Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Кавказы Фæдзæхст

Дæхи хъуыды кæн. Соседдзауы зон. Иумæйаг хъахъхъæн.

Цæгат КавказХуссар Кавказ
Цахъур хъæуы дурджын хæдзæрттæ æмæ минарет къæдзæхы фæззыгон: документалон фотографи
← Æппæт адæмтæ

Цæгат Кавказ · Дагъистан

Цахъурадæлтæ

Йыхбы

Цахъурадæлтæ: Уæллаг Самуры æмæ Цæгат-Ныгуылæн Азербайджаны æхсæнадты истори, æвзаг, культурæ æмæ æрцард. Раздæры динтæ, пысылмон дины æрхаст, Цахъуры медресе, æнæхъæн хронологи æмæ зонадон материалтæ.
Регионтæ:ДагъистанАзербайджан
Цахъур хъæу · автор Цахурец · CC BY-SA 3.0

Æвзаг

Цахъураг æвзаг

Бинонтæ

Нахско-дагъистайнаг мыггаг · лезгийнаг къорд

Нымæц

12 541 Уæрæсейы (2021); 13,4 мин Азербайджаны (2019)

Истори

Адæм къæдзæхы дыууæрдыгæй. Цахъураг сты Кавказы скæсæн хайы бындурон адæм. Сæ историон æрцард баиу кæны Самуры уæлдæрдæттæ Дагъистаны æмæ Азербайджаны цæгат-ныгуылæн. Нырыккон паддзахадон арæн нæ дих кæны адæмы истори дыууæ хицæн хайыл.
Нæмттæ æмæ рагон Кавказ. Хином: йыхбы. Æддаг ном баст у Цахъуры хъæуимæ. Рагон Лакз æмæ Кавказы Албани хауынц регионы историон контекстмæ; сæ цæрджыты нæ хъæуы автоматикон æмхуызон кæнын иу нырыккон адæмимæ.
Астæуккаг æнусты ахуырады центр. Ал-Казвини XIII æнусы Цахъуры æвдыста куыд ахсджиаг центр, кæм уыд проповедник, тæрхонгæнæг æмæ медресе. А. Н. Генко равдыста, æмæ цæрджыты рагон æмбырдон нæмттæ нырыккон этникон картæмæ раивгæ кæнгæйæ хъæуы æнæрвæндонæй архайын.
Политикон истори. Фæстаг астæуккаг æнусты æмæ Ног рæстæджы цахъураг æхсæнадтæ баст уыдысты Цахъуры, стæй Елисуйы султанатимæ. Резиденци Илисумæ ахæссын æмæ къæдзæхтыл æрбалидзын хъæздыгдæр кодтой хох æмæ хохы развæндаг æхсæнадты бастдзинæдтæ.
Кавказы хæст. 1844 азы Даниел-бек баиу ис Шамилимæ. 1852 азы Хохы магалы фынддæс хъæуы æрцыдысты хæлд, цæрджыты тыхæй алыгъдысты Приалазаны быдырмæ. 1861 азы бардзырд æрцыд æрбаздæхын.
Хъæуы æхсæнад. Миниуæггæнджыты æмбырдтæ, зæронд лæгтæ æмæ кадиты архайдтой хицауиуæджы. Æхсæнадон институттæ ивтой политикон арæзтимæ иумæ.
Дыууæ æрдзы зонæйы хæдзарад. Сæрдыгон хохы фæздæттæ æмæ тæвддæр хуссар къуылдымтæ кæрæдзийæн æххæст кодтой. Фосдард, зæххкуыст æмæ сезонон цæуын-æрцæуын дардтой хиуæттæ æмæ хъæутты бастдзинæдтæ.
Нымæц Уæрæсейы. Сфыст, йæ критикон момент 2021 азы 1 октябры, нымадта 12 541 цахъуаджы, уыдонæй 10 320 Дагъистаны. Этникон нымæц хицæн у æвзагдзæуæг адæмы нымæцæй.
Нымæц Азербайджаны. 2019 азы сфысты официалон таблицæ нысан кæны 13,4 мин цахъуаджы. Уый æркруггонд бæрц у. Йæ нæ хъæуы равдисын æппæт адæмы æнæхъæн нымæц куыд у, кæнæ йæ бафтауын уæрæсейаг сфыстмæ æнæ фæсномыгæй, æмæ азтæ хицæн кæй сты.

