Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Азербайджаны лæбырдвæндаг ландшафттæм гæсгæ пейзаж · иллюстраци
Азербайджаны лæбырдвæндаг ландшафттæм гæсгæ пейзаж · иллюстраци · Аивадон иллюстраци

10,2624 млн

цæрæг 2026 азы 1 январы, Паддзахадон статистикæйы комитеты официал æвæрд

86,6 мин км²

фæзуат Паддзахадон статистикæйы комитетмæ гæсгæ, Къаспы денджызы сакъадæхты хæдмæ

5

ЮНЕСКО-йы Дунеон бынты объекттæ: цыппар культурæйон æмæ иу æрдзон

Географи детальты

Регионтæ æмæ цæрæн бынæттæ

Азербайджаны административон арæзтадмæ хауынц районтæ, республикон дæлбар сахартæ æмæ Нахичеваны Автономон Республикæ. Агурынæн æнцондæр кæнынæн районтæ æмбырдгонд сты 14 экономикон зонæйы.

Цæрæн бынæттæ
4586
Территоритæ
14

Справочникы ис 4 586 цæрæнбынат: 79 сахары, 263 посёлочы æмæ 4 244 хъæуы. 2024 азы административон дихмæ гæсгæ номхыгъд бæрæггонд æрцыд 2026 азы 28 октябры. Æвæрд скобкæты ис национ фыст, æмæ нысанæй фæстæмæ нымад у район кæнæ сахарон территори. Номхыгъд уырыссагау дæр æвæрд æрцыд, цæмæй агуырд æнцондæр уа. Экономикон районтæ равдыст сты административон районтæй хицæнæй.

Сæйраг сахар æмæ экономикон районБакуАстæу: Баку
Автономон республикæНахичеваны Автономон РеспубликæАстæу: Нахичевань
Экономикон районАбшерон-Хызы
Экономикон районХохы-Ширваны
Экономикон районГянджа-Дашкесан
Экономикон районКарабахы
Экономикон районГазах-Товуз
Экономикон районГуба-Хачмаз
Экономикон районЛенкорань-Астара
Экономикон районЦентралон-Араны
Экономикон районМиль-Мугань
Экономикон районШеки-Загатала
Экономикон районСкæсæн-Зангезуры
Экономикон районШирван-Сальяны

Географи æмæ цæрджытæ

Азербайджан ис Хуссар Кавказы, Къаспы денджызы ныгуылæн былгæроны. Сæйраг æрдзон бæстæтæ сты Стыр æмæ Чысыл Кавказ, Кура-Араксон быдыр æмæ Талышы хæхтæ. Рельефы хицæндзинæдтæ æмæ Къаспмæ хæстæгдзинад æвзарынц бынатон климатон уавæртæ. Официалон таблицæ 1.15-мæ гæсгæ 2026 азы 1 январы цæрджыты нымæц арæзт æрцыд 10 262,4 мин адæймаджы, уыдонæй 2 356,2 мин Бакуйы. Бæстæйы фæзуат нысангонд у 86,6 мин км², Къаспы денджызы сакъадæхтæ дæр æмбарын кæнгæйæ. Уый у датæгонд статистикон аргъкæнынад, нæ та ног 2026 азы сфысты фæстиуджытæ. Нахчываны Автономон Республикæ хауы Азербайджанмæ æмæ йын ис сæрмагонд конституцион статус. Административон районтæ, статистикæйы экономикон регионтæ æмæ историон-культурон бæстæтæ æххæст кæнынц хицæн функцитæ æмæ не сты иумæйаг картæтæ.

