Азербайджайнæгтæ

Исламы агъоммæйы диндзард. Ислам куы нæ фæзынд, уæд регионы алыхуызон хайты мидæг уыдысты бынатон культтæ, зороастризмы æмæ чырыстон традицитæ. Кавказаг-албайнаг чырыстон фыстæвдтæ хауынц хицæн æвзаг æмæ аргъуаны историмæ. Сæ афоныстын нæ хъæуы рагон азербайджайнаг æвзагыл тексттæй. Материалты историон географи. Астæуккаг æнусты Азербайджан, Арран æмæ нырыккон Азербайджаны Республикæ сæ арæнтæм гæсгæ æмхуызон не сты. Босворт сæ хицæн кæсы. Иу облæсты тæлфыны тыххæй бæрæггæнæнтæ нæ хъæуы афæлгъауын адæмы нырыккон цæрæнбынаты æппæт уæрæхмæ. Зороастризм æмæ сыгъдæг арт. Адур-Гушнасп, историон Азербайджаны облæсты, нырыккон Ираны территорийыл, уыдис ахсджиаг зороастризмы святилище. Йæ истори хауы конкретон диндзардмæ; уый не сбæрæг кæны, æмæ нырыккон азербайджайнаг адæмы æппæт фыдæлтæ иу дин куы кодтой. Æвзаг æмæ дины ивдтытæ. Астæуккаг æнусты материалты ирайнаг азари хицæн кæны нырыккон тюркаг азербайджайнаг æвзагæй. Æвзаджы ивд цыдис æнусты дæргъы æмæ нæ баст уыдис исламмæ тæлфынимæ иумæ. Æвзæгты хицæн кæнын æххуыс кæны, цæмæй нырыккон идентичност рагон цæрджытæм æнæрастæй æрæфтауынæй фервæзай. Ислам куыд æрцыд. Араббаг æфсæддон походтæ, халифаты хицауад æмæ мусульмайнаг къордты ралидзын VII æнусæй фæстæмæ сарæзтой исламы парахат кæныны уавæртæ. Политикон сæргъыстытæ æмæ адæмы тæлфын иу цау не уыдысты: дины ивдтытæ цыдысты æввахсæй. Сахартæ, æхсæнадтæ æмæ ахуыр. Мæзджыттæ, дунеон ахуыр æмæ æхсæвдæг бастдзинæдтæ адæмы баиу кодтой исламы культурон æвзагмæ. Араксы цæгат æмæ хуссар облæстыты астæуккаг æнусты истори хицæн уыдис; иу походы датæ нæ хъæуы нымайын æппæт адæмы тæлфыны бонæй. Огузаг ралидзынтæ. Тюркаг æвзæгты парахат кæнын æмæ исламизаци баст сты, фæлæ рæстæгмæ гæсгæ æмхуызон не сты. Огузаг къордты æрцыд ивтой æвзагон æмæ политикон æвзаг, кæцымæ ислам æрбацыдис. Нырыккон конфессионалон картæ нæ хъæуы афæлгъауын рагон астæуккаг æнустæм. Ордены суннитты райдайæнтæ. Сафи ад-Дин уыдис суннитты суфийаг ахуыргæнæг Захид Гилянийы ахуыргæнинаг. Ранняя Сефевийя фæзындис уыцы æвзаджы; йæ фæстæдæр шиитты æрвыст уыдис историон ивдтыты фæстиуæг, æмæ нæ уыдис æнæивгæ миниуæг йæ бындурæй. Суфийаг хызтæ æмæ Сефевидтæ. Сефевидты змæлд рацыдис Ардебилы дины орденæй. Йæ дин æмæ политикон нысантæ ивтой; ранний змæлд нæ хъæуы æппæтæй æмхуызон кæнын фæстæдæр официалон доктринæимæ. Джунайд æмæ ног фæстиуджытæ. XV æнусы Джунайд æрбагуырд туркменаг фæстиуджыты Анатоли æмæ Сирийæ. Йæ рæстæг фæтыхджындæр