Сæргонд I
Равзæрд æмæ этногенез
Азербайджанæгтæ (хином - azərbaycanlılar) - скæсæн Кавказы æмæ Ираны цæгат-ныгуылæны тюркаг æвзагыл дзурæг адæм. Азербайджанаг æвзаг хауы тюркаг æвзæгты огузаг дæлкъордмæ.
История народа · Азербайджайнæгтæ
Азербайджайнты истори
Азербайджайнæгтæ сты Хуссар Кавказы æмæ Ираны цæгат-ныгуылæны тюркаг æвзагыл дзурæг адæм. Азербайджайнаг æвзаг хауы огузаг къордмæ. Культурон бынтæм хауынц мугам, ашугаг поэзи, гобелтæ аразын æмæ хицæн регионты традицитæ.
Сæргонд II
VII æнус / XV æнус
Араббаг походтæ æмæ исламы парахатдзинад
VII æнус. Араббаг балцтæ æмæ исламы парахат. Халифаты хицауады æфсæддон фидар кæнын æмæ цæрджыты æввахсæй сæвзæрд уыдысты хицæн процессытæ.
XI–XII æнустæ. Огузаг ныхас регионы. Алыгъдтæ æмæ бынатон æхсæнадтимæ бастдзинад тюркаг æвзæгты парахат кæнын фæиуæгъд кæнынц.
XV æнус. Бакуйы Ширваншахты галуан. Архитектурон ансамбль у сахары бынты ахсджиаг хай; датæ раттæуы ЮНЕСКОйы æрфыстымæ гæсгæ.
Сæргонд III
1501 аз / 1813 аз
Шах Исмаил Тебризы
1501 аз. Шах Исмаил Тебризы. Сефевидты хицауад æрæвæрд æрцыд; шиизм паддзахады официалон динæй расидтæг æрцыд.
XVI æнус. Физулийы сфæлдыстад. Æвзагджын поэзийæн даргъ литературон æмæ музыкалон дарддæрдзинад фæзынд.
1813 аз. Гюлистаны бадзырд. Хæсты фæстæ ног уырыссаг-ирайнаг арæн фидар æрцыд; иуæй-иу территориалон фарстатæ баззадысты æнæбарад.
Сæргонд IV
1828 аз / 1908 аз
Ног уырыс-ирайнаг хæсты фæстиуджытæ
1828 аз. Ног уырыссаг-ирайнаг хæсты фæстиуджытæ. Ираны дарддæр уступкæтæ тюркаг æвзагджын æхсæнадты дыууæ империйы ’хсæн дихдзинад фидардæр кæнынц.
1875 аз. Газет «Экинчи». Мыхуыр сси ахуырдзинад, æвзаг æмæ æхсæнадон ивдтыты тыххæй ныхас кæныны бынат.
1908 аз. «Лейли æмæ Меджнун». Узеир Гаджибейлийы оперæ мугам музыкалон театримæ баиу кæны.
Сæргонд V
1918 азы 28 майы / 1991 азы 18 октябры
Республикæйы расидтинад
1918 азы 28 майы. Республикæйы расидт. Æнæхъæнæй Азербайджаны Республикæ фæзынд.
1920 аз. Сæветон хицауады æрæвæрд. Азербайджаны паддзахадон историмæ сæветон къахдзæф райдыдта.
1991 азы 18 октябры. Хæдбардзинады сæнæфсис. Паддзахадон хæдбардзинады тыххæй конституцион акт æрцыд.
Сæргонд VI
2000 аз / 2009 аз
Бакуйы Зæронд сахар Дунеон бынтæйы
2000 аз. Бакуйы зæронд сахар Дунеон бынтæйы. Историон ансамблы нысаниуæг æхсæнадæмон æвдисæн æрцыд.
2008 аз. Мугам Репрезентативон номхыгъды. Традици æнæфарон бынты ног номхыгъдмæ бахауд.
2009 аз. Ашугты аивад ЮНЕСКО-йы номхыгъды. Поэтикон, музыкалон æмæ радзырдгæнæн практикæтæ æвдисæн æрцыдысты.
Сæргонд VII
2010 аз / 2014 аз
Ковёрты ауæй кæныны æвдисæндарæн
2010 аз. Ковёртæ кæныны аивад æвдисæн. Традицион дæсныйад æнæфарон бынты номхыгъдмæ бахауд.
2012 аз. Тар кæнын æмæ æхсæнадæн. ЮНЕСКО дæснытæ æмæ музыкантты баст хъуыддæгтæ æвдисы.
2014 аз. Кялагаи ЮНЕСКО-йы номхыгъды. Æвдисæн æрцыдысты хъуымац къухыфтытæ кæнын æмæ сæ ахæссын.
Сæргонд VIII
2015 аз / 2018 аз
Лагичы æрхуыдзинад
2015 аз. Лагичы æвзистгæнæн дæсныйад. Локалон дæсныйадон традицийы æхсæнадæмон банымад.
2017 аз. Долма цæттæ кæнын æмæ йæ дих кæнын. Бæстон æмæ æхсæнадон культурæйы практикæйы банымад.
2018 аз. Яллы кафтыты хъахъхъæнынад. Нахчываны Кочари æмæ тэнзэрэ бахаст æрцыдысты тагъд хъахъхъæнынад кæм хъæуы, уыцы номхыгъдмæ.