Адæмты тыххæй бастдзинад кæмæн ис, ахæм уацтæ

Культурæйон æмæ æрдзон бæстæтæ

Баку æмæ Абшерон
Къаспы былгæрон, сæйраг сахары агломераци, Зæронд сахар æмæ нефт, газ æмæ лæмбын вулканизмæй баст ландшафттæ.
Шеки æмæ цæгат-ныгуылæн
Хæххон разбын сахартæ, зæлдагъды куыст, ханы галуан æмæ дзаумæтгæнæн традицитæ. Хыналыг æмæ «Кёч-Йолу» маршрут Стыр Кавказы хицæн культурæйон ландшафт аразынц.
Курæ-Араксон быдыр
Хæххон системæты ’хсæн быдырон æмæ дæтты территоритæ. Физикон-географион бæстæтæ административон районтæ æмæ статистикон экономикон регионтæй хицæн сты.
Ленкорань æмæ Талышы хæхтæ
Бæстæйы хуссар-скæсæн, дымгæ хъæдджын ландшафттæ æмæ талышаг культурæйон-æвзагон традициимæ.
Нахчываны Автономон Республикæ
Автономон республикæ Азербайджаны сконды, бæстæйы сæйраг территорийæ хицæн. Йæ бардзырдон статус Конституцийы хицæн сæрæй æвæрд æрцыд.

Æвзæгтæ æмæ культурон æмхуызондзинад

Азербайджайнаг

Азербайджайнаг æвзаг тюркаг мыггаджы огузаг къабазмæ хауы. Паддзахадон статус Конституцийы 21-æм статьяйæ æвæрд æрцыд. Æрвадæлон тюркаг æвзæгтæ, ирайнаг культурæйон тæваг æмæ нырыккон паддзахадон хауæд хицæн фæзындтæ æвдисынц.

Лезгийнаг æмæ Кавказы æндæр æвзæгтæ

Лезгийнаг æвзаг нахаг-дагъистайнаг æвзæгтæмæ хауы. Бæстæйы ма цæрынц авайраг, цахураг, рутулаг, хыналыгаг, удинаг æмæ æндæр æхсæнадтæ, кæдонæн сæхи æвзагон традицитæ ис. Цæрджыты нымæцгæнæны къордты нæмттæ æмæ лингвистикон классификаци иухуызон нæ сты.

Талышаг æмæ татаг хуызтæ

Талышаг æвзаг цæгат-ныгуылæн ирайнаг æвзæгтæмæ хауы. Татаг æмæ дзуттаг-татаг хуызтæ дæр ирайнаг æвзагзонæды фæрцы æркæсынц, сæхи æхсæнадон традицитимæ. Сæ азербайджайнаг æвзагимæ иу æвзагон къабазмæ баиу кæнын кæнæ иу адæмы нæмттæ сæм нымайын нæ хъæуы.

Удинаг æвзаг æмæ рагон фыссынады традици

Кавказаг-албайнаг палимпсестты иртæстытæ ахæм чырыстон текстты æвзаг æмæ нырыккон удинаг æвзаджы ’хсæн бастдзинад æркæсынц. Уый æвзагты æмæрстадон анализæй рауад, æмæ нæ нысан кæны, рагон паддзахад æмæ иу нырыккон наци иухуызон сты, уый.

Æндæр æхсæнадтæ æмæ статистикæйы æрхæссæн

Ссылктæ равдисынц порталы æвæрд уацтытæ. Национ сконд æвдыст æрцыд 2019 азы сфыстмæ гæсгæ, кæцы, Госкомстаты фиппаинæгмæ гæсгæ, нæ æрхæссæд Азербайджаны хицауады къухы æнæбаззард территориты цæрджыты. Бæрæггæнæнтæ размæ цæуынц 2020 æмæ 2023 азты цаутæй æмæ нæ равдисынц абон æппæт æхсæнадты бынаты.
Лезгийнæгтæ, талышæгтæ æмæ авайрæгтæ
2019 азы цæрджыты нымæцгæнæн официалон æмбырдгæндтæ: 167,6; 87,6 æмæ 48,6 мин адæймаджы, уыдонæй иу кæрæдзимæ гæсгæ. Ацы нымæцтæ 2026 азы æвæрд не сты.
Татаг, уырыссаг, дзуттаг æмæ æндæр æхсæнадтæ
Официалон таблицæ хицæн этникон категоритæ равзары. Националон хауæд дин кæнæ æвзагмæ æмбар нæ у.
Удинæгтæ, хыналыгæгтæ æмæ æндæр гыццыл къордтæ
Хицæн нымæцгæнæнон категоритæ æмæ культурæйон традицитæ. Гыццыл нымæцтимæ куы кусын, уæд æвæрд æмæ нымæцгæнæны методикæмæ дæрæй æркæсын хъæуы.

