара юкъеяьккхай. 2023 шера тептара юкъеяьккхай Гюмри пхьалгӀагӀа пхьегӀаш де Ӏадат. ПхьегӀаш де говзал гӀалий ковнашца, решёткашца, кӀоагӀашца, сердалонашца а кхыдола хӀамашца а хьадувзаш да. Цу тӀа пхьегӀаш де говзал дезагӀа пхьегӀаш де говзалца е дото пхьегӀаш де говзалца тарадала езац: уж тайп-тайпара пхьалгӀагӀа Ӏадаташ да.

Лаваш а, региона кухни а

Лаваш йотташ ю тонко раскатанный тестаца тонира пен тӀехь. Цхьана болх барна говзал а, барт а эш, ткъа хазна дӀаялар тӀегӀерашка юкъе уйлаш туху. ЮНЕСКОс Эрмалойчохь лаваш йоттар а, цуьнан оьздангаллин маьӀна а 2014 шарахь материальни доцу тӀаьхьенан тептар тӀе яздира. Традици къобалъяр цхьаьна кепара массо а бепиган кепашна бен ца хилар кхайкхор ца хуьлу. Юкъара блюдашна юкъахь хоровац, толма, кюфта, хариса, гапама ю. Кюфтана шен-шен меттигера кечам беш ю, хариса ялхӀаза а, жижига а дехаш кӀайдарца юьзна ю, гапам кабагӀаца, рисца, декъа стоммашца кхин тӀетухуршца кечъю. Ораматийн блюдаш, буц, бӀараш а, кӀайдараш а кухнин доккха дакъа ду. Регионан а, доьзалан а рецепташ къаьсташ ю. Цхьа Ӏидан стол массо а бахархочун тӀедиллина меню лара мегаргьяц, я стеган динах кхетам балар цунна тӀехьажа блюдашка хьаьжжина дала мегаргьяц.

Бюракан, университет а, тӀаьхьена таллар а

Бюраканан астрофизикин обсерватори 1946 шарахь Виктор Амбарцумянан инициативица кхоьллина. Иза Арагацан къилбан басе тӀехь ю; цуьнан талларш Вселенни чохь физикин процессашца а, нестационарни гӀуллакхашца а дуьзна ду. Иза болх беш йолу Ӏилманан центр ю, туристийн сийлалла бен яц. Еревански университет кхолларх сацам 1919 шеран 16 майхь, Хьалхарчу республикин заманахь, тӀеэцна. И терахь дешаран доладаларх а, тӀаьхьара организационни хийцамашх а къасто еза. Эрмалойчоьнан историн музей а, Матенадаран а тайп-тайпана материалаш Ӏалашйо: археологин хӀуманаш, яздарш, куьйгайозанаш а, фрагменташ а. ТӀаьхье Ӏамош оригинал, Ӏилманан реконструкци а, хӀинцалера исбаьхьаллин интерпретаци а къасто еза.

Историн дагахьдалар а, диаспора а

Эрмалойн геноцид ша-шеца йолу историн тема ю, документаш а, нийса атрибуци а оьшуш. АЦШ Холокостан мемориалан музейн а, Эрмалойн геноцидан музей-институтан а материалашкахь дуьйцу массийн хӀаллакдар, депортацеш а, церан тӀаьхьа дисинарш а. Эрмалойн диаспора тайп-тайпана заманашкахь кхоллаелла, цхьаьна хилламца бен ца доьзна. Конституцис диаспорца зӀенаш а, дозанал арахьара оьздангаллин тӀаьхье Ӏалашъяр а билгалдо. Республикин бахархой а, дуьненан эрмалойн юкъараллаш а къаьстина лара еза. УВКБ ООНан хаамашца, 2023 шеран сентябрехь Эрмалойчу кӀеззиг хенахь 100 эзар сов Карабахара бежанхой баьхкира. Материалс дуьйцу баьхкинчу хенах бен ца Ӏа, ткъа кӀезиг ца хуьлуш хӀусам, дешар а, дахаран гӀирс а оьшуш хиларх а.

