← ყველა ხალხი
სამხრეთ კავკასია · საქართველო
ქართველები
ქართველები · ქართველები
ქართველები (ქართველები): რეგიონული თემების ისტორია, ქართველური ენები, ტრადიციები და კულტურა. წინაქრისტიანული კულტები, ქრისტიანობის გავრცელება, ქართველი მუსლიმები და კათოლიკეები; გაფართოებული ქრონოლოგია, სამეცნიერო მასალები და დოკუმენტური გამოსახულებები.
რეგიონები:საქართველო
უშგული · ალექსეი კომაროვი, 2018 · CC BY-SA 4.0
ენა
ქართული; ასევე მეგრული და სვანური შესაბამის თემებში
ოჯახი
ქართველურ ენათა ოჯახი
რაოდენობა
3 304 075 საქართველოში (2024 წლის აღწერა)
ისტორია
ქართველები. ქართველები, ქართველები (ქართველები), სამხრეთ კავკასიის ხალხია. ისტორიული საზოგადოება რეგიონული საზოგადოებებისგან შედგებოდა, რომლებსაც სიტყვის, მეურნეობისა და კულტურის განსხვავებები ჰქონდათ. ქართული იდენტობა, საქართველოს მოქალაქეობა და ქართული ენის ფლობა დაკავშირებულია, მაგრამ არ არის ერთი და იგივე მაჩვენებელი.
კოლხიდა და ქართლი. თანამედროვე საქართველოს დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაწილის უძველეს პოლიტიკურ და კულტურულ ცენტრებს განსხვავებული ისტორიები ჰქონდათ. ვანი კოლხიდის მდიდარ მატერიალურ კულტურას აჩვენებს. ანტიკური სამეფოები არ უნდა ჩაითვალოს სახელმწიფოებად უცვლელი თანამედროვე ეთნიკური საზღვრებით.
ირანული და ხმელთაშუაზღვიური კავშირები. საუკუნეების განმავლობაში რეგიონის საზოგადოებები ირანთან, რომთან და ბიზანტიასთან ურთიერთობდნენ. ეს კონტაქტები ხელისუფლებას, კულტურასა და რელიგიას ეხებოდა; მათში იყო როგორც გაცვლა, ისე მეტოქეობა და სამხედრო შემოსევები.
დამწერლობა და ქრისტიანობა. IV საუკუნეში ქართლში ქრისტიანობის გავრცელებამ ხელი შეუწყო თარგმანებსა და წერილობითი კულტურის განვითარებას. V საუკუნეს განეკუთვნება ქართული ლიტერატურის ადრეული შემორჩენილი ძეგლები, მათ შორის იაკობ ცურტაველის „შუშანიკის წამება“.
საშუალო საუკუნეების სახელმწიფოებრიობა. XI საუკუნის დასაწყისში ბაგრატ III-ის დროს სამფლობელოების გაერთიანებამ და დავით აღმაშენებლის დროს სამეფოს გაძლიერებამ კულტურული აღმავლობის პირობები შექმნა. დედოფალ თამარის დრო ლიტერატურის აყვავებასა და პოლიტიკურ გავლენას უკავშირდება. საშუალო საუკუნეების საზოგადოება ამასთან ერთგვაროვანი არ იყო.
დაქუცმაცება და სახელმწიფოთა ბრძოლა. მონღოლთა შემოსევები, ერთიანი სამეფოს დაშლა და ოსმალეთისა და სეფიანთა სახელმწიფოს დაპირისპირება პოლიტიკურ რუკას ცვლიდა. აღმოსავლეთ და დასავლეთ ოლქები სხვადასხვა გარეგნულ ზეგავლენას განიცდიდნენ, რაც მათ შემდგომ ბედზე აისახა.
გადასახლებები და დიასპორები. ქართველთა სამშობლოს გარეთ გადაადგილებას სხვადასხვა მიზეზი ჰქონდა. XVII საუკუნეში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა შაჰ აბას I-ის დროს ირანში იძულებითმა გადასახლებამ. ფერეიდანში ქართულენოვანი თემები შემორჩა; მათი ისტორია გვიჩვენებს, რომ ენა და ეთნიკური მეხსიერება რელიგიის შეცვლის დროსაც შეიძლება შემორჩეს.
XIX საუკუნის განმანათლებლობა. ბეჭდვა, სკოლა და საზოგადოებრივი გაერთიანებები ეროვნული კულტურის განვითარების მნიშვნელოვან საშუალებებად იქცა. ილია ჭავჭავაძე ლიტერატურულ მუშაობას, პუბლიცისტიკასა და საზოგადოებრივ საქმიანობას აერთიანებდა; მის დოკუმენტებს საქართველოს ეროვნული არქივი ინახავს.
