ГӀаьбартой-Малкхарой

ГӀаьбартой-Малкхарой ГӀинбухен Кавказа юкъерча декъе улл: аргӀашкара а, лоаман кӀалхара моттигашкара а шелашка а, лакхара дукъашка а кхаччалца. Цун нанагӀала Нальчик я, эггара цӀихеза Ӏаламан моттигаш юкъедо Приэльбрусье, Безенги, Чегемски а Черекски а чӀожеш. ГӀаьбартойи малкхаройи тайп-тайпара метта Ӏадаташ а, дукха бӀаьшерий культура юкъарленаш а йолаш ба; республика тайп-тайпара къамашкара бахархошта юкъара цӀа я.

ТӀоагӀа тӀехенгаш, хьунагӀа кӀажаш, гӀай лоаман дукъаш тӀара шелаш йола лоаман хи — Приэльбрусье: Баксан хин лакхара дакъа тӀара сурт · сурт · Сурт

908,2 эзар.

бахархой 2025 шера тушола 1-ча дийнахьа, Росстата гергара мах хадор Россий Банка профиле чу

12,5 эзар

квадратни километр, лаьтта майда гергара мах хадор

паччахьалкхен метташ: гӀаьбартой, балкхаройи эрсийи

Географи маьӀнашка

ГӀалаш, юрташ, шахьараш

Къэбэрдей-Малкъарийи ткъаь шахьар а кхоалагӀа гӀала-округ а чулоац. Нальчик нанагӀала я; Баксан а Прохладный а шоай гӀала-округаш хьахийна.

Наьха нах баьха меттигаш: 180
Территори: 13

2026 шера тов бетта 8 дийнахьа нах баха моттигий тептар. Тайп-тайпара муниципальни кхолламашкара цхьа цӀи йолаш нах баха моттигаш къоасташ гойташ я. Цхьанзамара бахархой боаца кегий нах баха моттигаш а юкъелоац; бахархой дукхаллах лаьца хоам цига дӀаденна дац.

Пхьан гомНальчикЮкъ: Нальчик

Пхьан гомБаксанЮкъ: Баксан

Пхьан гомПрохладныйЮкъ: Прохладный

ШахьарБаксана шахьарЮкъ: Баксан

ШахьарЗольски шахьарЮкъ: Залукокоаже яхар

ШахьарЛескена шахьарЮкъ: Анзорей яхар

ШахьарМайски шахьарЮкъ: Майски

ШахьарПрохладненски шахьарЮкъ: Прохладный

ШахьарТерски шахьарЮкъ: Терк

ШахьарУрвански шахьарЮкъ: Нарткала

ШахьарЧегемски шахьарЮкъ: Шегем

ШахьарЧерекски шахьарЮкъ: Кашхатау юрт

ШахьарЭльбрусски шахьарЮкъ: Тырныауз

Географи а бахархой а

Кабардино-Балкари Северни Кавказа юкъерча декъа тӀа я. АттагӀа дола лаьтташ хьалхагӀа лоамал хьалхашкара лаьтташца, хьунашкара асашца а, лакхара лоамашца а хувцалу. Балкари исторически лаьтта Баксан, Чегем, Черек Балкарски а, Черек Безенгийски а чӀожайца бувзам болаш ба. Росстата гӀулакхца йоацаш, Банка России хьаоттадаьча хоамашта тӀатайжаш, 2025 шера наджгоанцхой бетта 1 дийнахьа республике 908,2 эзар саг ваьг1а хиннав. Майда 12,5 эзар км² гергга я. Уж гайтамаш лаьттах а, цун деррига бахархох а хьакхалу, къам ца хьажаш. Баьцаш леладар, юртабахама кхыдола отраслаш, промышленность а, юкъара хоам а курортно-рекреационни комплекса тӀатох. Банка России хьаоттаду медицински техника а, абразивни инструменташ а дешар, тӀаккха зӀамига спорта, альпинизма а, могашал лорадара туризма а потенциал.

