სომხეთი

სომხეთი მდებარეობს სამხრეთ კავკასიაში, სომხეთის მთიანეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. მისი კულტურული მემკვიდრეობა აერთიანებს ერებუნისა და არენის არქეოლოგიას, ეჩმიაძინის, გეღარდის, ახპატისა და სანაინის ქრისტიანულ არქიტექტურას, სომხურ დამწერლობას, ხაჩქარების ხელოვნებას, დუდუკის მუსიკასა და ცოცხალ ხელოსნურ ტრადიციებს. სევანის ტბა, ვულკანური მთიანეთი და მთის ხეობები ქმნიან ქვეყნის სხვადასხვა ბუნებრივ ხატებას.

3,1039 მლნ

მუდმივი მცხოვრები 2026 წლის 1 ივლისისთვის Armstat-ის მიხედვით, აღრიცხვა 2022 წლის აღწერის ბაზაზე

29 743 კმ²

სომხეთის რესპუბლიკის ფართობი ოფიციალური სახელმწიფო ცნობის მიხედვით

იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ობიექტი სომხეთის ტერიტორიაზე

გეოგრაფია დეტალებში

რეგიონები და დასახლებული პუნქტები

სომხეთი დაყოფილია ათ მარზად. ერევანს ცალკე სტატუსი აქვს. თითოეულ მარზაში განლაგებულია გაერთიანებული თემები, ქალაქები და სოფლის დასახლებები.

დასახლებული პუნქტები: 1003
ტერიტორიები: 11

ცნობარში 1 003 დასახლებული პუნქტია 2025 წლის ნუსხის მიხედვით. შეტანილია მცირე დასახლებული პუნქტები მოსახლეობის რაოდენობის მიხედვით შერჩევის გარეშე. ეროვნული დაწერილობა შენარჩუნებულია ფრჩხილებში; რუსული გადმოცემა ეხმარება სახელწოდებების ძიებას. თემების დაზუსტებები შეესაბამება ნუსხის ამ ვერსიას.

დედაქალაქი, ცალკე თემიერევანიცენტრი: ერევანი

მარზიარაგაწოტნიცენტრი: აშტარაკი

მარზიარარატიცენტრი: არტაშატი

მარზიარმავირიცენტრი: არმავირი

მარზიგეღარქუნიქიცენტრი: გავარი

მარზილორიცენტრი: ვანაძორი

მარზიკოტაიქიცენტრი: რაზდანი

მარზიშირაკიცენტრი: გიუმრი

მარზისიუნიქიცენტრი: კაპანი

მარზივაიოც ძორიცენტრი: ეღეგნაძორი

მარზიტავუშიცენტრი: იჯევანი

გეოგრაფია და მოსახლეობა

სომხეთის რესპუბლიკა მდებარეობს სამხრეთ კავკასიაში და ზღვაზე გასასვლელი არ აქვს. სახელმწიფო ცნობარში მითითებულია ფართობი 29 743 კმ². ქვეყანა მოიცავს მაღალმთიან რეგიონებს, ვულკანურ მასივებსა და მდინარეთა ხეობებს. სომხეთის მთიანეთი, როგორც ისტორიულ-გეოგრაფიული ცნება, უფრო ფართოა, ვიდრე დღევანდელი რესპუბლიკის ტერიტორია. Armstat-ის ბიულეტენის მიხედვით, 2026 წლის 1 ივლისისთვის მუდმივი მოსახლეობა შეადგენდა 3 103,9 ათას ადამიანს, მათ შორის 1 149,5 ათასი ერევანში. ეს არის მიმდინარე აღრიცხვა 2022 წლის აღწერის ბაზაზე და არა მსოფლიოს ყველა სომეხის რაოდენობა. რესპუბლიკაში 10 მხარეა და ცალკე ერევნის თემი 12 ადმინისტრაციული რაიონით. მუდმივი მოსახლეობის, აღწერის მიხედვით ეროვნებისა და დიასპორის წევრების შესახებ დათარიღებული ცნობები სხვადასხვა ერთობლიობას აღწერს. მათი შეკრება ან შედარება მეთოდოლოგიის გათვალისწინების გარეშე შეუძლებელია. გაეროს ცხრილი ეროვნული შემადგენლობის შესახებ 2022 წლის აღწერას ეხება. მეზობელი ქვეყნები: საქართველო, აზერბაიჯანი, ირანი და თურქეთი. სომხეთის რესპუბლიკის უმაღლესი წერტილი: არაგაცი, 4090 მეტრი. გეოგრაფიული სახელები არაგაცი და არარატი სხვადასხვა მთის მასივს აღნიშნავს.