რესპუბლიკა და საბჭოთა პერიოდი. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა 1918–1921 წლებში არსებობდა. წითელი არმიის მოსვლამ და საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებამ პოლიტიკური წყობა შეცვალა. საბჭოთა ათწლეულები მოიცავდა განათლებისა და კულტურული დაწესებულებების განვითარებას, ასევე რეპრესიებსა და რელიგიური ცხოვრების შეზღუდვებს.
უახლესი ისტორია. დამოუკიდებლობა 1991 წელს აღდგა. შეიარაღებული კონფლიქტები და მოსახლეობის იძულებითი გადაადგილება მომდევნო ათწლეულების მძიმე ნაწილად იქცა. ადამიანთა ოჯახური და კულტურული ისტორია მთელი ხალხების განზოგადებული შეფასებებისგან ცალკე უნდა განვიხილოთ.
რაოდენობა აღრიცხვის საზღვრების მითითებით. 2024 წლის აღწერის მიხედვით, აღწერით მოცულ საქართველოს ნაწილში აღრიცხულია 3 304 075 ეთნიკური ქართველი, მოსახლეობის 84,1%. აღწერა არ ჩატარებულა აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში. ეს არ არის ქართველთა მსოფლიო რაოდენობა და არც საქართველოს ყველა მოქალაქის ჯამი.
რეგიონული ჯგუფები და ენობრივი მრავალფეროვნება
რეგიონული მრავალფეროვნება. ქართლელები, კახელები, იმერლები, გურულები, რაჭველები, აჭარლები, ფშავლები, ხევსურები და თუშები დაკავშირებულნი არიან ისტორიულ მხარეებთან და ადგილობრივ ტრადიციებთან. განსხვავებები ვლინდება არქიტექტურაში, მეურნეობაში, ტანსაცმელში, ფოლკლორსა და მეტყველებაში; ისტორიული მხარეებისა და თანამედროვე ადმინისტრაციული ერთეულების საზღვრები ყოველთვის არ ემთხვევა ერთმანეთს.
მეგრელები და სვანები. მათი ენები დამოუკიდებელია ქართველური ოჯახის ფარგლებში. მრავალი მოსაუბრე აერთიანებს რეგიონულ იდენტობას ქართულთან; ენობრივი კლასიფიკაცია თავისთავად არ განსაზღვრავს პიროვნულ ეთნიკურ თვითგამორკვევას.
ლაზები. ლაზური ენა განსაკუთრებით ახლოსაა მეგრულთან; მისი გავრცელების ძირითადი ტერიტორია თურქეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთში მდებარეობს, მოსაუბრეები არიან საქართველოშიც. ქართველური ენობრივი ნათესაობა ავტომატურად არ უნდა გადაიქცეს ერთნაირ მოქალაქეობად ან ეთნიკური თვითგამორკვევის ერთ ფორმად.
ენა
ქართული, მეგრული, ლაზური და სვანური ქართველურ ენათა ოჯახს ქმნიან. მეგრული და ლაზური განსაკუთრებით ახლოს არიან და ზანურ შტოს ქმნიან. ამ ენათა ნათესაობა არ ნიშნავს, რომ თითოეული მათგანი ქართულის დიალექტია.
ქართული საქართველოში საერთო ლიტერატურული ენის როლს ასრულებს. მეგრული და სვანური დამოუკიდებელ სტრუქტურებსა და ადგილობრივ ტრადიციებს ინარჩუნებენ. მეგრულის მრავალი მატარებლისთვის დამახასიათებელია ქართულთან ორენოვნება; საოჯახო ურთიერთობის ენა და ეთნიკური თვითგამორკვევა ერთმანეთის იგივე არ არის.
ძველი ქართული დამწერლობის ყველაზე ადრეული საიმედოდ დათარიღებული ძეგლები V საუკუნეს განეკუთვნება. ძველი ქართული და თანამედროვე ქართული ენის სხვადასხვა ისტორიულ მდგომარეობას წარმოადგენენ, რომელთა შორის ხანგრძლივი წერილობითი უწყვეტობა არსებობს.
ასომთავრული, ნუსხური და მხედრული ქართული დამწერლობის სამი სისტემაა. მხედრული ჭარბობს თანამედროვე ყოველდღიურ პრაქტიკაში; სხვა ფორმები საეკლესიო და კულტურულ გარემოში შემორჩა. მათი ცოცხალი კულტურა იუნესკოს არამატერიალური მემკვიდრეობის სიაში 2016 წელს შევიდა.
რწმენა და რელიგიათა ისტორია
ქრისტიანობამდელი კულტები. არქეოლოგია აჩვენებს ადგილობრივი და ნასესხები რელიგიური პრაქტიკების მრავალფეროვნებას. დედოფლის-გორის კვლევა განიხილავს ირანული, მათ შორის ზოროასტრული, და ადგილობრივი კულტების შერწყმას I საუკუნის ქართლში. ეს არის კონკრეტული კომპლექსის ინტერპრეტაცია და არა ყველა ქართველი წინაპრის ერთიანი რელიგია.