Медиа

Эрмалойчоьнан лекхачу лаьмнашкахь долу Ӏоман ландшафташ

Эрмалойчоьнан лекхачу лаьмнашкахь долу Ӏаьмнийн мотивца пейзаж · сурт ТӀаьхьалон хьаьркийн боккъал сурташ музейш а, ЮНЕСКО а тӀехь хьажоргашца тӀекхочу.

Гимн

Մեր հայրենիք («Тха Даймохк»)

Армейски

Текст Микаэл Налбандянан дешнех лаьцна, музыка Барсег Каначянан. Хаамаш 2025 шеран лелачу редакцера шийларан законаца таллар.

«Мер Айреник» Республика Эрмалойчоьнан пачхьалкхан шийла ю. № ՀՕ-42-Ն закона 2025 шеран 5 мартехь тӀеэцна, 2025 шеран 6 апрелехь дуьйна лелаш ду. Йуьззина а, доца а музыкально-текстан редакцеш законан тӀетоьхна тӀегӀанашца хӀиттийна. Официалан текст а, нотийн тӀетоьхна тӀегӀанаш а ARLIS тӀехь хьажоргаца тӀекхочу.

Хронологи

ХIамаш: 23 / 23

В. э. тӀ. 4000 шо гергга: Арени-1 чу вино деш комплекс Вино дар кхолламан а, химин лараран а таллам.
В. э. тӀ. 782 шо: Эребуни кхоллар Паччахь Аргишти I-чун йоза тӀехь терахь хӀоттор.
IV бӀаьшера хьалхагӀа: Керсталла тӀеэцар Армейски ламастан терахь: 301 шо.
V бӀешеран йуьххье: Армейски абат Месроп Маштоца кхоллар; тӀеэцна оьздангаллин терахь 405 шо.
X-XIII бӀешераш: Ахпат а, Санаин а Монастыран архитектурин ансамблаш кхоллар.
1375: Киликийн пачхьалкхан чаккхе Килики хилла таханлерчу Эрмалойчоьнан мехкан арахь.
1828: Туркманчайски барт Малхбален Эрмалойчоьнан мехкаш дӀасадалар.
1915: 24 апрель а, геноцид дагалецар а Константинополера аресташ дагалецаман коьрта терахьех цхьаъ хилла.
1918-1920: Хьалхара республика Шен-шен йолу пачхьалкхаллин доца мур.
1919: Еревански университет кхоллар Сахьат 16 майхь тӀеэцна.
1920: Советски Ӏедал хӀоттор Декабрехь кхоьллина Арахьара гӀуллакхийн халкъан комиссариат.
1936: Къаьсташ йолу союзан республика Эрмалойн ССР СССР-ан союзан республикех цхьаъ хилла.
1946: Бюракански обсерватори Виктор Амбарцумянан инициативица кхоьллина.
1991: Маршонан референдум 21 сентябрехь хилла.
1996 а, 2000 а: Ахпат а, Санаин а ЮНЕСКО-н испискехь Дуьххьара чутохар а, объект шорбар а.
2000: Гегард, Эчмиадзин а, Звартноц а Дуьненан тӀаьхьалон кхин ши объект чутохар.
2010: Хачкаршан исбаьхьалла ЮНЕСКО-н материальни боцу тӀаьхьалон исписке чутохар.
2014: Лавашан ламаст ЮНЕСКО-с Эрмалойчохь лаваш кечдар а, цуьнан оьздангаллин маьӀна а тӀеэцна.
2017: Кочари Ламастан тобанан хелхар ЮНЕСКО-н исписке чутохар.
2019: Армейски йозанан исбаьхьалла ЮНЕСКО-н материальни боцу тӀаьхьалон исписке чутохар.
2023: Карабахара бежанцаш Сентябрехь Эрмалойчоьне 100 эзар сов стаг баьхна.
2023: Гюмрира пхьархалла ЮНЕСКО-н материальни боцу тӀаьхьалон исписке чутохар.
2025: Шийларан законан тӀетоьхна тӀегӀанаш Тохараш 6 апрелехь дуьйна лелаш ду.