Къамашкара вӀашагӀъелла статьяш

Адыгаш (черсаш)

Адыгэ · ДӀаяздаьрашкара тайп-тайпара категореш; цхьа дукхал дунен тӀа дац

Адыгейски а кабардино-черсески а

Къаьмнаш а исторически юкъарленаш а

ГӀаьбартой: Адыгей культура дуне дакъа, ше «адыгэ» аьнна цӀи йоаккхаш. ГӀаьбартой литературни Ӏадат гӀаьбартой-черсий меттаца дувзаденна да.
Балкхарой: Тюркий метта къам, цун исторически лаьтта Баксан, Чегеми Черек атагӀашца дувзаденна да. Балкхарой мотт карачаево-балкарского метта региональни цӀи я.
Лоаман атагӀешкара юкъарленаш: Баксана, Чегема, Хуламо-Безенгийски Малкъара Ӏадаташ маьлха атагӀешца а юрташца а дувзаденна да. Исторически юкъарленаш таханлера административни шахьаршца нийса ца хулаш да.
Эрсийи кхыбараш бахархойи: Шахьарера, юртараи гӀазакхий юкъарленаши республика дукха къаьмей истори чу ю. Культурни дӀа-хьа даккхар цхьа меттиг Ӏеш хиларца ца билгалъю.

Кхо паччахьалкхен мотт

ГӀаьбартой мотт

Лингвистике «гӀаьбартой-черсий мотт» аьнна цӀи лелаю. Из абхазо-адыгски дезала ю; литературни метта гӀаьбартой вариант КБР-е лелаю, черсийни Карачаево-Черкесе. Таханлера йоазув 1936 шера чуяьккха кириллица лелаеш я.

Балкхарой мотт

Карачаево-балкарски тюркий меттай кыпчакски тоабах я. Кабардино-Балкаре «балкхарой мотт» аьнна цӀи тӀаэццай, Карачаево-Черкесе «карачаевски» аьнна. Метта цхьатал хилар цхьацца этнически ше цӀи йоаккхари меттигерча Ӏадаташи дӀа ца дохадеш да.

Эрсий мотт а паччахьалкхен статус а

Конституцен 76-гӀа статья кхо паччахьалкхен мотт хӀоттадеш да: гӀаьбартой, балкхаройи эрсийи. Республика царех лелае а дегӀая а цхьан меттигашка болаш хилар тӀадоаккхаш да. Эрсий мотт къаьмнаш юкъе йола мотт а ба.

Словараш а метта ресурсаш а

РАН-а Кабардино-Балкарски Ӏилман центр шинне агӀора электронни гӀаьбартой-эрсийи балкхарой-эрсийи словараш хьаювцаш я. Ер ресурсаш лексика а йоазув нормативаш а Ӏомадеш гӀо до.

Бахархой а, культура тайп-тайпара хилар а

ВӀашагӀъелла статьяй карточкаша портала материалаш гойташ я, республика бахархой деррига дӀаязбаь список яц. Региона бахархой деррига къамай векалш юкъелоац.

ГӀаьбартойи балкхаройи: Республика ши титульни къам тайп-тайпара метта дезалашка ю. Цар шоай литературни Ӏадаташ а чӀоагӀа исторически ювзарш а ю.
Эрсийи гӀазакхий юкъарленаши: Цар истори шахьаршка а юрташка а гойташ я. Прохладни историко-краеведчески музее терски гӀазакхех лаьца материалаш Ӏалашъю.
Республика кхыбара бахархой: Кабардино-Балкари дукха къаьмей я. Шоарара бахархой юкъара мах хадор а переписеца къаьмни хӀоттам а тайп-тайпара статистически гойтамаш да.

Кабардино-Балкари истори

Чулоацам

Текста боккхал

100%

Даькъе 1 · Ширал а хьалхара юкъера бӀаьшераш а

Заюково-3 а Юкъера Кавказа археологи а

Заюково-3 дӀавоалла меттиг Баксана йисте улл. Паччахьалкхен исторически музея хоамашца, из леладаьд н. э. X-гӀа бӀаьшерагара н. э. IX-гӀа бӀаьшерага кхаччалц. Цига западни кобански культура гойтамаш, сарматий зама комплексаш а хьалхара юкъера бӀаьшерий дӀавоалла меттигаш а Ӏомадаьд.