არმაზი და მატიანური მეხსიერება. ქართული მატიანე ტრადიცია არმაზის კულტს უკავშირებს მეფე ფარნავაზსა და მცხეთას; გვერდით მოიხსენიებიან გაცი და გაიმი. ეს არის ნარატივი წარსულზე და არა თანადროული მოვლენების ოქმი. კულტის წარმომავლობა და მისი კავშირი ირანულ და ანატოლიურ ტრადიციებთან კვლავ ინტერპრეტაციის საგანია.
ერთი სასახლის სხვადასხვა სიწმინდე. დავით გაგოშიძე 2026 წლის კვლევაში გამოყოფს დედოფლის-გორის სამ საკულტო სათავსოს. ის გვთავაზობს ზოროასტრული, აპოლონთან დაკავშირებული და ადგილობრივი მიწათმოქმედებითი პრაქტიკების შერწყმის დანახვას. ეს არის ჰიპოთეზები I საუკუნის კონკრეტულ არქეოლოგიურ აღმოჩენებზე და არა მთელი საქართველოს რელიგიის აღწერა.
პირველი ქრისტიანული თემები. ქრისტიანული ყოფნა წინ უსწრებდა სამეფო კარის მოქცევას. კავშირები აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთის თემებთან და წერილის თარგმანებთან ადრეული საეკლესიო ისტორიის ნაწილი გახდა. ოფიციალური რელიგიის დამკვიდრება და პირველი მორწმუნეების გამოჩენა სხვადასხვა ეტაპია.
წმინდა ნინო და ქართლის მოქცევა. მეფე მირიან III-ის სამეფო კარის გაქრისტიანება IV საუკუნეში ქართულ ტრადიციაში ნინოს მისიას უკავშირდება. ადრეული და გვიანდელი ნარატივები დეტალებით განსხვავდება; აგიოგრაფიული სასწაულები რელიგიურ გადმოცემას წარმოადგენს, რომელსაც ისტორიკოსი სხვა მოწმობებს უდარებს.
მცხეთა, ტაძრები და წერილობითი კულტურა. მცხეთა ერთ-ერთი მთავარი საეკლესიო ცენტრი გახდა. ჯვარი, სვეტიცხოველი და სამთავრო სხვადასხვა სამშენებლო ეტაპს ასახავს. ტაძრების, თარგმანების, მონასტრებისა და განათლების განვითარება ქრისტიანულ პრაქტიკას საუკუნეების განმავლობაში ავრცელებდა და არა ერთ დღეში.
ქრისტიანული კულტურის დათარიღებული მოწმობები. ბოლნისის სიონის სამშენებლო წარწერა 493/494 წლებს განეკუთვნება. ასომთავრულ ტექსტში მოიხსენიებიან სამება, ეპისკოპოსი დავითი და ტაძრის მშენებლობა. დაზიანებული ადგილების წაკითხვას ვარიანტები აქვს; დათარიღება ისტორიულ-ეპიგრაფიკულ ანალიზს ეყრდნობა.
მონასტერი, სკოლა და თარგმანები. 1106 წელს დაარსებული გელათი ღვთისმსახურებას განათლებასა და წიგნის მუშაობას უკავშირებდა. აკადემია იზიდავდა მეცნიერებსა და მთარგმნელებს, ხოლო სკრიპტორიუმი ხელნაწერების გადაწერას ეწეოდა. ასეთი ცენტრები რელიგიური ცოდნის გავრცელებასა და წერილობითი კულტურის განვითარებას უწყობდნენ ხელს.
რელიგიური ცხოვრების რეგიონული ფორმები. აღმოსავლეთ საქართველოს მთიან საზოგადოებებში ადგილობრივ სიწმინდეებსა და გადმოცემებს განსაკუთრებული მნიშვნელობა შენარჩუნდა. ქრისტიანული ხატები საზოგადოებრივ და ოჯახურ რიტუალებთან ურთიერთქმედებდნენ. დღესასწაულის თანამედროვე ფორმა სულაც არ გადმოსცემს უძველეს ჩვეულებას უცვლელად.
როგორ ვრცელდებოდა ისლამი. პირველი ხანგრძლივი ისლამური ყოფნა არაბულ ბატონობასა და შუა საუკუნეების ქალაქების მუსლიმურ თემებს უკავშირდება. მოგვიანებით ოსმალური და ირანული გავლენა სხვადასხვა მხარეს შეეხო. მუსლიმური ხელისუფლების არსებობა არ ნიშნავდა ყველა ადგილობრივი მცხოვრების ავტომატურ მოქცევას.
აჭარლები და სხვა ქართველი მუსლიმები. აჭარაში ისლამის გავრცელება ოსმალურ პერიოდს უკავშირდება; თემების მნიშვნელოვანმა ნაწილმა ქართული ენა და ადგილობრივი კულტურა შეინარჩუნა. აჭარლებს შორის არიან როგორც მუსლიმები, ისე ქრისტიანები. რელიგია ეთნიკური კუთვნილების განსაზღვრის საკმარის ნიშნად არ გამოდგება.