Азербайджаны истори

Тексты стырдзинад
Тексты стырдзинад: 100%

Сæргонд 1 · Рагон размæ историон рæстæг æмæ фæстæдæр дугтæ

Гобустаны къæдзæхты аивад

Гобустан хъахъхъæны къæдзæхты нывтæ, цæрæнбынæтты фæдтæ, лæгæттæ æмæ ингæнтæ. Æвдисæйнæгтæ хицæн дугтæмæ хауынц æмæ адæмы куыстытæ, æрдзон æвзарæн æмæ бынаты пайда кæнын иртасын æвдисынц. Нывтæ иу æхсæнады иумæйаг æмрæстæгон уацыд не сты.
ЮНЕСКО культурæйон ландшафты æртæ хайы æмæ æхсæз минæй фылдæр гравировкæйы равзары. Сæм археологион контекстмæ гæсгæ æркæсын хъæуы, æмæ сæ иу нырыккон адæммæ автоматикон æгъдауæй нымайын нæ хъæуы. Хъахъхъæд Дунеон бынты объект æмæ заповедничы фылдæр территори хицæн арæнтæ ис.
Фарс 1 æй 1сæргонды 1

Историон æркæсæн хицæн кæны археологон культурæтæ, Кавказалбани, астæуккаг æнусты хицауæдтæ, 1918-1920 азты республикæ æмæ нырыккон паддзахад. Географи æмæ политикон нæмттæ ивд æрцыдысты.

Дунеон бынты фонды объекттæ фондз

Азербайджаны ис цыппар культурон æмæ иу æрдзон ЮНЕСКО-йы Дунеон бынты объект. Уыдон сты Бакуйы Зæронд сахар, Гобустан, Шекийы историон центр, Хыналыджы культурон ландшафт «Кёч-Йолу» маршрутимæ æмæ трансграницон объект «Гирканон хъæдтæ»-йы азербайджайнаг хайтæ. Баку бахаст æрцыд 2000 азы, Гобустан 2007 азы, Шеки 2019 азы, Хыналыг 2023 азы. Гирканон хъæдтæ фыццаг хатт бахаст æрцыдысты Ираны территоримæ гæсгæ 2019 азы, азербайджайнаг хайтæ та бафтыд æрцыдысты 2023 азы. Раздзырдон номхыгъдмæ бахаст нæ нысан кæны сæйраг номхыгъдмæ бахаст. Мугам, хъæдынтæ æмæ æндæр цæрæн традицитæ æркæсынц хицæн конвенцимæ гæсгæ, кæцы у материалон нæмтты тыххæй.

Хыналыг æмæ «Кёч-Йолу» маршрут

Объект баст у бæрзонд хохы хъæуимæ, сæрдыгон æмæ зымæгон хизæнуæттимæ æмæ 200 километрæй æввахсдæр чи вæййы, ахæм сезонон маршрутимæ. Уый тыххæй йæ мидис иу хъæуы архитектурæйæ фылдæр у. Вертикалон æрвыст фосдарыны традици баст кæны æндæр æмæ æндæр бæрзæнды зонæтæ æмæ зæххы пайдакæныны фæрæзтæ. Хизæнуæттæ, рæстæгон æрлæууæнтæ, террасæтæ, донæвæрæнтæ æмæ фæндæгтæ аразынц цæрæн культурæйы системæ. Объекты хъахъхъæнын баст у не зæххы иумæйаг аивады архайдтыты дарддæркæнынимæ, фæлæ ма агъуысты цалцæгимæ дæр.

Гирканы хъæдтæ æмæ лæмбын вулкантæ

Гирканы стырсыфтæ хъæдтæ Каспийы былгæрон æрбырынц Азербайджан æмæ Ираны территорийыл. Сæ æрдзы хъæздыгдзинад баст у хъæды экосистемæты даргъ историимæ, æнахуырдзинæдтимæ æмæ цæрæнбынæтты хицæндзинадимæ. Хъæды экосистемæйы бонтæ иу бæласы бонтимæ æмбар кæнын нæ хъæуы. Иннæ характерон ландшафт баст у лæмбын вулканизмæй. NASA Earth Observatory фенын кæны Абшероны цур сакъадæхтæ, лæмбынæй раппæрст æмæ фæстæдæр эрозийæ ивд. Ахæм геологион процессытæ хицæн кæнынц æвзаргæ лавæй æвзарыны фæрæзтæй. Бетъырбухы æмæ æндæр ранты конкретон участктæ æмæ сæм бацæуыны иннæ фæтк балцæй размæ бæлвырд кæнын хъæуы. Фарсыл æвæрд у аивады ныв; уый нæу маршруты схемæ кæнæ иу вулканы документалон ныв.