Æрцæуын æмæ бынаты æхсæнадтæ

Цæгат къуылдым. Цахур, Гельмец, Мишлеш, Муслах æмæ æндæр хъæутæ уæллаг Самуры баст сты бынæттон дзурдтимæ æмæ æхсæнæдты историимæ. Адæмы ном нæ арæнгонд у иу Цахуры цæрджытимæ. Хуссар къуылдым. Закатала æмæ Кахы районты цахураг æхсæнæдтæ хъахъхъæнынц бастдзинæдтæ хæххон хъæутимæ. Сувагиль, Мамрух, Сабунчу æмæ æндæр цæрæнрæттæн ис сæхи бынæттон традицитæ. Зæронд музейон терминологи. Гельмец æмæ Курдулы райдайæн къамтæ гæнæн ис æрцыдысты регистрацигонд куыд «лезгинаг». Музей æмбарын кæны æхсæнæдты цахураг хауæнад: историон ныффыст нæ бæззы механикон æгъдауæй нырыккон нысаниуæгæй кæсын.

Æвзаг

Цахъураг æвзаг хауы нахско-дагъистайнаг мыггаджы лезгийнаг къордмæ. Йæ æввахсдæр æрвад æвзаг нымад у рутулаг; æвзагон æрваддзинад нæ нысан кæны, æмæ уый иу адæм кæнæ иу æвзаг у.
Цахъураг хъæутты дзурд иухуызон нæу. Г. Х. Ибрагимовы классификацийы равдыст сты цахъаг æмæ гельмецаг диалекттæ; æндæр æвдыстытæ дзурдтытæ æндæрхуызон къордтæ кæнынц, Азербайджаны материалтимæ дæр.
1934 азы А. Н. Генко сарæзта латинаг алфавит, 1938 азы цахъураг æвзагыл ахуырдзинад æмæ чингуыты мыхуыр æрлæууыдысты. 1980-æм–1990-æм азты арæныл фыссынад ногæй райдыдтой кириллаг бындурыл.
Дагъистаны мыхуыр æрцæуы газет «Нур», рацæуынц ахуырадон æмæ литературон материалтæ. Æвзаджы хъахъхъæнынад дæр баст у бинонты ’хсæн æвзаг радтынимæ, скъолайы ахуыримæ æмæ хæдзары æдде йæ пайда кæныны фадæттимæ.