Борза гӀирсаш, керамика а чура хьадаьннараш а пхьерий Ӏадаташ а Кавказа бахархой лувцаш долча регионашца ювзарш а гойташ я. Археологически культура таханлера къамца нийса яц. ГИМ-а РАН-а Ӏилман учрежденеши цхьанатохарша гойтама хронологи а цун хӀоттам а нийсагӀа до.

ОагIув 1 юкъера 1даькъе чу 1

Ӏилманни а, архива материалашта тӀатайжаш оттадаь исторически обзор. Республика хӀанзара гӀайнаш исторически юкъарлоший, шира культураший географех тайп-тайпара я.

Эльбрус, Безенги а, Ӏалам лорадар а

Эльбруса малхбузе тӀо 5642 м лакха я, малхбоале 5621 м. Эльбрус Россе эггара лакхагӀа бола лоам ба, из БагӀа Кавказа Боковни дукъ тӀа улл. Приэльбрусье юкъелоац лакхара лоаман ландшафташ, шелаш, хьунаш а, лоаман хий чӀожай а. «Приэльбрусье» национальни парк 1986 шера ардара бетта 22 дийнахьа хьаяьй Ӏалама комплексаш лорадеш а, низамца салоӀаш оттадеш а. Цун лаьтта Кабардино-Балкарски лакхара лоаман заповедника лаьттах къоастаде деза, цун шоай лорадара низам ба. Заповедника Безенгийски дакъа Юкъера Кавказа лакхара лоаман дакъа дӀалоац. Цига Безенгийски шела а, Безенгийски пен лоамаш а улл. Дирекци дакъой а, маршрутий а сурт оттаду; новкъа вахалехьа хьалха тӀатовжаш тӀаьхьеи, вӀаший тӀаэцара бакъонаш а хьажа деза. Региона археологически тӀаьхье, масала, Заюково-3 кашама гойташ я. Ӏилманни публикацешкара сурташ гойташ я кӀоаргагӀа хӀама дӀанийсъяь меттиг йолаш дола борза костюма дакъой, керамика а, ювелирни хӀамаш а.

Дин а, юкъарлен Ӏадаташ а

Суннийски маьжгӀара ислам кабардиной а, балкаройи истори юкъе боккха меттиг дӀалоац. Республике православни а, кхыдола дина юкъарлош а я. Региона истори юкъелоац хьалхагӀара тешараш а, жӀаргӀа дина тӀаьхье а, тӀаккха ислам дӀа-хьа даржара чӀоагӀа процессаш а. ХӀанзара дина дахар советски мура тӀехьагӀа хувцадаьд. А. А. Татарова тохкам XX бӀаьшера тӀехьагӀара паччахьалкхен а, исламски институташта а юкъера юкъаметтигаш толлу. Юкъарлен Ӏадаташ, къаман ше-ший хайтар а, ше-ший тешар а бувзам болаш ба, хӀаьта цхьатарра дац.

Литература, эпос а, музейш а

Кабардиний а, балкхарой а литератураш шоай йоазонца дола гӀишлош я. Музейни сеть Алима Шогенцукова, Бекмурзы Пачева а, Кайсына Кулиева а тӀехье лораду. Национальни музей Кулиева мемориальни цӀа-музей а, из ваьлларг вола шира цӀа-сакля а гойта. Адыгей нартский эпос академически гулламашка арахийцад, тексташца, гочдарашца а, комментарешца а. Нартский дувцараш балкхаройга а, Кавказа кхыча къаьначарга а йовзаш я. Эпос гӀо до кхоллама сурташ а, культурани зӀаьнарш а тохкаш, амма даьлла исторически документашца хийца Ӏаьдал дац. КБР Национальни музея гуллам 1921 шера дӀадаьд. Из лораду археологически а, этнографически а материалаш. Бедар, кӀаьдаш а, говзаллаш а истори тохкаш предметаш оттадаларага хьежжа; сценически костюмаш а, хӀанзара реконструкцеш а башха билгалдаха деза. С. И. Аккиева Ӏилман болх карачаевцаш а, балкхарой а юкъе хьаша-да а, куначествo а даькъала да. Хьаша тӀаэцаро дезалаш а, лувцара къаьначарца а зӀаьнарш лорадаьд. Сий, къаьст-къаьст хьаькъал а, къамаьла низам а цу зӀаьнарий доккхаггӀа дакъа даьд.