Сæргонд IX
2018 аз / 2019 аз
Деде Коркуты бынтæ
2018 аз. Деде Коркуты бынтæ. Азербайджан, Хъазахстан æмæ Турчы иумæйаг номинаци бахаст æрцыд ЮНЕСКО-йы номхыгъдмæ.
2019 аз. Цæрджыты сфыст. Бæстæйы сфыстæй æмбæрст чи æрцыд, уыцы хайы мыхуыры рацыд таблицæмæ гæсгæ нымад æрцыдысты 9 436,1 мин азербайджайнаг.
2019 аз. Шекийы историон центр. Ханты галуанимæ сахарон ансамбль бахаст æрцыд Æппæтдунеон бынтæм.
Сæргонд X
2022 аз / 2024 аз
Цæйы культурæ
2022 аз. Цайы культурæ. Азербайджан æмæ Турчы иумæйаг номинаци ЮНЕСКО-йæ банымад æрцыд.
2024 аз. Тандыр æмæ дзулфыхынад. Печты конд æмæ дæсныйадтæ бинонты ’хсæн радтын бахаст æрцыдысты ЮНЕСКО-йы номхыгъдмæ.
2024 аз. Новрузы фæзуатджын номинаци. Иумæйаг уалдзæгон бæрæгбонон бынты æхсæнадæмон хъахъхъæнынад цæуы дарддæр.
Сæргонд XI
Æвзаг æмæ фыстæг
Азербайджайнаг ӕвзаг хауы тюркаг мыггаджы огузаг къордмӕ ӕмӕ хӕстӕг у туркаг, гагаузаг ӕмӕ туркменаг ӕвзагтимӕ. Уый у хицӕн ӕвзаг, йӕхи литературон традици ӕмӕ диалекттимӕ.
Азербайджаны Республикӕ ӕмӕ Ираны ӕвзагон практикӕтӕ хицӕн кӕнынц. Ираны вариантты ’хсӕн равзарӕн сты Тебризы, Урмийы, Ардебилы ӕмӕ Зенджаны дзурдтӕ. Тебризы вариант Ираны азербайджайнаг ӕвзагон ӕвзагон ӕмӕвӕрдмӕ тынг кадджын у.
Ӕвзагӕн хас у грамматикон суффикстӕ ӕфтуан кӕнын ӕмӕ вокалты гармони; грамматикон рӕстӕг нӕй. Лексикӕйы бӕрӕг сты персайнаг ӕмӕ араббаг ӕвзардтӕ, фӕстӕдӕр уырыссаг ӕмӕ иннӕ европӕйаг. Сӕ парахат кӕнын баст у даргъ культурӕйы ӕмӕ ӕвзагон контактимӕ.
Историонӕй пайда кодтой араббаг графикӕйӕ. Советон Азербайджаны 1920-ӕм азты раивтой латинаг ӕвзагмӕ, 1930-ӕм азты кӕрон кириллонмӕ; 1991 азӕй рацаразтӕй латинаг фыссынад. Ираны баззади араббаг бындурыл фыссынад.
Литературон бынтæ бирæвзагон сты: Физули сфæлдыста уацмыстæ тюркаг, персайнаг æмæ араббаг æвзæгтыл. Низами Гянджеви фыста персайнагæй. Уацмысы æвзаг хъуамæ хицæн кæной йæ нысаниуæгæй нырыккон национ культурæйы тыххæй.
Сæргонд XII
Уырнындзинæдтæ æмæ дин
Исламæй размæйы бынтæ. Регионы иумæйаг хæйтты уыдысты бынатон культтæ, зороастраг æмæ чырыстон традицитæ. VII æнусы араббаг балцтæ исламы парахат кæнынæн фадæттæ сарæзтой, фæлæ адæмы сæвзæрд цыдис æввахсæй. Огузаг ныхасы парахат кæнын райдыдта фæстæдæр æмæ нæ баст уыдис фыццаг исламизациимæ.
Шиизм æмæ суннизм. Азербайджанæгты ’хсæн исламы дыууæ сæйраг къабазы дæр ис. Дыууадæсаг шиизмы фидар кæнын баст уыдис Сефевидтимæ: 1501 азы шах Исмаил йæ паддзахадон дин скодта. Ацы равзæрд æмвæнд уыдис даргъ дин æмæ политикон ивдтимæ; суннитаг æхсæнадтæ дæр баззадысты.
Динон практикæ. Шиитаг традицийы ахсджиаг бынат ахсы имам Хусейны мысæн мухаррам мæйы, уæлдайдæр Ашурæйы бон. Кадджын бынæттæм цæуын - зиярат - æмæ бинонты æгъдæуттæ ис бынатон формæтæ. Сæ хайад исын баст у æхсæнад æмæ адæймаджы хиуынаффæимæ.
Светонаг паддзахад æмæ динмæ барыны сæрибар. Азербайджаны Республикæйы Конституци фидар кæны дин паддзахадæй хицæн кæнын æмæ намысы сæрибар. Азербайджанæгты ’хсæн ис практикон динджынтæ æмæ светонаг адæм; этникон хаст нæ амоны динон æвæрд.