Дин æмæ динты истори

Исламы размæйы бын. Йæ иртасынц мифтæ, æгъдæуттæ æмæ этнографион фыстытæм гæсгæ. Рагон пантеоны æнæхъæн сконд нæ зынд. Цуан æмæ сыгъдæг цæрæгойтæ. Абдал у дичинады æххуысгæнæг; урс туратты тыххæй радзырдтæ баст кæнынц цуанимæ æмæ æвзæрстытимæ æмæ моралон арæнтæимæ. Рухстæгтæ æмæ сезонон æгъдæуттæ. Азербайджаны æхсæнадты æвдыст сты хур, мæй æмæ арты кад кæнын, уалдзыгон бæрæгбонтæ æмæ фыццаг фæрæз. Уыдон сты локалон этнографион æвдисæйнæгтæ. Чырыстон контекст. Кавказы астæуккаг æнусты чырыстон культурæ ахсджиаг у регионы историмæ. Фæлæ æппæт цахъуагты иумæйаг чырыстон период уый нæ фæлгæны. Исламы рагæй æрбацыд. М. Р. Сефербеков райдайæн хауын кæны VII–IX æнустæм, фидардзинад X–XII æнустæм. Уый у процесы периодизаци, исламмæ сæ иу хатт æрбацыды иу датæ нæу. Дин куыд фидар кодта. Астæуккаг æнусты æвдыст равдисы проповедник, тæрхонгæнæг æмæ ахуыргæнджыты рол. Бар, ахуырад æмæ чингуыты тæлмац ислам бафтыдтой æхсæнады æхсæвдзырдон цардмæ. Низамийайы медресе. А. Р. Шихсаидов йæ равзæрд хауын кодта XI æнусы фæстаг æртыккаг хаймæ, ал-Казвинийы хабар æмæ Низам ал-Мулчы царды рæстæгимæ абаргæйæ. 1075 азы традицион датæ. 2025 азы Цахъуры бæрæг кодтой медресейы 950 азы. Юбилейон датæ равдисы æвзæрст традици; уый нæ баивта датæгонд аразæн фыст нысан. Шафиийаг скъола. Ал-Казвини астæуккаг æнусты Цахъуры цæрджыты æвдыста куыд имам аш-Шафиийы фæстиуджыты. Уый у суннитаг бардзырдон традицийы рагон æвдисæн. Сыгъдæг лæгтæ æмæ зияраттæ. Баба-моллæ Раджабы тыххæй таурæгътæ баст кæнынц мусульмайнаг сыгъдæгдзинад раздæры цæрæгойты æххуысгæнæг мотивтимæ. Сæ иртасынц куыд историон фольклор. Календар. Навруз баст у уалдзыгон ногдзинадимæ. Фыстыты æмбæлы зымæгон æгъдау годе митæрбаддзынады фæстиуæгæн; уый адæмонпрактикæ, исламы æнæхъæн домæн нæу. Мæзджыт æмæ йæ аразæнтæ. 1318 азы хиджрæйы, ома 1900–1901 азты, фыст нысан ныры бæстыхайы аразæнæй баст у. Бæстыхайы истори рагон медресейы историæй хицæн у. Советон заман. Динæвæрæнтæ арæнтæ фæлæууыдысты. 1952 азы иртасæны рæстæг Цахуры мæзджыты бæстыхай скъола куыд архайдта. Нырыккон динæвæрæн цард. Цахъурæгты динæвæрæнты историон традици: суннитты ислам. Динæвæрæнты институтты рацæуын цæуы Дагъистаны иумæйаг контексты, фæлæ адæймаджы динæвæрæн æмæ бынатон практикæтæ хицæн кæнынц.

Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ

Æвзаг

  • Цахъураг æвзаг хауы нахско-дагъистайнаг мыггаджы лезгийнаг къордмæ.

Æрцард æмæ нымæц

  • Уæрæсейы 2021 азы сфыст: 12 541 цахъураг, уыдонæй 10 320 Дагъистаны.
  • Азербайджаны 2019 азы сфыст: 13,4 мин цахъураг, æркруггонд бæрц.

Культурæ æмæ цард

  • Гельмецы историон къамтæ равдисынц цахъураг æхсæнадты кафыны культурæ.

Истори

  • Цахъуры медресе æвдыст æрцыд ал-Казвинийы XIII æнусы; йæ равзæрд баст кæнынц XI æнусы фæстаг æртыккаг хайимæ.
  • 1318 азы хиджрæйы фыст нысан хауы мæзджыты 1900–1901 азты саразыныл.

Æнæхъæн хронологи

  1. Исламы размæйы бын

    Цуанон æмæ æрдзы тыххæй æмбарынæдтæ
    Сæрæвæрд æрцæуынц фольклор æмæ фæстæдæр этнографион фыстыты бындурыл.

  2. Раннæвзагъд

    Кавказаг Албани æмæ Лакз
    Регионалон нæмттæ нæ хъæуы æнæбары æмхуызон кæнын нырыккон этнонимтимæ.

  3. VII–IX æнустæ

    Исламы парахат кæныны райдайæн къахæн
    Динмæ райдайæн æрбацыды иртасæн периодизаци.

  4. X–XII æнустæ

    Мусульманон традицийы фидардзинад
    Процесс ахсы цалдæр æнусы, нæ иу датæ.

  5. XI æнусы фæстаг æртыккаг хай

    Медресæйы равзæрд
    Датæ ракæнынц ал-Казвинийы Низам ал-Мулкы тыххæй хабарæй.