დაკავშირებული სტატიები ხალხებზე

სომხები

Հայեր · ჰაიერ · 2 875 697 სომხეთში (2022 წლის აღწერა)

სომხური: აღმოსავლეთსომხური და დასავლეთსომხური ლიტერატურული ნორმები

ოლქები და დედაქალაქი

ერევანი: დედაქალაქი და ცალკე თემი, რომელიც შედგება 12 ადმინისტრაციული რაიონისგან. 2026 წლის 1 ივლისისთვის Armstat ითვალისწინებს 1 149,5 ათას მუდმივ მცხოვრებს.
არაგაწოტნი, არარატი და არმავირი: სამი ცალკე ოლქი ქვეყნის დასავლეთ და ცენტრალურ ნაწილში. არარატის ოლქის სახელწოდება არ ნიშნავს, რომ თავად არარატის მთა სომხეთის რესპუბლიკაში მდებარეობს.
გეღარქუნიქი და კოტაიქი: ოლქები მრავალფეროვანი მთიანი და ვაკის ლანდშაფტებით; სევანის ტბა გეღარქუნიქში მდებარეობს.
ლორე, შირაკი და ტავუში: ქვეყნის ჩრდილოეთ ოლქები. გიუმრი შირაკის ცენტრია, ვანაძორი ლორეს ცენტრი, იჯევანი ტავუშის ცენტრი.
ვაიოც ძორი და სიუნიქი: სამხრეთ ოლქები განსხვავებული ისტორიული და ბუნებრივი თავისებურებებით. არენი ვაიოც ძორში მდებარეობს. თანამედროვე ოლქები არ უნდა გაიგივდეს ძველი სამეფოების საზღვრებთან.

ენა და წერილობითი ტრადიციები

სომხური: სახელმწიფო ენა

სომხური მიეკუთვნება ინდოევროპულ ენებს და აქვს საკუთარი წერილობითი ტრადიცია. სახელმწიფო სტატუსი დაფიქსირებულია კონსტიტუციის მე-20 მუხლით. ირანული ნასესხობების არსებობა არ ნიშნავს, რომ სომხური ირანულ ენათა ჯგუფს ეკუთვნის.

აღმოსავლეთსომხური და დასავლეთსომხური ტრადიციები

თანამედროვე სომხური მოიცავს აღმოსავლეთსომხურ და დასავლეთსომხურ ლიტერატურულ ტრადიციებს. აღმოსავლეთსომხური გამოიყენება სომხეთში და რიგ დიასპორებში, დასავლეთსომხური ისტორიულად დაკავშირებულია ოსმალურ სომხურ თემებთან და დღეს გავრცელებულია დიასპორის სხვადასხვა ქვეყანაში. ეს განსხვავებები ეხება ენის ისტორიას და არა მოქალაქეთა კატეგორიებად დაყოფას.

გრაბარი და დამწერლობის ისტორია

კლასიკური სომხური, ანუ გრაბარი, დადასტურებულია V საუკუნიდან და დაკავშირებულია ადრეულ ლიტერატურასა და საეკლესიო წიგნიერებასთან. მესროპ მაშტოცის მიერ ანბანის შექმნას ჩვეულებრივ V საუკუნის დასაწყისით ათარიღებენ; სომხურ მუზეუმურ და კულტურულ ტრადიციაში მიღებულია 405 წელი.

ენები და თემების თვითიდენტიფიკაცია

სომხების გარდა, 2022 წლის აღწერა ითვალისწინებს იეზიდებს, რუსებს, ასურელებს, ქურთებს, უკრაინელებს, ბერძნებს და სხვა ჯგუფებს. ეროვნება, მშობლიური ენა, მოქალაქეობა და რელიგია სხვადასხვა ნიშანია: მოსახლეობის შემადგენლობა ავტომატურად არ უნდა ჩაითვალოს ენების ან აღმსარებლობის მიხედვით განაწილებად.