æрцыдис Алийы кад æмæ ордены политикон домæнтæ. Уый æххуыс кæны æмбарын, суфийаг хызтæ куыд ссисты фидæны династийы бындур. Житион материалты критика. Ибн Баззазы «Сафват ас-сафа», кæцы фæцис 1358 азы, сæйрагдæр дзуры Сафи ад-Дины диссæгтæ æмæ ахуыртæ. Фæстæдæр редакцитæ равдыстой династийы интерестæ; житион радзырд хъæуы æмхуызон кæнын æндæр материалтимæ. Шиизмы фидар кæнын. 1501 азы Шах Исмаил йæ паддзахады паддзахадон дин скодта шиизм. Двунадесятнический шиизмы фидар кæнын баст уыдис хицауад, проповедь, ахуыр æмæ тыхимæ; уый цыдис фæлтæрты дæргъы æмæ нæ фесафта суннитты æвæрд. Суннитты æхсæнадтæ. Суннитты традицитæ регионы баззадысты, уыимæ осман-сефевидты æрхæццыты уавæрты дæр. Политикон арæнтæ, ралидзынтæ æмæ бынатон истори æххуыс кодтой дины цардмæ. Æнæраст у æппæт азербайджайнаг адæмы исламы иу къабазы фæстиуджытæй æрфыст кæнын. Мухаррам, Ашура æмæ зиярат. Шиитты æхсæнадтæн ахсджиаг у имам Хусейны тыххæй мысын. Мысæн поэзи, æмбырдтæ æмæ сыгъдæгдзинæдтæм цæуын ис бынатон формæтæ. Нырыккон фæлгондон иртæстытæ равдыстой ивдтытæ æмæ спорты æхсæнадты мидæг, æмæ нæ иу æнæмæнг обряд. Атешгях æмæ индиаг пилигримтæ. Сурахан комплекс баст у арты кад æмæ индиаг базарадон-пилигримаг бастдзинæдтимæ. Æрфыстыты бæрæггонд сты зороастризм, индуизм æмæ сикхизм. Фæстæдæр амаддзаутæ æмæ цæуæгты практикæтæ нæ хъæуы нымайын æппæт азербайджайнаг адæмы иу рагон дины æнæмæнг æвдисæнæй. XIX æнусы дунеон хъуыды. Ахуыргæндтæ дзырдтой æхсæнадон æмæ дины фæткты тыххæй. Мирза Фатали Ахундзаде райтынг кодта дунеон критикæ æмæ реформæты проекттæ. Йæ хъуыдытæ сты конкретон авторты позици, æмæ нæ æппæт æхсæнады æнæдиндзинады æвдисæн. Советон бæрæггæнæнтæ æмæ фæдондзинад. Антидин кампанитæ арæнтæ кодтой æргом богослужени æмæ обрядтæн. Уыимæ хицæн бинонтæ æмæ бынатон практикæтæ цыдысты æмæ ивтой. СССР фæстæ æргом дины царды рацыд нæ нысан кæны, æмæ дин раздæр æппæтæй фесафдæр. Нырыккон дины цард. Азербайджайнаг адæмы ’хсæн ис шииттæ, сунниттæ æмæ дунеон адæм; обрядты хайад исыны æмвæзд хицæн у. Азербайджаны Республикæ у дунеон паддзахад. Динмæ гæсгæ национ статистикон бæрæггæнæнтæ нæ хъæуы æнæ фæлхат иртæстытæй æппæт дунейы азербайджайнаг адæмы конфессионалон скондæй æрфыст кæнын. Новруз æмæ адæмон календарь. Новруз баст у уалдзыгон ногдзинадимæ, бинонты фембæлдтимæ æмæ хорздзинады фæндтимæ. Йæ бæрæг кæнынц алыхуызон адæмтæ æмæ дины æхсæнадтæ. Арт кæнæ æндæр символтæй нæ ис автоматиконæй сбæрæг кæнын нырыккон бæрæгбоны архайæджы дин.