  6. XIII æнус

    Ал-Казвинийы æвдисæн
    Æвдыст æрцыдысты ахуыр кæнын, кадий æмæ шафиитон барадон скъола.

  7. Фæстæдæр астæуккаг æнустæ

    Цахъураг политикон æхсæнæдтæ
    Æмбырдтæ баст сты султанон хицауадимæ æмæ сыхæг территоритимæ.

  8. XVII–XVIII æнустæ

    Илису æмæ хохы æмбырдтæ
    Райсынц политикон æмæ хæдзарадон бастдзинæдтæ хохы рагъы фæрстыл.

  9. XIX æнусы фыццаг æрдæг

    Уырыссаг размæцыд
    Султанады æмæ хохы æхсæнæдты хицауад ивынц.

  10. 1844 аз

    Даниел-бек Шамилы фарс
    Кавказаг хæст ивы æмбырдты политикон уавæр.

  11. 1852 аз

    Хæлддзинад æмæ тыхæй ралидзын
    Фынддæс хохы хъæуы хæлд æрцыдысты; цæрджыты ралидзын кæнынц быдырмæ.

  12. 1861 аз

    Æрбаздæхыны бар
    Райдайы хохы хъæутæм æрбаздæхын.

  13. XIX æнусы кæрон

    Æмбырдон æмæ бинонты хæдзарад
    Хæххон фæздæттæ баст сты развæлгъау цæрæнрæттимæ æмæ хиуæттимæ.

  14. 1900–1901 азтæ

    Мæзджыты ногæй аразын
    1318 азы хиджрæйы фыст нысан хауы нырыккон агъуыстмæ.

  15. XX æнусы райдиан

    Кафтыты музейон фиксаци
    Гельмецы къамтæ хъахъхъæнынц бынæттон бæрæгбонон культурæ.

  16. 1913 аз

    Адольф Дирры грамматикæ
    Мыхуыргонд æрцæуы цахураг æвзаджы ныффыст.

  17. 1933 аз

    А. Н. Генкойы экспедици
    Иртасæг кусы рутулаг æмæ цахураг материалтимæ.

  18. 1934 аз

    Латинаг фысты
    А. Н. Генко аразы цахураг алфавит.

  19. 1938 аз

    Ахуыры æмæ чиныгкæсæны æрлæууын
    Фыссын æвзаджы райдайæн программæ æрлæууы.

  20. 1941 аз

    «Араббаг æвзаг æмæ кавказзондзинад»
    Мыхуыргонд æрцæуы Генкойы иртасæн астæуккаг æвзæрстытæй материалты тыххæй.

  21. 1952 аз

    Мæздзыд дæргъвæтинæй пайда кæнынц скъола куыд
    Архитектурон иртасæн фиксирует агъуысты ног нысан.

  22. 1950-æм азтæ

    Скъолайы ахуыр уырыссаг æвзагыл
    Дагъистаны скъолайы ахуыры æвзаг ивы.

  23. 1968 аз

    Уæлæмхасы æвзæрстытæ
    Æрæмбырдгонд æрцыд материал Дагъистаны цахураг хъæуты тыххæй.

  24. 1974 аз

    Этнографион иртасæны мыхуыр
    Уæлæмхасы тыххæй материалтæ бацыдысты Дагъистаны этнографион æмбырдгондмæ.

  25. 1976 аз

    Мæздзыды ног иртасæн
    Архитектор К. А. Калинина аразы цыртдзæвæны план.

  26. 1990 аз

    Национ фыссын æвзагмæ æрбаздæхын
    Дагъистаны официалон æгъдауæй æрцыд амынд кириллон алфавит.

  27. 1990 аз

    Г. Х. Ибрагимовы грамматикæ
    Рауадзы монографи «Цахураг æвзаг».

  28. 1992 аз

    Культурон-историон æхсæнад
    Арæзт æрцыд æхсæнад «Цахуртæ», культурæ хъахъхъæнынмæ æввахс.

  29. 1996 аз

    Латинаг графикæ Азербайджаны
    Цахураг æвзагыл материалты мыхуыр рæзы.

  30. 1999 аз

    Типологон грамматикæ
    Рауадзы коллективон куыст А. Е. Кибричы редакцимæ гæсгæ.