ქვეყნის სხვა თემები

ბმულები აჩვენებენ პორტალის ხელმისაწვდომ სტატიებს და არა ქვეყნის მცხოვრებთა სრულ ჩამონათვალს. 2026 წლის დემოგრაფიულ შეფასებასა და 2022 წლის აღწერის მიხედვით ეროვნულ შემადგენლობას სხვადასხვა თარიღი აქვს.

იეზიდები: 2022 წლის აღწერა: 31 079 ადამიანი. დამოუკიდებელი აღრიცხვის კატეგორია, რომელიც ავტომატურად არ უნდა გაერთიანდეს ქურთებთან.
რუსები, ასურელები და ქურთები: 2022 წლის აღწერა: შესაბამისად 14 076, 2 755 და 1 663 ადამიანი. ეს აღწერის თარიღის მაჩვენებლებია და არა 2026 წლის შეფასებები.
უკრაინელები, ბერძნები და სხვა თემები: აღწერა გამოყოფს ასევე სხვა ჯგუფებს და პასუხზე უარის თქმას. სრული შემადგენლობა მოცემულია გაეროს სტატისტიკური განყოფილების ოფიციალურ ცხრილში.

სომხეთის ისტორია

სარჩევი

ტექსტის ზომა

100%

თავი 1 · ძვ. წ. IX-VI საუკუნეები

ურარტუ და ერებუნი

სომხეთის მთიანეთის ტერიტორიაზე ძვ. წ. IX-VI საუკუნეებში არსებობდა ვანის სამეფო, ცნობილი როგორც ურარტუ. მისი მატერიალური მემკვიდრეობა მოიცავს ციხესიმაგრეებს, ლურსმულ წარწერებს, ლითონის ნაკეთობებსა და კედლის მხატვრობას. თანამედროვე არქეოლოგიური ძეგლები საშუალებას იძლევა შეისწავლოს მეურნეობა და მმართველობა, ძველი მოსახლეობის დღევანდელი აღწერის კატეგორიებამდე დაყვანის გარეშე.

ერებუნის ციხესიმაგრის დაარსებას მეფე არგიშთი I-ის მიერ ლურსმული წარწერის საფუძველზე ძვ. წ. 782 წლით ათარიღებენ. ეს თარიღი გამოიყენება ერევნის ისტორიაში. არქეოლოგიური კომპლექსი და თანამედროვე ქალაქი უნდა გავმიჯნოთ: ისინი ერთი სივრცის ისტორიის სხვადასხვა ეტაპს განეკუთვნება.

გვერდი 1 -დან 1თავში 1

მიმოხილვა განასხვავებს სომხეთის მთიანეთს, ძველ და შუა საუკუნეების სახელმწიფოებს, დიასპორასა და თანამედროვე სომხეთის რესპუბლიკას. მათი ტერიტორიები და პოლიტიკური საზღვრები არ ემთხვევა.

არქეოლოგია: არენი და ერებუნი

არენი-1-ის გამოქვაბულთა კომპლექსში აღმოჩენილია დანადგარები და ჭურჭელი, რომლებიც ღვინის წარმოებას უკავშირდება ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დაახლოებით 4000 წელს. Journal of Archaeological Science-ის 2011 წლის სტატია განიხილავს არქეოლოგიურ კონტექსტსა და ქიმიურ მტკიცებულებებს. ღვინის წარმოების დანადგარი უნდა გავმიჯნოთ ღვინის მოხმარების უფრო ძველი კვალისგან სხვა ადგილებში. ერებუნი, კარმირ-ბლური და სხვა ძეგლები ძველი ისტორიის სხვადასხვა ეტაპს ასახავს. სომხეთის ისტორიის მუზეუმში ინახება ლითონის ნაკეთობები, კერამიკა, მოხატულობები და ურარტუს ლურსმული წარწერები. საგნის სამეცნიერო ღირებულება განისაზღვრება მისი წარმომავლობითა და კონტექსტით და არა მხოლოდ შთამბეჭდავი გარეგნობით.

იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სამი ობიექტი

სომხეთის ტერიტორიაზე მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში სამი კულტურული ობიექტია შეტანილი. პირველი აერთიანებს ახპატისა და სანაინის მონასტრებს; თავდაპირველი შეტანა მოხდა 1996 წელს, გაფართოება 2000 წელს. ლორეს ანსამბლები ცნობილია საეკლესიო, სასწავლო და სამეურნეო ნაგებობების შერწყმით. მეორე ობიექტი: გეღარდის მონასტერი და მდინარე აზატის ზემო დინება. ტაძრებისა და სამარხი სათავსოების ნაწილი კლდეშია გამოკვეთილი. მესამე აერთიანებს ეჩმიაძინის ტაძარსა და ეკლესიებს ზვართნოცის არქეოლოგიურ ძეგლთან. ორივე ობიექტი 2000 წელსაა შეტანილი. გარნი, ტატევი და სხვა ცნობილი ძეგლები ავტომატურად არ უნდა ჩაითვალოს ძირითად სიაში შეტანილად: წინასწარ სიას სხვა სტატუსი აქვს. რესპუბლიკის ფარგლებს გარეთ არსებული სომხური ძეგლებიც ცალკეულ გეოგრაფიულ ობიექტებს განეკუთვნება.

სევანი და ბუნების დაცვის ამოცანები

სევანი გეღარქუნიკში, დაახლოებით 1900 მეტრ სიმაღლეზე მდებარეობს. ტბასა და მის წყალშემკრებ აუზს წყალმეურნეობრივი, ბუნებისდაცვითი და კულტურული მნიშვნელობა აქვს. რამსარის ტერიტორია მოიცავს არა მხოლოდ წყლის ზედაპირს, არამედ მიმდებარე ჰიდროლოგიურ სისტემასაც. XX საუკუნეში წყლის დონის დაწევამ და შემდგომმა აღდგენითმა ზომებმა შეცვალა ნაპირებისა და ეკოსისტემების მდგომარეობა. ტბის ფართობი და წყლის დონე მუდმივი სიდიდეები არ არის: ჰიდრომეტეოროლოგიისა და მონიტორინგის სახელმწიფო ცენტრი თარიღიან დაკვირვებებს აქვეყნებს. ძველი ცნობარისეული მნიშვნელობები დღევანდელი გაზომვების სახით არ უნდა იყოს წარმოდგენილი. ტბის დაცვა მოითხოვს წყლის ხარისხის, თევზის რესურსების მდგომარეობისა და ნაპირის ჰაბიტატების გათვალისწინებას. დაცულ უბნებზე ვიზიტი და კონკრეტული მარშრუტების ხელმისაწვდომობა ტერიტორიის ადმინისტრაციის მოქმედი წესებით უნდა შემოწმდეს.

ქრისტიანობა და რელიგიური თემები

სომხური სამოციქულო ეკლესია განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს კულტურისა და წიგნიერების ისტორიაში. კონსტიტუცია აღიარებს მის ეროვნულ ისტორიულ მისიას; ამავდროულად რელიგიური ორგანიზაციები სახელმწიფოსგან გამიჯნულია და მათი მოღვაწეობის თავისუფლება გარანტირებულია. ადამიანის ეთნიკური კუთვნილება ავტომატურად არ განსაზღვრავს მის რწმენას. მუზეუმურ ტრადიციაში ქრისტიანობის მიღება 301 წელს უკავშირდება; უფრო ფართო ისტორიული ფორმულირება სამეფო ხელისუფლების მოქცევას IV საუკუნის დასაწყისს მიაკუთვნებს. ეჩმიაძინი, ზვართნოცი და სამონასტრო კომპლექსები ინახავენ სხვადასხვა ეპოქის ნაგებობებს, მათ შორის გვიანდელ ცვლილებებსა და აღდგენებს. რელიგიური მრავალფეროვნება მხოლოდ ერთი საეკლესიო ტრადიციით არ უნდა აღიწეროს. სომხეთში ასევე ცხოვრობენ იეზიდური, ასურული, რუსული და სხვა თემები. ეროვნული შემადგენლობის შესახებ მონაცემები თავისთავად რელიგიური მიმდევრების აღრიცხვა არ არის.