Къэбэрдейи Малкъарийи кухни

Шоай лаьтташца йолаш хинна шун, дулхаи, кхачаи. ГӀажарий, ячмень, кӀа, тӀаккха хьаькъал хинна кхачаи, бепиги. Къэбэрдей Ӏаьдал гойта пастэ соусашцаи дулхаи кхачашцаи цхьаьна; меттигерча кхача берашца къоасталу. Малкъар хычинаш йоах шураца, дулхаца, картолца, баьцашца. С. И. Аккиева этнографически сурт оттадар гойта уж Ӏидаи хьашаи кхачашка. Айран, шура, кхы а Ӏаламан кхачаш а кхача культуре чулоац. Кхача Ӏомадаь хинна Ӏохайра, воккхагӀа волча Ӏохайра, хьашагӀа Ӏохайра. Цу тӀехьа хьашагӀа лоархӀаш хинна из кхача дукхагӀа хилараца мара а, хьалхарашца а. ХӀанзара дезала рецепташи ресторана варианташи тайп-тайпара хургдолаш да шира Ӏаьдала сурташца.

Медиа

Кабардино-Балкари лоаман ландшафташ

Баксан хий хьалхара дакъа а, Юкъера Кавказ а хьакха дола пейзаж. Из сурт тӀа оттадаь тайп-тайпара сурт оттадара меттиг е конкретни лоам тӀо дац. ТӀаьхьеи хӀамаши бакъдола сурташ музейни а, Ӏилманни а материалашка кӀоаргагӀа да.

Гимн

Кабардино-Балкарски Республика паччахьалкхен гимн

Лоалахча музыкальни произведени

Музыка автора Хасан Карданов ва. Парламента официальни справка тӀатайжаш, гимна кабардиной, балкаройи, эрсийи къаман иллеша интонацеш лелаю.

Гимна а, паччахьалкхен символика а хьакха дола хоам Парламента официальни оагӀув тӀа кӀоаргаг1а да. Тешаме доаца иллий тексташ гимна чӀоагӀъяь йолаш дола дешаш санна хьаоттадаь дац.

Хронологи

ХIамаш: 14 / 14

ВаӀадала хьалхара X бӀаьшу - ваӀадала тӀехьара IX бӀаьшу: Заюково-3 кашама леладара хронологически диапазон ГИМ дарашта тӀатайжаш.
1557: Кабардиной посольство Москве: политически юкъаметтигаш дегӀадара мур.
XIX бӀешо: Нальчик чӀоагӀа а, административни нахагӀа а дегӀадара; чӀоагӀа этапа йолаенна терахьаш историкаша дувцаш да.
1921 шера товслагӀа бетта 1: Кабардиной автономни областа хьаяр.
1922 шера наджгоанцхой бетта 16: Цхьанатохарца Кабардино-Балкарски автономни область хьаяра тӀаэцца решение.
1936: Автономни область Кабардино-Балкарски АССР хьаювцар.
1942-1943: Республика лаьтта тӀа тӀемаш, немций оккупаци дакъа а, мукъаяккхар а.
1944 шера саькура бетта 5: Балкархой дӀабахийташ ГКО № 5309сс йолча къайлагӀа долча постановлени.
1944 шера саькура бетта 8: Балкархой къам низам боацаш дӀабахийтара доладалар.
1944 шера бекарга бетта 8: Балкархой дӀабахийташ а, республика Кабардиной АССР аьнна цӀи хийцаш а дола указ.
1957 шера наджгоанцхой бетта 9 ди: Кабардино-Балкарски АССР меттаоттадеш дола указ.
1986 шера ардара бетта 22: «Приэльбрусье» яхача национальни парка хьаяр.
1997 шера товслагӀа бетта 1: Кабардино-Балкарски Республика Конституци тӀаэцар.
2005 шера ардара бетта 13-14: Нальчик тӀа герзца тӀатеӀар, бакъона лорадара белхалошта а, маьрша бахархошта а юкъе хинна зе.