Дагъыстан: истори, адæмтæ, æвзæгтæ æмæ культурæйы бынтæ

Арфызгъæрæн къæрттæй конд каньон, бирюзæхуыз дон æмæ хус кæрдæгджын къуылттимæ — Сулачы каньон: пейзажы æмбарынад · иллюстраци · Аивадон иллюстраци

3,26 млн

цæрæг 2025 азы 1 январы, Дагестанстат

50,3 мин.

квадратон километры, республикæйы фæзуат

2003

Дербенты цыртдзæвæнтæ ЮНЕСКО-йы номхыгъдмæ бахаст æрцыдысты ацы азы

Географи детальты

Сахартæ, хъæутæ æмæ районтæ

Дагъистан æмбары 41 административон район, республикæйы нысаниуæг кæмæн ис, ахæм дæс сахары æмæ Цунтинский районы сконды Бежтинский хайы. Денджызгæрон сахартæ, рæгъты æмæ бæрзонд хохты хъæутæ аразынц иумæйаг историон цæрæн зонæтæ.

Цæрæн бынæттæ: 1634
Территоритæ: 52

Цæрæн бынæтты номхыгъд 2026 азы 8 сентябры. Иу номимæ цæрæн бынæттæ хицæн муниципалон иумæйæдты хицæн æвдыст сты. Хаст æрцыдысты гыццыл цæрæн бынæттæ дæр, кæцыты нæй æрвыст цæрджытæ; цæрджыты нымæц кæмдæр нæ æвдыст у.