ანბანი, ხელნაწერები და ეპოსი

სომხური დამწერლობა V საუკუნის დასაწყისში წარმოიშვა. ასოების ხელოვნება მოიცავს კალიგრაფიას, ორნამენტულ ფორმებსა და მათ გამოყენებას ხელობაში; როგორც ცოცხალი ტრადიცია, იგი 2019 წელს იუნესკოს არამატერიალური მემკვიდრეობის სიაში შევიდა. მნიშვნელოვანია როგორც ადრეული ხელნაწერები, ისე ოსტატობის თანამედროვე გადაცემა. მესროპ მაშტოცის სახელობის მატენადარანი ინახავს სომხურ და უცხოენოვან ხელნაწერებს, ფრაგმენტებსა და სხვა მასალებს. მისი კოლექციების აღწერა მოიცავს ისტორიას, ფილოსოფიას, მედიცინას, გრამატიკასა და რელიგიურ ლიტერატურას. ყველა ნივთი არ განეკუთვნება ერთ ეპოქას და არც მხოლოდ სომხურადაა დაწერილი. ეპოსის „სასნა წრერ“, რომელიც ასევე ცნობილია როგორც „დავით სასუნელი“, შესრულება 2012 წელს იუნესკოს სიაში შევიდა. საუბარია ზეპირ შემსრულებლურ ტრადიციაზე სხვადასხვა ვარიანტით და არა ტექსტის ერთ უცვლელ ჩანაწერზე.

დუდუკი და კოჩარის ცეკვა

დუდუკი ორმაგი ლერწმის მქონე სასულე ინსტრუმენტია; მისი კორპუსისთვის ტრადიციულად გარგარის ხეს იყენებენ. ანსამბლში ერთი მუსიკოსი შეიძლება გაწელილ ტონს უჭერდეს, მეორე კი მელოდიას ატარებდეს. ტრადიცია თან ახლავს სხვადასხვა ოჯახურ და საზოგადოებრივ მოვლენას. იუნესკომ იგი 2005 წელს გამოაცხადა, ხოლო წარმომადგენლობით სიაში 2008 წელს შეიტანა. კოჩარი ტრადიციული ჯგუფური ცეკვაა ადგილობრივი ვარიანტებით. მას ოჯახებში, თემებსა და კოლექტივებში სწავლების გზით გადასცემენ. არამატერიალური მემკვიდრეობის სიაში იგი 2017 წელს შევიდა. ქვეყნის მუსიკალური და საცეკვაო ტრადიციები ერთ ინსტრუმენტზე ან ერთ ცეკვაზე ფართოა.

ხაჩქარები და გიუმრის მჭედლობა

ხაჩქარი ქვის სტელაა ამოკვეთილი ჯვრითა და ორნამენტული გაფორმებით. ძეგლებს მემორიალური და რელიგიური ფუნქციები აქვს, ხოლო ოსტატობა გადაეცემა ოსტატიდან მოწაფესა და ოჯახებში. ხაჩქარების სიმბოლიკა და დამზადების ხელოვნება 2010 წელს იუნესკოს არამატერიალური მემკვიდრეობის სიაში შევიდა. 2023 წელს სიაში გიუმრის მჭედლობის ტრადიცია შევიდა. ხელობა დაკავშირებულია ქალაქის კარიბჭეებთან, ცხაურებთან, ღობეებთან, სანათებთან და სხვა ნივთებთან. აქ მნიშვნელოვანია მჭედლობა არ ავურიოთ საიუველირო ან ოქრომჭედლურ ოსტატობაში: ეს სხვადასხვა ხელოსნური ტრადიციებია.