Динтæ æмæ светон паддзахад

Конституци Азербайджаны равдисы куыд светон республикæ. 18-æм статья дин паддзахадæй хицæн кæны æмæ динты æмхуызондзинад закъоны раз æвæры. Ацы нормæтæ хицæн кæнын хъæуы цæрджыты персоналон уырнындзинæдтæй æмæ динон практикæйы социологон аргъкæнынæй. Регионы историон æвзарæн хауы пысылмон, чырыстон, дзуттаг æмæ æндæр традицитæ. Бакуйы Зæронд сахары цыртдзæвæнтæ æмæ рагон чырыстон фыстæгтæ равдисынц æндæр æмæ æндæр дугтæ æмæ культурæйы бастдзинæдтæ. Иу адæмы æппæт цæрджытæм иухуызон дин ныффыссын раст нæ уыдзæн.

Поэзи æмæ фыссынады традицитæ

Гянджæимæ баст у Низами Гянджеви, персайнаг æвзагыл чи фыста, ахæм астæуккаг поэт. Йæ «Хамсе» цикл зындгонд у къухфыстытæ æмæ тæлмацтæй. Авторы царды географи, уацмысты æвзаг æмæ бынты нырыккон нысаниуæг хицæн фарстатæ сты. Ашугады аивад баиу кæны поэзи, радзырд, зарын æмæ инструментон музыкæ. ЮНЕСКО нымайы куыд регионалон æххæсткæныны хицæндзинæдтæ, афтæ паддзахады æндæр æмæ æндæр æхсæнадты традицийы дарддæркæныны хайад дæр. Дзургæ культурæ æмæ чиныгон литературæ иу кæрæдзимæ бафтынц, историон мысинагæй æндæр æмæ æндæр формæтæ хъахъхъæнгæйæ.

Мугам æмæ ашугты аивад

Мугам у музыкалон традици, импровизацийы стыр хайад кæмæн ис. Æххæсткæнын баиу кæнын вæййы зарынæг æмæ тар, кеманчæ æмæ цæвæн инструментыл цæгъдæг музыкантты. Цæрæн верситæ лæвæрд цæуынц мастæртæй ахуырдзаутæм. ЮНЕСКО традици 2003 азы сразы кодта æмæ 2008 азы Репрезентативон номхыгъдмæ бахаста. Ашугты аивад, 2009 азы номхыгъдмæ чи бахауд, баиу кæны поэтикон дзырд, радзырд, кафыны элементтæ æмæ музыкæ, арæх сазы æмхъæлæсæй. Регионалон варианттæ æмæ æххæстгæнæджы персоналон мастæрдзинад традицийы хай сты.

Ковертæ, кялагаи æмæ æрхуыдзады куыст

Азербайджаны коверты куыст баиу кæны хъуын æмæ æнæхъуын продукцитæ, æндæр æмæ æндæр техникæтæ æмæ бынатон орнаментон традицитæ. Дæсныйæдтæ лæвæрд цæуынц практикæ æмæ бинонтон ахуыры фæрцы. ЮНЕСКО-йы æнæфарон бынты номхыгъдмæ бахаст æрцыд 2010 азы. Кялагаитæ сты дуджы сылгоймагон къухдарастæ. Сæ конд баст у къуымбилы куыстимæ, афарст æмæ узорты æрхуыдзады дзыкъуытимæ; зындгонд центртæ сты Шеки æмæ Баскалы. Кялагаийы аивад æмæ символикæ номхыгъдмæ бахаст æрцыдысты 2014 азы. Лагичы æрхуыдзады куыст, 2015 азы чи бахауд, баиу кæны сагъдты конд, куыст æмæ æрхуыдзад. Дæсныйæдтæ лæвæрд цæуынц бинонты æмæ ахуырдзауадзыны фæрцы. Æндæр æмæ æндæр дæсныйæдтæн сæхи материалтæ æмæ куысты фæрæзтæ ис.