ირანის ქართველები. ირანში ძალით გადასახლებული თემები დროთა განმავლობაში ისლამს მიიღებდნენ. ფერეიდნის შესახებ მასალები ქართული მეტყველების ხანგრძლივ შენარჩუნებას აჩვენებს. ამ თემების ისტორია მექანიკურად არ უნდა გადავიტანოთ ყველა ქართველ მუსლიმზე.
კათოლიკური თემები. კათოლიკური ისტორია საუკუნოვან მისიებს, ადგილობრივ თემებსა და კულტურულ კონტაქტებს უკავშირდება. ქართული წარმომავლობა და კათოლიკური კუთვნილება თავსებადია; ძველ დოკუმენტებში რელიგიური აღნიშვნები კონტექსტის გათვალისწინებას მოითხოვს და ყოველთვის არ არის ეთნონიმების ტოლფასი.
ავტოკეფალია და მისი აღდგენა. 1811 წელს რუსეთის იმპერიულმა ხელისუფლებამ გააუქმა საქართველოს ეკლესიის დამოუკიდებელი მმართველობა. 1917 წლის 12/25 მარტს გამოცხადდა ავტოკეფალიის აღდგენა. ეს საეკლესიო-ისტორიული ეტაპებია, რომლებიც ქრისტიანობის მიღების თარიღებისგან უნდა გავმიჯნოთ.
საბჭოთა ანტირელიგიური პოლიტიკა. რეპრესიები, რელიგიური დაწესებულებების დახურვა და საჯარო პრაქტიკის შეზღუდვები სხვადასხვა თემას შეეხო. ოჯახური რიტუალები, დღესასწაულები და წმინდა ადგილების ხსოვნა არათანაბრად შენარჩუნდა. საერო კულტურაც რამდენიმე თაობის ცხოვრების ნაწილი გახდა.
თანამედროვე მრავალფეროვნება. მართლმადიდებლობას მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ქართულ ისტორიასა და კულტურაში, მაგრამ არსებობენ ქართველი მუსლიმები, კათოლიკები, სხვა კონფესიების წარმომადგენლები და საერო ადამიანები. საქართველოს მთელი მოსახლეობის რელიგიური მაჩვენებლები არ შეიძლება გავიგოთ როგორც მხოლოდ ეთნიკური ქართველების რელიგიური სტატისტიკა.
შესამოწმებელი ცნობები
ენა
- ქართული, მეგრული, ლაზური და სვანური ქართველურ ენათა ოჯახს ქმნიან.
განსახლება და რაოდენობა
- 2024 წლის აღწერით მოცული საქართველოს ნაწილში აღრიცხულია 3 304 075 ეთნიკური ქართველი.
კულტურა და ყოფა
- მრავალხმიანი გალობა იუნესკოს სიაში 2008 წელს შევიდა, ქვევრის მეთოდი 2013 წელს.
- ხორბლის მოყვანის კულტურა და მასთან დაკავშირებული რიტუალები იუნესკომ 2025 წელს აღიარა.
ისტორია
- ქართლის ქრისტიანიზაცია IV საუკუნესა და წმინდა ნინოს მისიას უკავშირდება.
- ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენა 1917 წელს გამოცხადდა.
- ბოლნისის სიონის წარწერა 493/494 წლებით თარიღდება; დაზიანებული ადგილების წაკითხვა მკვლევართა შორის განხილვის საგანია.