ლავაში და რეგიონული სამზარეულო

ლავაშს თხლად გაბრტყელებული ცომისგან თონირის კედელზე აცხობენ. ერთობლივი მუშაობა ოსტატობასა და შეთანხმებულობას მოითხოვს, ხოლო ცოდნის გადაცემა თაობებს აერთიანებს. იუნესკომ სომხეთში ლავაშის გამოცხობა და კულტურული მნიშვნელობა 2014 წელს არამატერიალური მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა. ტრადიციის აღიარება არ არის განაცხადი ყველა მსგავსი სახის პურის ექსკლუზიურ მფლობელობაზე. გავრცელებულ კერძებს შორისაა ხოროვაცი, ტოლმა, კიუფთა, ჰარისა და ღაფამა. კიუფთას მომზადების სხვადასხვა ადგილობრივი ხერხი არსებობს, ჰარისა მარცვლეულისა და ხორცის ხანგრძლივ ჩაშუშვას უკავშირდება, ღაფამას კი გოგრისგან ბრინჯით, ჩირითა და სხვა დანამატებით ამზადებენ. მცენარეული კერძები, მწვანილი, თხილი და მარაგები ასევე სამზარეულოს მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს. რეგიონული და ოჯახური რეცეპტები განსხვავდება. არ შეიძლება ერთი სადღესასწაულო სუფრა ყოველი მცხოვრებისთვის სავალდებულო მენიუდ ჩაითვალოს ან ადამიანის აღმსარებლობა იმის მიხედვით გამოიტანოს, თუ რა კერძებს მიაწერენ მას.

ბიურაკანი, უნივერსიტეტი და მემკვიდრეობის კვლევა

ბიურაკანის ასტროფიზიკური ობსერვატორია დაარსდა 1946 წელს ვიქტორ ამბარცუმიანის ინიციატივით. ის მდებარეობს არაგაწის სამხრეთ კალთაზე; მისი კვლევები დაკავშირებულია სამყაროში მიმდინარე ფიზიკურ პროცესებთან და არასტაციონარულ მოვლენებთან. ეს არის მოქმედი სამეცნიერო ცენტრი და არა მხოლოდ ტურისტული ღირსშესანიშნაობა. ერევნის უნივერსიტეტის დაარსების გადაწყვეტილება მიღებულ იქნა 1919 წლის 16 მაისს, პირველი რესპუბლიკის პერიოდში. ეს თარიღი უნდა გავმიჯნოთ სწავლის დაწყებისა და შემდგომი ორგანიზაციული გარდაქმნებისგან. სომხეთის ისტორიის მუზეუმი და მატენადარანი ინახავენ სხვადასხვა სახის მასალას: არქეოლოგიურ ნივთებს, წარწერებს, ხელნაწერებსა და ფრაგმენტებს. მემკვიდრეობის შესწავლისას აუცილებელია გავმიჯნოთ ორიგინალი, სამეცნიერო რეკონსტრუქცია და თანამედროვე მხატვრული ინტერპრეტაცია.

ისტორიული მეხსიერება და დიასპორა

სომხების გენოციდი დამოუკიდებელი ისტორიული თემაა, რომელიც მოითხოვს დოკუმენტებსა და ზუსტ ატრიბუციას. აშშ-ის ჰოლოკოსტის მემორიალური მუზეუმისა და სომხების გენოციდის მუზეუმ-ინსტიტუტის მასალები განიხილავს მასობრივ განადგურებას, დეპორტაციებსა და გადარჩენილთა ბედს. სომხური დიასპორა სხვადასხვა ეპოქაში ჩამოყალიბდა და არ შემოიფარგლება ერთი მოვლენის შედეგებით. კონსტიტუცია ითვალისწინებს დიასპორასთან კავშირებსა და კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებას საზღვარგარეთ. რესპუბლიკის მცხოვრებლები და მსოფლიოს სომხური თემები ცალ-ცალკე უნდა გავითვალისწინოთ. გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატის მონაცემებით, 2023 წლის სექტემბერში სომხეთში მოკლე დროში ჩავიდა ყარაბაღიდან 100 ათასზე მეტი ლტოლვილი. მასალა აღწერს არა მხოლოდ ჩამოსვლის მომენტს, არამედ საცხოვრებლის, განათლებისა და საარსებო საშუალებების გრძელვადიან საჭიროებებს.

მედია

სომხეთის მაღალმთიანი ტბების ლანდშაფტები

სომხეთის მაღალმთიანი ტბების მოტივებზე შექმნილი პეიზაჟი · ილუსტრაცია ძეგლების ნამდვილი გამოსახულებები ხელმისაწვდომია მუზეუმებისა და იუნესკოს ბმულებზე.