  31. 2009 аз

    «Цахураг фольклор»
    Мыхуыргонд æрцæуы К. З. Омахановы æмбырдгонд.

  32. 2010 аз

    Цахураг-уырыссаг дзырдуат
    Рауадзы дзырдуат Г. Х. Ибрагимов æмæ Ю. М. Нурмамедовы.

  33. 2019 аз

    Азербайджаны сфæлдыстад
    Официалон таблицæ нысан кæны 13,4 мин цахуры.

  34. 2021 азы 1 октябры

    Уæрæсейы сфæлдыстады момент
    Æрцыд нымад 12 541 цахуры, уыдонæй 10 320 Дагъистаны.

  35. 2022 азы 28 декабры

    Реставрацийы проектæн экспертизæ
    Иртаст æрцыдысты Цахуры мæздзыды архитектурæ æмæ историон æвдисæнтæ.

  36. 2025 азы август

    Медресейы юбилей
    Цахуры бæрæг кæнынц Ан-Низамийы 950 азы, æмбырдгонд æрцыд æрæгбонон датæмæ гæсгæ.

Хæринаг

  • Хинкал æмæ къæбæрдзаг хæринæгтæ

    Традицион хæринаггæнады ахсджиаг сты кафт, хъæбæрхор, фыд æмæ æхсыры продукттæ. Рецепттæ æмæ лæвæрды фæрæзтæ хицæн кæнынц бинонтæ æмæ хъæутæм гæсгæ.

  • Уалдзыгон кафт

    Наврузы рæстæг цæттæ кодтой айк æмæ къæпхæнтæй фæрæзт чъиритæ, адджын къæпхæнтæ æмæ слоёвон дзул. Нæмттæ æмæ формæтæ ныффыст сты этнографион нывæфтыдты.

  • Æхсырæй конд продукттæ æмæ хъæздыгдзинæдтæ

    Фыры æхсыр, цыхт, натх æмæ дзидзайы хъæздыгдзинæдтæ баст сты фосдарæн хæдзарадимæ. Нырыккон хæринагмæ хауынц сыхæг адæмты хæринæгтæ.

Адаттæ æмæ традицитæ

  • Æрвадæлдзинад æмæ иумæйаг æххуыс

    Бинон æмæ сыхæгты бастдзинæдтæ дардтой хæдзарад, уазæгуарздзинад æмæ æххуыс зын уавæрты. Тухумтæ дих кодтой нæрддæр æмæ æнгæсдæр æфсымæрон къордтыл.

  • Сейраны бæрæгбон

    Азербайджаны æмбырдтæм æвдисæн кæныны, уый у æвзонг адæмы уалдзыгон хъæздыгдзинад хохты. Локалон æгъдау æнæбары нæ хъæуы æппæт цахъураг хъæутæм ахæссын.

  • Чындзæхсæв æмæ æмбырды архайд

    Бæрæгбоны цикл иу кодта хох æмæ хохы развæлгъау хъæутæй æфсымæрон адæмы. Историон бинонты нормæтæ хъæуы хицæн кæнын нырыккон бартæ æмæ персоналон равзæрдæй.

Уæлæдарæс

Традицион сылгоймаджы дарæс хаста сæрæйы дзаумæттæ «дугмаче», сæры развæлгъау æрæзтæ, æхцатæ, æрхæцæнтæ, рон, æрхъуыдтæ æмæ хъусдарæнтæ. Детæлты иумæйадæй зыны бастдзинæдтæ Азербайджан æмæ Дагъистаны культурæимæ.
1968 азы фæлгонцгæнæн иртасæн æвдисы Дагъистаны цахъураг адæмы дарæс æмæ йæ ивдтытæ. Фыс, царм æмæ фыркъуыдыр уыдысты ахсджиаг материалтæ; зæронддзинад, хъæздыгдзинад æмæ ахсджиагдзинад æвлиягътой дарæсы скондмæ.

Кафт

  • Гельмец: музейы æвдисæн

    XX æнусы райдайæны фотографитæ æвдисынц кафгæ чызджыты. Музей дзырдæй дзырдæй æвдисы локалон лезгинкæйы формæты хицæндзинæдтæ æмæ зæронд этникон нывтæ.