დეტალური ქრონოლოგია
ძვ. წ. I ათასწლეული
კოლხური ცენტრები და ვანიარქეოლოგია აჩვენებს ხელოსნობის, ვაჭრობისა და ადგილობრივი ელიტის განვითარებას.ძვ. წ. III საუკუნე და შემდგომ
მცხეთა როგორც ქართლის ცენტრიქალაქი პოლიტიკური და შემდეგ საეკლესიო ცენტრი გახდა აღმოსავლეთ საქართველოში.ახ. წ. I საუკუნე
დედოფლის გორის კულტურის კომპლექსებიარქეოლოგიური აღმოჩენები შეისწავლება რელიგიური პრაქტიკების ურთიერთქმედების მტკიცებულებად.IV საუკუნემდე
არმაზი ქართლის რელიგიურ ისტორიაშიკულტი ცნობილია მატიანეების ცნობებითა და ისტორიული ინტერპრეტაციებით; პარნავაზის შესახებ თხრობა კულტის წარმოშობის ზუსტი თარიღი არ არის.IV საუკუნე
ქართლის სამეფო კარის გაქრისტიანებატრადიცია ქრისტიანობის მიღებას მირიან III-სა და ნინოს მისიას უკავშირებს.V საუკუნე
ქართული დამწერლობის ადრეული ძეგლებიშემორჩენილი წარწერები ადასტურებს უძველეს წერილობით ტრადიციას.V საუკუნე
„შუშანიკის წამება“იაკობ ცურტაველის ნაწარმოები ქართული ლიტერატურის ადრეულ ძეგლად იქცა.493/494 წელი
ბოლნისის სიონის წარწერაქართული დამწერლობის ერთ-ერთი ადრეული დათარიღებული ძეგლი ქრისტიანული ტაძრის მშენებლობას გვამცნობს.VI საუკუნის დასასრული და VII საუკუნის დასაწყისი
ჯვრის მშენებლობამცხეთის ზემოთ მდებარე ტაძარი ასახავს ადრეული შუა საუკუნეების ქრისტიანული არქიტექტურის განვითარებას.VII–VIII საუკუნეები
არაბული ბატონობა და მუსლიმური თემებიქალაქებსა და ადგილობრივ საზოგადოებებს განსხვავებული რელიგიური და პოლიტიკური პირობები ჰქონდათ.1008 წელი
გაერთიანება ბაგრატ III-ის დროსჩამოყალიბდა გაერთიანებული ქართული სამეფო.XI საუკუნე
სამთავროს შუა საუკუნეების კომპლექსიამ დროს განეკუთვნება მცხეთის მონასტრის გუმბათიანი ტაძარი; კომპლექსი რამდენიმე ეტაპად ჩამოყალიბდა.1106 წელი
გელათის დაარსებამონასტერი მსხვილ კულტურულ და საგანმანათლებლო ცენტრად იქცა.1122 წელი
დავით აღმაშენებელი იპყრობს თბილისსქალაქი გაერთიანებული სამეფოს დედაქალაქი ხდება.1130 წელი
გელათის მთავარი ტაძრის დასრულებამშენებლობა დასრულდა დემეტრეს, დავით აღმაშენებლის მემკვიდრის დროს.1184–1213 წლები
თამარის მმართველობაშუა საუკუნეების საქართველოს პოლიტიკური და კულტურული აღმავლობის პერიოდი.XII საუკუნის დასასრული და XIII საუკუნის დასაწყისი
რუსთაველის ეპოქა„ვეფხისტყაოსნის“ შექმნა საერო ლიტერატურის აყვავებას უკავშირდება.XIII საუკუნე
მონღოლთა შემოსევებისამხედრო და პოლიტიკურმა ზეწოლამ სამეფო დაასუსტა.გვიანი შუა საუკუნეები
დაყოფა სამეფოებად და სამთავროებადპოლიტიკურმა დანაწევრებამ შეცვალა ურთიერთობები ოლქებს შორის.XVI–XVII საუკუნეები
ოსმალური და სეფიანური მეტოქეობასხვადასხვა ოლქი მოქიშპე სახელმწიფოების გავლენის სფეროში აღმოჩნდა.XVII საუკუნე
იძულებითი გადასახლებები ირანშიჩამოყალიბდა ქართული თემები, რომელთა ისტორია ფერეიდანსა და სხვა რაიონებს უკავშირდება.ოსმალური პერიოდი
ისლამის გავრცელება აჭარაშიკონფესიური გარემოს თანდათანობითი ცვლილება შერწყმული იყო ქართული მეტყველებისა და ჩვეულებების შენარჩუნებასთან.1783 წელი
გეორგიევსკის ტრაქტატიქართლ-კახეთმა რუსეთის მფარველობასთან ურთიერთობა დაამყარა.1801 წელი
ქართლ-კახეთის ანექსია რუსეთის იმპერიის მიერაღმოსავლეთ ქართულმა სამეფომ დამოუკიდებელი სახელმწიფო ხელისუფლება დაკარგა.1811 წელი
საეკლესიო ავტოკეფალიის გაუქმებაქართული ეკლესია რუსეთის სინოდალურ მმართველობას დაექვემდებარა.XIX საუკუნის მეორე ნახევარი