Сахарон зылдМахачкалаАстæу: Махачкала

Сахарон зылдБуйнакскАстæу: Буйнакск

Сахарон зылдДагъистаны ОгниАстæу: Дагъистаны Огни

Сахарон зылдДербентАстæу: Дербент

Сахарон зылдИзбербашАстæу: Избербаш

Сахарон зылдКаспийскАстæу: Каспийск

Сахарон зылдКизилюртАстæу: Кизилюрт

Сахарон зылдКизлярАстæу: Кизляр

Сахарон зылдХасавюртАстæу: Хасавюрт

Сахарон зылдХуссар-СухокумскАстæу: Хуссар-Сухокумск

РайонАгулы районАстæу: Тпиджы хъæу

РайонАкушайы районАстæу: Акуша хъæу

РайонАхвахы районАстæу: Карата хъæу

РайонАхтыйы районАстæу: Ахты хъæу

РайонБабаюрты районАстæу: Бабаюрт хъæу

РайонБотлихы районАстæу: хъæу Ботлих

РайонБуйнакчы районАстæу: Буйнакск

РайонГергебилы районАстæу: хъæу Гергебиль

РайонГумбеты районАстæу: хъæу Мехельта

РайонГунибы районАстæу: хъæу Гуниб

РайонДахадайы районАстæу: Уркарах хъæу

РайонДербенты районАстæу: Дербент

РайонДокузпары районАстæу: Усухчай хъæу

РайонКазбекы районАстæу: Дылым хъæу

РайонКайтаджы районАстæу: Маджалисы хъæу

РайонКарабудахкенты районАстæу: Карабудахкент хъæу

РайонКаякенты районАстæу: Новокаякенты хъæу

РайонКизилюрты районАстæу: Кизилюрт

РайонКизляры районАстæу: Кизляр

РайонКулины районАстæу: Вачи хъæу

РайонКумторкалины районАстæу: Коркмаскалæ хъæу

РайонКурахы районАстæу: хъæу Курах

РайонЛакты районАстæу: хъæу Кумух

РайонЛевашыйы районАстæу: хъæу Леваши

РайонМагарамкенты районАстæу: Магарамкент хъæу

РайонНоволакы районАстæу: Новолакское хъæу

РайонНогъайы районАстæу: хъæу Терекли-Мектеб

РайонРутулаг районАстæу: хъæу Рутул

РайонСергокалайы районАстæу: Сергокала хъæу

РайонСулейман-Стальский районАстæу: хъæу Касумкент

РайонТабасараны районАстæу: Хучни хъæу

РайонТарумовы районАстæу: Тарумовкæйы хъæу

РайонТляраты районАстæу: хъæу Тлярата

РайонУнцукулы районАстæу: Шамилькъалайы хъæу

РайонХасавюрты районАстæу: Хасавюрт

РайонХивы районАстæу: Хив хъæу

РайонХунзахы районАстæу: Хунзах хъæу

РайонЦумадайы районАстæу: Агвали хъæу

РайонЦунтайы районАстæу: Цунта хъæу

РайонЧародайы районАстæу: Цуриб хъæу

РайонШамилы районАстæу: Хебда хъæу

Хай Цунтинский районы скондыБежтинский хайАстæу: Бежта хъæу

Географи æмæ цæрджытæ

Республикæ æрбынат кодта Цæгат Кавказы скæсæн хайы, Каспийы денджызы ныгуылæн былгæроны. Фæзуат у 50,3 мин км²; административон центр Махачкала. Регионы дæргъы æмвæндæттæ сты хохон, разхохон æмæ быдырон ландшафттæ, уымæ гæсгæ Дагестан нæ хъуамæ æвдыст цæуа æрмæстдæр бæрзондхохон территорийæ. 2025 азы 1 январы цæрджыты бæрæггæнæн: 3 259 890 адæймаджы, уыдонæй 1 473 304 сахарон æмæ 1 786 586 хъæуон цæрджыты. Датæ ахсджиаг у: уый у Дагестанстаты æрдæгнимæцы бæрæггæнæн, нæ та 2021 азы нымæцы бæрæггæнæн. Сулачы каньон аскъуыддзаг кæны чъырдурæй хæхты; йæ ном бахастæуыд Географион нæмтты паддзахадон каталогмæ. Регионтæ æндæр æрдзы территоритæм хауынц Саркъумæйы змисджын массив æмæ Хъизляры донкъубалы чысылдонтæ, кæцытæ хъахъхъæны «Дагестаны» заповедник. Уыдон сты хицæн экосистемæтæ, нæ та иу хохон ландшафты хæйттæ. ; .

Регионы адæмтæ

Солиаг адæм

МагӀарулал · 1 012 074 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Солиаг æвзаг (магӀарул мацӀ)

Даргинæгтæ

Дарганти · Дарган · 626 601 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Даргинаг æвзæгтæ æмæ литературон даргинаг

Хъуымыхътæ

Къумукълар · 565 830 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Хъуымыхъаг · къумукъ тил

Лезгинæгтæ

Лезгияр · 488 608 Уæрæсейы (2021); 167,6 мин Азербайджаны (2019)

Лезгинаг æвзаг · лезги чӀал

Лакъæгтæ

Лакъ · 173 416 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Лакъаг æвзаг · лакку маз

Табасаранæгтæ

Табасаранæгтæ · 151 466 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Табасараг æвзаг · табасаран чӀал

Ногъайæгтæ

Ногъай · ногайлар · 109 042 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Ногъайаг æвзаг · ногай тили

Рутулæгтæ

Мыхабыр (Рутул); бынатон хиномтæ · 34 259 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Рутулаг æвзаг

Агъултæ

Агъулар · 34 576 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Агъулаг

Цахъурадæлтæ

Йыхбы · 12 541 Уæрæсейы (2021); 13,4 мин Азербайджаны (2019)

Цахъураг æвзаг

Андиаг адæм

Гъваннал · 16 758 адæймаджы Уæрæсейы нымадтой сæхи андиаг (2021)

Андиаг

Цезæгтæ (дидойæгтæ)

Цезæгтæ · 14 881 Уæрæсейы нымдтой дидойаг хæстæгдзинад (2021)

Цезаг (дидойаг) æвзаг

Арчийæгтæ

Аршишттиб · аршашдиб · 1 693 арчийаг Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Арчийаг æвзаг (аршаттен чIат)