Плов, долма æмæ цæйы культурæ

Азербайджаны пловтæ хицæн кæнынц сæ конды фæрæз, продуктты иумæйагдзинад æмæ сæ равдисыны фæрцы. Сюзмя хуызы пырындзы конд цæуы фæстæдæр фыхгæйæ, фæлæ дзырдæг кæнæ æндæр хай хицæнæй лæвæрд цæуын вæййы. Иу бæрæгбоны рецепт нæ равдисы æппæт бонбынон кухняйы хицæндзинæдтæ. Долмайы традици баиу кæны сыфты кæнæ халсарты мидæг æрæвæрдты конд æмæ иумæйаг фынг. ЮНЕСКО фыссы бынатон варианттæ, зонындзинæдты бинонтон лæвæрд æмæ хæринаг лæвæрды социалон нысаниуæг; бахаст æрцыд 2017 азы. Уый у конкретон культурæйы практикæйы банысанкæнын, нæ та регионы æппæт ахæм хæринæгтыл сæрмагонд бар.

Университет, архивтæ æмæ бынты иртасæн

Бакуйы паддзахадон университет саразыны тыххæй закъон æрцыд аразгæ 1919 азы 1 сентябры. Ахуырдонæн йæ истори равдисы ахуырады рæзт Фыццаг республикæйы рæстæджы æмæ фæстæдæр ивдтытæ. Закъонон бындурæвæрды бон хицæн кæнын хъæуы ахуыры райдайæнæй. Бынты нырыккон иртасæн баиу кæны археологи, æвзагзонынад, архивы куыст æмæ æрдзы зонæдтæ. Æхсæнадæмон проект DeLiCaTe иртасы Кавказы рагон фыссынады традицитæ, æмæ NASA-йы спутникон материалтæ æххуыс кæнынц лæмбын вулканон сакъадæхты ивдтытæ фенынæн. Азербайджаны национ коверты музей у уыцы уагдæттæй иу, кæмæн дзы ис æрмæгон æвдисæнтæ дæсныйадон культурæимæ базонгæ кæнынæн. Куысты сахаттæ æмæ бацæуыны фæтк бæлвырд кæнын хъæуы официалон сайты.

Цæрджыты змæлд æмæ материалтимæ куыст

Хъарабахы конфликт бавлияд алы ӕхсӕнадтӕ дӕр. Исторы бацамынды ӔН-ы УВКБ-йы ӕмӕ МККК-йы ӕвдисӕнтты фыст ӕрцыд принудитон рализгӕ ӕмӕ бинонтӕн даргъ ӕмгъуыдмӕ цӕуӕг фӕстиудтӕ. Датӕтӕ ӕмӕ нымады категоритӕ ахсджиаг сты: лидзӕгтӕ, ӕддагӕй рализгӕ адӕм ӕмӕ цӕрӕг адӕм иу статистикон ӕмбырд нӕ сты. ӔН-ы 2023 азы 2 октябры хабар фиксирует сомихаг адӕмы ӕппӕтӕй рализгӕ Хъарабахӕй ӕмӕ адӕмы бартӕ бахъахъхъӕныны хъӕуӕгдзинад. Уый хауы конкретон миссиӕмӕ ӕмӕ рӕстӕгмӕ, ӕмӕ йӕ нӕ хъӕуы ӕйзӕрдӕйы нымадӕн сӕвӕрын регионы абонӕй бонмӕ. 2019 азы нымадӕн ис йӕхицӕн бӕлвырдгӕнӕн территорийы ӕххӕсты тыххӕй. Йӕ бӕрӕгтӕ этникон къордты тыххӕй ӕрӕвӕрд сты куыд историон статистикон къуындӕг, афтӕ нӕ, куыд 2020-2023 азты цаутӕй фӕстӕ адӕмы сконды аргъ.