განმანათლებლური მოძრაობაილია ჭავჭავაძის მოღვაწეობა ამტკიცებდა ლიტერატურას, ბეჭდვასა და საზოგადოებრივ განათლებას.1905–1915 წლები
პროკუდინ-გორსკის დოკუმენტური პორტრეტიკონგრესის ბიბლიოთეკის კატალოგი ქართველი ქალის მუღანის ველზე გადაღებულ სურათს ამ შუალედს მიაკუთვნებს.12/25 მარტი 1917 წელი
ავტოკეფალიის აღდგენაგამოცხადდა ქართული ეკლესიის დამოუკიდებელი მმართველობა.1918 წელი
თბილისის უნივერსიტეტის გახსნაუნივერსიტეტი გახდა განათლებისა და კულტურის მეცნიერული შესწავლის მნიშვნელოვანი ცენტრი.26 მაისი 1918 წელი
დემოკრატიული რესპუბლიკის გამოცხადებადაიწყო დამოუკიდებელი რესპუბლიკის პერიოდი 1918–1921 წლებში.25 თებერვალი 1921 წელი
წითელი არმია თბილისში შედისსამხედრო შეტევას ხელისუფლების შეცვლა და დამოუკიდებელი ბეჭდვის შეზღუდვა მოჰყვა.1930-იანი წლები
პოლიტიკური რეპრესიებისაარქივო დოკუმენტები ინახავს ცნობებს დევნისა და დაზარალებულთა ბედის შესახებ.1955 წელი
ეთნოგრაფიული ექსპედიცია საქართველოშიმუზეუმის კოლექციებში შევიდა ტანსაცმლის, კერამიკისა და ხელოსნობის რეგიონული ნიმუშები.1966 წელი
ეთნოგრაფიული მუზეუმის გახსნაგიორგი ჩიტაიას ინიციატივამ შექმნა ხალხური არქიტექტურის შენარჩუნების სივრცე.1977 წელი
„ჩაკრულო“ Voyager-ის ოქროს ფირფიტაზექართული სიმღერა შევიდა NASA-ს მიერ შერჩეულ მუსიკალურ პროგრამაში.1991 წლის 9 აპრილი
დამოუკიდებლობის აღდგენამიღებულ იქნა საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტი.1990-იანი წლები
კონფლიქტები და იძულებითი გადაადგილებასხვადასხვა თემის ოჯახებმა დაკარგეს სახლები და ჩვეული ცხოვრების გარემო.1994 წელი
მცხეთის ძეგლები მსოფლიო მემკვიდრეობაშისაერთაშორისოდ აღიარებულ იქნა ისტორიული ტაძრების კომპლექსის მნიშვნელობა.1996 წელი
ზემო სვანეთი მსოფლიო მემკვიდრეობაშიაღიარებულ იქნა მთის დასახლებებისა და კოშკებიანი სახლების ღირებულება.2001 წელი
მრავალხმიანობის საერთაშორისო აღიარებაიუნესკომ ქართული მრავალხმიანი სიმღერა ზეპირი მემკვიდრეობის შედევრად გამოაცხადა.2008 წელი
მრავალხმიანობა რეპრეზენტატულ სიაშიტრადიცია შეტანილ იქნა კაცობრიობის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის სიაში.2013 წელი
ქვევრის მეთოდი იუნესკოს სიაშიაღიარებულ იქნა ტრადიციული მეღვინეობის უნარები და მათი გადაცემა.2016 წელი
სამი დამწერლობის ცოცხალი კულტურაქართული დამწერლობები შეტანილ იქნა არამატერიალური მემკვიდრეობის სიაში.2018 წლის 5 ივნისი
უშგულის დოკუმენტური გადაღებაალექსეი კომაროვი იღებს ზემო სვანეთის დასახლებასა და კოშკებს; ფოტოსურათი გამოყენებულია ამ გვერდზე.2018 წელი
ჭიდაობის საერთაშორისო აღიარებაჭიდაობა და მასთან დაკავშირებული კულტურული პრაქტიკები შეტანილ იქნა იუნესკოს სიაში.2024 წელი
საქართველოს მოსახლეობის აღწერამოცული ტერიტორიის ფარგლებში აღრიცხულ იქნა 3 304 075 ეთნიკური ქართველი.2025 წელი
ქართული ხორბლის კულტურა იუნესკოს სიაშიაღიარებულ იქნა ადგილობრივი ხორბლის მოყვანის, პურის ცხობისა და პურის რიტუალური გამოყენების ტრადიციები.2026 წლის იანვარი
ახალი კვლევა ქრისტიანობამდელი პრაქტიკების შესახებAmerican Journal of Archaeology-ში გამოქვეყნდა დავით გაგოშიძის ნაშრომი დედოფლის გორის საკულტო სათავსოების შესახებ.2026 წლის 22 ივნისი
აღწერის დეტალური შედეგების გამოქვეყნებაGeostat-მა გამოაქვეყნა მონაცემები მოსახლეობის ეთნიკური შემადგენლობის, ენისა და რელიგიის შესახებ.