Кайтагæгтæ

Хайдакь · хайдаклан · Æхсæнады нымæц хицæнæй нæ бæрæггонд æрцыд

Кайтагаг (хайдакаг)

Къубачъæгтæ

Угъбуг · угъбугаг · Æдæппæт нымæц хицæнæй нæ бæрæггонд æрцыд

Къубачийаг (къубачи-аштынаг)

Азербайджайнæгтæ

Azərbaycanlılar · Азербайджайнæгтæ · 9 436,1 мин Азербайджаны (2019 азы нымæцын)

Азербайджайнаг: цæгат æмæ хуссар варианттæ

Цæцæйнæгтæ

Нохчий · 1 674 854 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Цæцæйнаг (нохчийн мотт)

Æвзаг æмæ культурæйы ивгъуыддзинад

Андиаг адæмтæ: Андиæгтæ, ахвахæгтæ, багвалинæгтæ, ботлихæгтæ, годоберинæгтæ, каратинæгтæ, тиндинæгтæ æмæ чамалинæгтæ дзурынц æфсымæрон, фæлæ хæдбар æвзæгтыл. Сæ иу бынатон ныхасыл æрбафæрсын нæ хъæуы.
Цеззаг адæмтæ: Цеззаг къордмæ хауынц цеззаг, бежтинæг, гинухъаг, гунзибаг æмæ хваршинаг æвзæгтæ. Цеззаг ма зындгонд у дидойаг æмæ цунтинаг нæмттæй.
Даргинаг æвзæгтæ: Иумæйаг ном «даргинаг»-ы бын ис æнгом æфсымæрон идиомты къорд. Литературон даргинаг æвзаг æмæ бынатон æвзæгтæ æмæ ныхастæ иумæйаг æмвæзæй нымайын нæ хъæуы.

Æвзæгтæ

Нахско-дагестайнаг

Авайраг, даргинаг къорды æвзæгтæ, лакъаг, лезгинаг, табасаранаг, агулаг, рутулаг, цахураг, арчинаг, андиаг æмæ цеззаг æвзæгтæ, стæй мæцæйнаг. Ай у æвзаджы бинонад, иу æвзаджы ном нæу. ; ; .

Тюркаг

Хъуымыхъаг, ногъайаг æмæ азербайджайнаг хауынц тюркаг æвзæгтæм. Хъуымыхъаг æндæр æмæ æндæр æрдæгбын æмæ рагъвæндагтыл парахат у. Ногъайаг æвзаджы традици уæлдæр æмæ цæгат Дагестанимæ баст у, фæлæ йæм æрмæстдæр ахæм арæн нæй. ; .

Индоевропæйаг

Уырыссаг хауы славяйнаг æвзæгтæм. Джуури, кæцы ма зындгонд у хохы дзуттаг æмæ дзуттаг-татаг нæмттæй, хауы иранаг къордмæ; йæ историон арæнтæм хауынц Дербент æмæ хуссар Дагестан. «Татаг» æмæ «хохы дзуттæгтæ» нæмттæ иу æхсæнады нысанæн æнæмæнгæй нымайын нæ хъæуы.

Æвзæгтæ: статус æмæ æвзаджы цард

Дагестаны Республикæйы Конституцийы 11-æм статья паддзахадон æвзæгтæй нымайы уырыссаг æвзаг æмæ Дагестаны адæмты æвзæгтæ. Статьяйы нæ ис 14 æвзаджы æхгæд номхыгъд. Уымæ гæсгæ ахæм нымæц ам нæ архайы куыд бæлвырд конституцион формулæ. Литературон æвзæгты, скъолайы ахуыры æвзæгты æмæ лингвистон классификацийы хицæн æвзæгты нымæц хицæн кæнынæн ис. Уырыссаг æвзаг архайы æрдæгнацион ахастытæн, фæлæ уый нæ фæнымайы мадæлон æвзæгтæ æмæ бирæвзагон бинонтæ. Андиаг æмæ цезаг æвзæгтæ, джуури æмæ даргинаг къорды æвзæгтæ домынц хицæн æвдыст. Статистикæйы стыргонд фыст нæ равдисы хицæн æвзаджы æнæуый.