Медиа

Азербайджаны лæгъзвæлгæнæн ландшафттæ

Азербайджаны лæгъзвæлгæнæн ландшафтты мотивтæм гæсгæ пейзаж · иллюстраци Æвдисæйнæгты æцæг нывтæ æмæ спутникон нывтæ ис материалты.

Гимн

Azərbaycan marşı («Азербайджайнаг марш»)

Азербайджайнаг

Музыкæ Узеир Гаджибейлийы, дзырдтæ Ахмед Джавады. Гимн фидаргонд æрцыд 1992 азы 27 майы; текст æмæ музыкæ дæр фидаргонд æрцыдысты 2018 азы 2 ноябры № 1333-VKQ Конституцион закъонæй.

Паддзахадон символты официалон фарс мыхуыр кæны «Азербайджайнаг маршы» текст æмæ йæ фидаркæныны истори. Гимны пайдакæныны æгъдæуттæ бæрæггонд æрцыдысты 2019 азы 19 февралы № 1512-VQ закъонæй. Официалон текст æвæрд ис райдиан иртасæнмæ ссылкæйæ.

Хронологи

Цауытæ: 24 / 24

Рагондзинад æмæ Астæуккаг æнустæ
Гобустаны къæхты аивад Цыппæрæз археологон дугты æвдисæйнæгтæ.
V-VIII æнустæ
Кавказы райдиан фыстæг Кавказалбанийы къухфыстытæ иртасынц регионы æндæр фыст традицитимæ иумæ.
XII æнус
Низами Гянджеви Поэт, Гянджимæ баст, персайнаг æвзагыл «Пятерицæ» циклы автор.
XV æнус
Ширваншахты галуан Бакуйы Зæронд сахары сæйраг æвдисæйнæгтæй иу.
XVIII-XIX æнустæ
Шекийы базарадон сæрвæлтау Æрвгæнæн, базарадон хæдзæрттæ æмæ ханы галуан.
1879
Branobel бындур æвæрын Компани архайдта Бакуйы нефты индустрийы рæзты.
1918
Хæдбардзинад расидтын 28 май: Фыццаг республикæйы историйы райдиан.
1919
Бакуйы университет бындур æвæрын Закъон райстæуыд 1 сентябры.
1920
Фыццаг республикæйы кæрон Апрелы æрбацыд Сырх æфсад.
1991
Хæдбардзинад саразын Конституцион акт райстæуыд 18 октябры.
1992
Паддзахадон гимны фидаркæнын 27 майы фидаргонд æрцыд «Азербайджайнаг марш».
2000
Бакуйы Зæронд сахар ЮНЕСКО-йы Æппæтдунеон бынты номхыгъдмæ бахæсдзинад.
2007
Гобустан ЮНЕСКО-йы номхыгъды Къæхты аивады культурон ландшафты банысанкæнын.
2008
Азербайджайнаг мугам Бахæст æрцыд Репрезентативон номхыгъдмæ; райдиан расидтын 2003 азы.
2009
Ашугты аивад Бахæст æрцыд ЮНЕСКО-йы материалон нæбынты номхыгъдмæ.
2010
Гæрзтæ ахæрын Бахæст æрцыд материалон нæбынты номхыгъдмæ.
2014
Кялагаи Æрвкъуымбилты конд æмæ символтикæ банысангонд æрцыдысты.
2015
Лагичы æрхуыдзинад Бахæст æрцыд материалон нæбынты номхыгъдмæ.
2017
Долмæйы традици Бахæсдзинад: цæттæкæнын æмæ иумæ фыдбылыз кæнын.
2019
Шекийы историон центр Бахæст æрцыд Æппæтдунеон бынты номхыгъдмæ.
2022
Цæйы культурæ Азербайджан æмæ Турчы иумæйаг бахæсдзинад.
2023
Хыналыг æмæ «Кёч-Йолу» Культурон ландшафт æмæ фосдарæны маршруты бахæсдзинад.
2023
Гирканы хъæдтæ Æппæтдунеон бынты объекты азербайджайнаг хайтæм æрбафтыд.
2023
ИН-ы мисси Хъарабахы 1 октябры бацыд сомихаг цæрджыты стырдæр ралидзыны фæстæ.