  • Дыууæ æмæ коллективон æххæстгæнæн

    Бæрæгбоны кафттæ уыдысты локалон вариантты æмæ архайдтой азербайджанон культурæимæ. Сценæйы æвæрд нæ бамбæрсы хъæуы æххæстгæнæны æвдисæн.

Музыкæ

Музыкалон культурæйы пайда кодтой тар, саз, зурнæ æмæ барабанæй. Зарджытæ зарыд цахъураг æмæ азербайджанон æвзæгтыл; радзырдтæ æмæ аргъæуттæ дардтой мадæлон æвзаджы радтын.
К. З. Омахановайы «Цахъураг фольклор» æмæ Дагъистаны фольклоры æмбырды томтæ хъахъхъæнынц дзургæ тексттæ. Сæ жанртæм хауынц аргъæуттæ æмæ æгъдауон поэзи.

Куыстытæ

  • Фыс æмæ къуымбил

    Хæдзарон дарæсы конд бындур кодта фосдарæны продукттыл. Фæлгонцгæнæн материалтæ бар кæнынц иртасын къуымбилтæ æмæ сæ пайдакæныны фæрæзтæ конкретон локалон уавæры.

  • Дурæй архитектурæ

    Цахъуры мæзджыт æвдисы хохы дур, сæууонтæ æмæ арктæимæ архайд. Архитектурон формæтæ æвдисынц аразыны цалдæр къахæн.

  • Чиныгдзинад æмæ тæлмац

    Медресæйы тыххæй хабæрттæм хауынц барадон чингуыты тæлмац. Уый у фыст культурæйы истори, нæ нырыккон национ алфавиты XI æнусы æвдисæн.

Æрмæстдзард бынæттæ

  • Цахъур

    Уæллаг Самуры историон центр. Фарсыл æвдыстæуы документалон фотографи хъæуы æцæг аразындзинад.

  • Цахъуры Джума-мæзджыт

    Хъахъхъæд æрцард æвдисы фæстæдæр аразынтæ, дурæй аркадæ æмæ нывæй баззайæгтæ. Йæ æппæт нæ хъæуы датæ кæнын медресæйы бындурæвæрды рæстæгимæ.

  • Гельмец æмæ Мишлеш

    Цахъураг хъæутæ локалон æвзагон æмæ культурон хицæндзинæдтæимæ. Гельмец æвдыстæуы этнографион музейы историон фото-коллекцийы.

  • Сувагиль, Мамрух æмæ Сабунчу

    Цæгат-ныгуылæн Азербайджаны хъæутæ хауынц цахъураг æмбырдты историон географимæ. Сæ культурæ домы локалон вариантты нымæц.

Нæмттæ: пайдагæнынæн æвдисæнтæ

Лæггæнæгтæ

    Сылгоймæгтæ

      Адæм æмæ культурон мысинæг

      • Цахъуры Гаджиали

        XIX æнусы поэт-зарæгæс, цахъураг культурæйы академион æвдисæны нымæд.

      • Мишлешы Гусейн

        XIX æнусы поэтикон традицийы минæвар, баст дзургæ зарæг æмæ авторон сфæлдыстадимæ.

      • К. З. Омаханов

        Цахъураг фольклор æмæ мадæлон æвзагыл литературон уацмысты рауагъдты автор.

      • А. Н. Генко

        Кавказзонæг, иртаста цахъураг культурæ 1933 азы экспедицийы æмæ сæ историон арабæвзагон материалтæ.

      Медиа

      Фотоальбом

      Цахъур хъæу, Дагъистан. Документалон фотографи · автор Цахурец · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 UnportedЦахурец · CC BY-SA 3.0 Unported · WebP-мæ конверси · CC BY-SA 3.0 Unported; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/; Цахурец (Цахурец); къахыны бон нæ бæлвырд; WebP-мæ раивдФотографи

      Автордзинад æмæ лицензитæ нысангонд æрцæуынц нывты бынæттон фыстæджыты.