ჰიმნი

Մեր հայրենիք («ჩვენი სამშობლო»)

სომხური

ტექსტი ეფუძნება მიქაელ ნალბანდიანის სიტყვებს, მუსიკა ბარსეღ კანაჩიანისა. ცნობები შემოწმებულია ჰიმნის შესახებ კანონის 2025 წლის მოქმედ რედაქციასთან.

«მერ აირენიქი» სომხეთის რესპუბლიკის სახელმწიფო ჰიმნია. კანონი № ՀՕ-42-Ն მიღებულია 2025 წლის 5 მარტს და ძალაში შევიდა 2025 წლის 6 აპრილს. სრული და შემოკლებული მუსიკალურ-ტექსტური რედაქციები დადგენილია კანონის დანართებით. ოფიციალური ტექსტი და ნოტების დანართები ხელმისაწვდომია ARLIS-ის ბმულზე.

ქრონოლოგია

მოვლენები: 23 / 23

დაახლოებით ძვ. წ. 4000: არენი-1-ის მეღვინეობის კომპლექსი მეღვინეობის დანადგარებისა და ქიმიური კვალის კვლევა.
ძვ. წ. 782: ერებუნის დაარსება დათარიღება მეფე არგიშთი I-ის წარწერის მიხედვით.
IV საუკუნის დასაწყისი: ქრისტიანობის მიღება ტრადიციული სომხური დათარიღება: 301 წელი.
V საუკუნის დასაწყისი: სომხური ანბანი მესროპ მაშტოცის მიერ შექმნა; მიღებული კულტურული თარიღი 405 წელი.
X-XIII საუკუნეები: ახპატი და სანაინი სამონასტრო არქიტექტურის ანსამბლების ჩამოყალიბება.
1375: კილიკიის სამეფოს დასასრული კილიკია სომხეთის თანამედროვე ტერიტორიის გარეთ მდებარეობდა.
1828: თურქმანჩაის ხელშეკრულება აღმოსავლეთ სომხეთის ტერიტორიების კუთვნილების შეცვლა.
1915: 24 აპრილი და გენოციდის ხსოვნა კონსტანტინოპოლში დაპატიმრებები ერთ-ერთ მთავარ სამახსოვრო თარიღად იქცა.
1918-1920: პირველი რესპუბლიკა დამოუკიდებელი სახელმწიფოებრიობის ხანმოკლე პერიოდი.
1919: ერევნის უნივერსიტეტის დაარსება გადაწყვეტილება მიღებულია 16 მაისს.
1920: საბჭოთა ხელისუფლების დამყარება დეკემბერში შეიქმნა საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარიატი.
1936: ცალკე მოკავშირე რესპუბლიკა სომხეთის სსრ გახდა სსრკ-ის ერთ-ერთი მოკავშირე რესპუბლიკა.
1946: ბიურაკანის ობსერვატორია დაარსდა ვიქტორ ამბარცუმიანის ინიციატივით.
1991: რეფერენდუმი დამოუკიდებლობის შესახებ გაიმართა 21 სექტემბერს.
1996 და 2000: ახპატი და სანაინი იუნესკოს სიაში ობიექტის თავდაპირველი შეტანა და გაფართოება.
2000: გეღარდი, ეჩმიაძინი და ზვართნოცი კიდევ ორი მსოფლიო მემკვიდრეობის ობიექტის შეტანა.
2010: ხაჩქარების ხელოვნება შეტანილია იუნესკოს არამატერიალური მემკვიდრეობის სიაში.
2014: ლავაშის ტრადიცია იუნესკომ აღიარა ლავაშის მომზადება და კულტურული მნიშვნელობა სომხეთში.
2017: ქოჩარი ტრადიციული ჯგუფური ცეკვა შეტანილია იუნესკოს სიაში.
2019: სომხური დამწერლობის ხელოვნება შეტანილია იუნესკოს არამატერიალური მემკვიდრეობის სიაში.
2023: ლტოლვილები ყარაბაღიდან სექტემბერში სომხეთში 100 ათასზე მეტი ადამიანი ჩავიდა.
2023: გიუმრის მჭედლობა შეტანილია იუნესკოს არამატერიალური მემკვიდრეობის სიაში.
2025: ჰიმნის შესახებ კანონის განახლებული დანართები ცვლილებები ძალაშია 6 აპრილიდან.