Дагестаны æндæр æхсæнадтæ

Уæлдæр карточкæты номхыгъд æвдисы порталы мыхуыргонд уацтытæ, нæ та Дагестаны цæрджыты æнæхъæн номхыгъд. Этникон хауæн бæрæггонд цæуы адæймаджы хиуынаффæйæ. Æвзагон классификаци æмæ статистикæйы стыргонд категоритæ нæ бавæрынц хицæн адæмты нæмттæ.

Азербайджайнæгтæ: Дербент æмæ хуссар Дагестаны историон æхсæнадтæ; порталы ис адæмы тыххæй хицæн уацы.
Мæцæйнæгтæ, æмæ аккинæгтæ дæр: Республикæйы бирæнационалон цæрджыты хай, æппæты размæ йæ цæгат-ныгуылæн æрдæгбыны зонæ; порталы ис хицæн уацы.
Уырыссæгтæ: Сахар æмæ хъæуы æхсæнадтæ; уырыссаг цæрджытæ æмæ къазакъ æхсæнадтæн ис хицæн, кæд æмæ баст, афтæмæй историон традицитæ.
Хохы дзуттæгтæ: Хæдбар историон-культурон æхсæнад. Йæ æвзагон бынтæ баст у джууриимæ, йæ динæн традици та иудаизмимæ.

Истори

Сæргонд

Тексты стырдзинад

100%

Сæргонд 1 · Рангон палеолит

Адæймаджы фыццаг фæдтæ

Акушайы районы Айникаб, Мухкай æмæ Гегалашуры бынæттæ хауынц Кавказы рангон палеолитæн æппæты ахсджиаг цыртдзæвæнтæм. Ам иртаст æрцыдысты дурæй конд амæлттæ æмæ рагон цæрæнбынæтты къæдзтæ. Х. А. Амирхановы 2021 азы публикацийы Централон Дагестаны цыртдзæвæнты фæддзинад æркæст æрцыд 2 милуанæй 800 мин азы размæйы интервалы.

Уыдон сты археологон комплексты датæтæ, нæ та нырыккон адæмтæ кæнæ цæрæнбынæтты бонтæ. Нырыккон республикæйы ном ам æрмæстдæр ссарынагты бынаты нысанæн пайда æрцыд.

Фарс 1 æй 1сæргонды 1

Цыбыр историон очерк. Зонадон иртасæнтæ æмæ документтæм сбæстæтæ æвæрд сты сæртæ æмæ «Материалтæ» хайы. Республикæйы абоны арæнтæ нæ хъуамæ æрбахасæуой рагон паддзахадтæ æмæ æхсæнадтæм.

Динмæ гæсгæ бынтæ

Дагестаны динты историмæ хауынц пысылмон, чырыстон æмæ дзуттаг традицитæ. Дербенты уыдон æвдыст сты конкретон иртасгæдтæй: Джума-мазджыд, Келе-Нумазы синагогæ æмæ Сыгъдæг Æппæты Ирвæзæджы сомихаг аргъуан. Сæ иртасын æххуыс кæны хицæн æхсæнадты истори фенынæн, нæ та регионы бынтæ иу динмæ æрбафтынæн. Дунеон культурæтæ æмæ динты историйы Дербенты музей бахауы ацы бынæттæ йæ ахуырадон маршруттæм. Адæймаджы хауæн адæммæ йæхæдæг нæ бæрæг кæны йæ хиуынаффæтæ.