სამზარეულო
ხაჭაპური
სხვადასხვა რეგიონს ყველით სავსე პურის საკუთარი ვარიანტები აქვს. იმერული, მეგრული და აჭარული ხაჭაპური ფორმითა და მომზადებით განსხვავდება; ერთი უნივერსალური რეცეპტი არ არსებობს.ხინკალი
ცომეული გულსართით განსაკუთრებით აღმოსავლეთ საქართველოსა და მთიანი რეგიონების კულინარიულ ტრადიციას უკავშირდება. რეცეპტები და ზომა იცვლებოდა კერძის ქალაქურ გარემოში გავრცელებისას.ფხალი, ლობიო და ნიგვზის სოუსები
მწვანილი, ბოსტნეული, ლობიო და ნიგოზი სამზარეულოს მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს. პროდუქტებისა და სანელებლების ნაკრები რეგიონზე, სეზონსა და ოჯახურ ტრადიციაზეა დამოკიდებული.ქვევრი და მეღვინეობის ცოდნა
თიხის ჭურჭელი ღვინის დასამზადებლად და შესანახად გამოიყენება; უნარები ოჯახებსა და თემებში გადაეცემა. იუნესკოს სიაში შეტანილია ტრადიციული მეთოდი და არა საქართველოში წარმოებული ნებისმიერი ღვინო.პური და მიწათმოქმედებითი კალენდარი
ადგილობრივი ხორბლის ჯიშების მოყვანა, ცხობა და სარიტუალო პურის განაწილება დაკავშირებულია დღესასწაულებთან და ერთობლივ შრომასთან. ეს ცოცხალი ტრადიცია იუნესკომ 2025 წელს აღიარა.
ადათები და ტრადიციები
სუფრა
სუფრა არის ურთიერთობის, სადღეგრძელოების, ოჯახური მეხსიერებისა და სტუმართმოყვარეობის სივრცე. მისი წესრიგი დამოკიდებულია შემთხვევასა და ადგილობრივ ტრადიციაზე.თამადა და სიტყვა
სუფრის წინამძღოლი განსაზღვრავს სადღეგრძელოების თანმიმდევრობას და ინარჩუნებს პატივისცემით ურთიერთობას. მჭევრმეტყველება და ადამიანების ცოდნა უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე სუფრის შეჯიბრად წარმოდგენა.თემი და უნარების გადაცემა
ერთობლივი სამეურნეო სამუშაოები, სარიტუალო პურის ცხობა და დღესასწაულები თაობებს აერთიანებს. ცოდნა გადაეცემა ოჯახურ და საზოგადოებრივ მოვლენებში მონაწილეობის გზით.ჭიდაობა
ტრადიციული ჭიდაობა აერთიანებს სპორტულ უნარებს, მუსიკას, ტანსაცმელსა და ქცევის წესებს. იუნესკომ ეს პრაქტიკა 2018 წელს რეპრეზენტატიულ სიაში შეიტანა.
ტანსაცმელი
ჩოხა გაზირებით, ქამარი და თავსაბურავი ცნობილ მამაკაცურ კომპლექსს ქმნის. ქალის ტანსაცმელში, სამკაულებსა და საფარებში დიდი რეგიონული მრავალფეროვნება არსებობდა. ფშავების, თუშებისა და აჭარლების კოლექციები კონკრეტულ ადგილობრივ ვარიანტებს აჩვენებს.
სადღესასწაულო და ყოველდღიური ტანსაცმელი უნდა გავარჩიოთ ადგილის, თარიღისა და დანიშნულების მიხედვით. 1955 წლის ექსპედიცია აგროვებდა რაჭველების ტანსაცმელსა და სამკაულებს, კახელების თავსაბურავებს, ნაქარგებსა და ოქრომჭედლობას. ეს მასალები უფრო ზუსტია, ვიდრე განზოგადებული სასცენო სახე.
ქვემოთ მოცემული ისტორიული პორტრეტი კონგრესის ბიბლიოთეკამ აღწერა როგორც ქართველი ქალი ხალხურ სამოსში მუღანის ველზე, თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე. კატალოგური დათარიღება: 1905–1915 წლები. ეს პროკუდინ-გორსკის კონკრეტული ფოტოსურათია; ის არ წარმოადგენს ყველა რეგიონულ ქართულ კოსტიუმს.
ეროვნული კოსტიუმი
ცეკვები
ქართული
წყვილური ცეკვა აგებულია შემსრულებლების ურთიერთქმედებაზე, თავშეკავებულობასა და ჟესტის გამომხატველობაზე. მისი თანამედროვე სასცენო ფორმა პროფესიულ ქორეოგრაფიაში ვითარდება.ხორუმი
კოლექტიური ცეკვა დაკავშირებულია აჭარასთან, გურიასა და შავშეთ-იმერხევთან. კვლევები აფიქსირებს ადგილობრივ ვარიანტებსა და სხვადასხვა ქორეოგრაფიულ აგებულებას.აჭარული განდაგანა
რეგიონული ტრადიცია დამახასიათებელი პლასტიკითა და ქალისა და მამაკაცის ურთიერთქმედებით. საკონცერტო დამუშავებები უნდა გავარჩიოთ ადგილობრივი შესრულების კონკრეტული ჩანაწერებისგან.
მუსიკა
ქართული მრავალხმიანობა მოიცავს ხმების შერწყმის სხვადასხვა ხერხს. გურული, კახური და სვანური ფორმები ერთმანეთისგან განსხვავდება; ერთი საკონცერტო სიმღერა რეგიონულ მრავალფეროვნებას არ ამოწურავს.
ფანდური და ჩონგური სხვადასხვა სიმებიანი საკრავია, თუმცა ისტორიული სახელწოდებები ზოგჯერ არაერთგვაროვნად გამოიყენებოდა. ჩონგური განსაკუთრებით დამახასიათებელია დასავლეთ საქართველოსთვის. სიმების რაოდენობის გარდა, საკრავები აგებულებითა და წყობითაც განსხვავდება.
სალამური, დუდუკი, დოლი, გუდასტვირი და სხვა საკრავები საკუთარი შესრულების ხერხებითა და საზოგადოებრივი ფუნქციებით გამოირჩევა. საკრავიერი მუსიკა, საეკლესიო გალობა და საერო მრავალხმიანობა დაკავშირებულ, მაგრამ განსხვავებულ სფეროებს ქმნის.
ჩანაწერი „ჩაკრულო“ შეტანილია Voyager-ის ოქროს ფირფიტის მუსიკალურ პროგრამაში. ეს არის NASA-ს პროექტისთვის შერჩეული კონკრეტული ფონოგრამა და არა მთელი ქართული ფოლკლორის კოსმოსში გადაცემა.
ხელოსნობა
კერამიკა და ქვევრი
დიდი თიხის ჭურჭლის დამზადება მასალის, გამოწვისა და გამოყენების შესახებ სპეციალურ ცოდნას მოითხოვს. ოსტატობა დაკავშირებულია თემების მეღვინეობის კულტურასთან.ტექსტილი და სამკაულები
ნაქარგები, ოქრომჭედლობა, ვერცხლის, ხისა და რქის დამუშავება მუზეუმურ კოლექციებში კონკრეტული ადგილებითა და შემოსვლის თარიღებითაა წარმოდგენილი.ტრადიციული სახლი
ქვისა და ხის მშენებლობა დაბლობებსა და მთიან რაიონებს შორის განსხვავდებოდა. ეთნოგრაფიული მუზეუმი ინახავს სხვადასხვა მხრიდან ჩამოტანილ ნამდვილ შენობებს.
მემორიალური ადგილები
მცხეთა
ჯვარი, სვეტიცხოველი და სამთავრო უმნიშვნელოვანესი ძეგლებია საეკლესიო არქიტექტურისა და კულტურული მეხსიერებისა. კომპლექსი მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია შეტანილი.გელათი
მონასტერი 1106 წელს დაარსდა დავით აღმაშენებლის დროს. იყო განათლების, ხელოვნებისა და წიგნის კულტურის მნიშვნელოვანი ცენტრი.ზემო სვანეთი
კოშკებიანი სახლებით გამორჩეული სოფლები ინარჩუნებს მთის დასახლების, მშენებლობისა და მეურნეობის თავისებურებებს. იუნესკოს ობიექტი მოიცავს კონკრეტულ ისტორიულ ლანდშაფტს.ვანი
არქეოლოგიური აღმოჩენები კოლხური საზოგადოების შესწავლის საშუალებას იძლევა. იუნესკოს წინასწარი სია მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეტანის ტოლფასი არ არის.გიორგი ჩიტაიას სახელობის ეთნოგრაფიული მუზეუმი
ღია ცის ქვეშ მდებარე მუზეუმი თბილისში აჩვენებს საცხოვრებლის რეგიონულ ტიპებს, სამეურნეო ნაგებობებსა და ხელოსნობას. დაარსდა 1966 წელს.
სახელები
მამაკაცური
- მამუკა (ქართული; წარმოებულია სიტყვისგან „მამა“ „მამა“)
ქალური
- მზია (ქართული)
- ია (ქართული)
- ნატელა (ქართული)
- ციალა (ქართული)
ადამიანები და კულტურული მეხსიერება
შოთა რუსთაველი
„ვეფხისტყაოსნის“ ავტორი, ქართული ლიტერატურის ცენტრალური ძეგლი. ტექსტის ისტორია შეისწავლება ხელნაწერების, კომენტარებისა და თარგმანების მიხედვით.ილია ჭავჭავაძე
XIX საუკუნის მწერალი, პუბლიცისტი და საზოგადო მოღვაწე. მისი მემკვიდრეობა დაკავშირებულია განათლების, ბეჭდვისა და ეროვნული კულტურის განვითარებასთან.წმინდა ნინო
თაყვანისცემულია როგორც საქართველოს განმანათლებელი. სამეცნიერო შესწავლა ადარებს ქართლის გაქრისტიანების შესახებ ადრეულ თხრობებსა და გვიანდელ ჰაგიოგრაფიულ ტრადიციას.გიორგი ჩიტაია
ეთნოგრაფი, თბილისში ღია ცის ქვეშ მდებარე მუზეუმის დამფუძნებელი. მისი მოღვაწეობა დაკავშირებულია ხალხური კულტურის რეგიონული ფორმების შესწავლასა და შენარჩუნებასთან.
მედია
ფოტოგალერეა
ავტორობა და ლიცენზიები მითითებულია სურათების წარწერებში.