Курæгдзинæдтæ æмæ æвзаджы культурæ

Къубачи зындгонд сты металлы аивадон куыстытæй, Гоцатль æвзисты куыстытæй, Унцукуль хъæдыл орнаменталон къахæй, Балхар нывгонд керамикæйæ. Хуссар Дагестан баст у ковёртæ кæныны алыхуызон традицитимæ. Ацы нæмттæ нысан кæнынц æцæг продукцийы центртæ хицæн технологитимæ, нæ та иу «кавказаг орнамент». Историон дзаумæттæ, царды дзаумæттæ æмæ хъæутæ арæзты тыххæй хъуамæ æркæсæм адæм, бынат æмæ рæстæджы гæсгæ. Абонимæ абарæнæн пайдайаг у А. К. Сержпутовскийы 1910 азы экспедицион фототы альбом Уæрæсейы этнографион музейы æмбырдæй. Уый ис музейон атрибуци æмæ нæ баивд цæуы фæлгонцгонд рагон сценæтимæ.

Дагестаны адæмты хæринаг

Иумæйаг регионты хæринаг арæзт цæуы бирæ бынатон традицитæй. Зындгонд хæринæгты ’хсæн сты хинкал, чуду æмæ курзе; сæ аразыны фæрæзтæ æмæ нæмттæ хицæн кæнынц адæмты, хъæутæ æмæ бинонты ’хсæн. Хинкал иумæйагæй баиу кæны фыхт къæбæр, фыд, бульон æмæ соустæ, чудутæ та ис алыхуызон бафтыдтимæ æмæ къæбæры стырдзинадæй. Сахарон хæринагъады культурæйы этнографион иртасæнтæ равдисынц бынатон хæринæгты æрдæгвæййы æндæр æмæ æндæр æмæ æвзаджы менюйы ивд. Уымæ гæсгæ иу рестораны рецепт нæ бæззы бæлвырд æмæ иунæг æцæгæй æппæт Дагестанæн.

Медиа

Дагестаны ландшафт

Ландшафты ныв. Уый у Сулачы каньоны интерпретаци, нæ та конкретон бынаты документалон съемкæ. Æцæг историон фототæ ис Уæрæсейы этнографион музейы сбæстæй дæлдæр.

Гимн

Дагестаны Республикæйы паддзахадон гимн

Уырыссаг

Дзырдтæ: Расул Гамзатов; уырыссаг текст: Николай Доризо. Музыкæ: Мурад Кажлаев. Паддзахадон гимны тыххæй закъон 2016 азы 9 мартъийы ивддзинæдтимæ; бæлвырдгонд текст æвæрд у 2-æм фæсарæнмæ.

Паддзахадон гимн æххæстгонд цæуы бæлвырдгонд музыкалон æмæ текстовон редакцийы. Текст æмæ нотон фыст æвæрд сты гимны тыххæй закъоны фæсарæнтæм. Сæ байгом кæнынæн ис «Официалон текст» сбæстæй.

Хронологи

Цауытæ: 7 / 7

Æввахс 2 милуан азы размæ: Централон Дагестаны дурæй арæзт кусæнгæрзты райдайæн комплексытæ. Датировкæтæ хауынц археологон къæпхæнтæм, нæ та абоны адæмты карыл.
V-VI æнустæ: Дербенты сасанидаг дурæй фидарæн системæйы саразын, кæцы контроль кодта Каспийы ныгуылæн былгæроны цæугæдоныл.
1834: Шамилы имамæй равзæрын; имаматы райрæзт Дагестаны æмæ Цæцæны территорийы хайыл.
1860: Уæрæсейы империйы Дагестаны облæсты саразын. Йæ арæнтæ хицæн кодтой абоны республикæйы арæнтæй.
1921 азы 20 январь: ВЦИК-ы уынаффæ Автономон Дагестаны Социалистон Советон Республикæйы тыххæй.
2003 азы 10 июль: Дагестаны Республикæйы архайæг Конституцийы райсын Конституцион æмбырды.
2003: Дербенты цитадель, зæронд сахар æмæ фидарæн арæзттæ ЮНЕСКО-йы Дунеон бынты номхыгъдмæ бахаст.