Сӕйраг мидисмӕ ацӕуын
Кавказы Фæдзæхст

Дæхи хъуыды кæн. Соседдзауы зон. Иумæйаг хъахъхъæн.

Цæгат КавказХуссар Кавказ
Ногъайы заказничы æмбис быдырон ландшафт, къаддæр зайæгойтæ æмæ донджын хæйттимæ, 2012 азы фото
← Æппæт адæмтæ

Цæгат Кавказ · Дагъистан

Ногъайæгтæ

Ногъай · ногайлар

Ногъайæгтæ: быдырон Евроазийы бынтæ, Ногъайы Ордайы истори, æрцæуын, æвзаг æмæ культурæ. Раздæры динтæ æмæ пысылмон дины парахатдзинад, ханафитаг традици, æнæхъæн хронологи, литературæ æмæ зонадон материалтæ.
Регионтæ:ДагъистанЦæцæнХъæрæсе-Черкес
Ногъайы заказник. Фото Mmdocent, 2012 · CC BY-SA 4.0

Æвзаг

Ногъайаг æвзаг · ногай тили

Бинонтæ

Тюркаг æвзаджы бино · къыпчакъ-ногъайаг дæлкъорд

Нымæц

109 042 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Истори

Степон Евразийы адæм. Ногъайæгтæ сты тюркаг æвзагджын адæм, сæ истори баст у Дæллаг Волгæйы, Каспийы былгæрон, Кубаньы развæндаг æмæ Цæгат Сау денджызы былгæрон. Сæхи ном «ногъай», бирæон нымæцы «ногъайлар». Нырыккон адæм иу Дагъистаны районыл нæ арæнгонд сты.
Сызгъæрин Ордæйæ Мангъыты юртмæ. Адæмы сæвзæрды архайдтой Сызгъæрин Ордæйы дунейы алыхуызон тюркаг æмæ монголаг равзæрды къордтæ. Ном баст æрцыд темник Ногъайимæ, фæлæ Ногъайаг Ордæ æмæ нырыккон адæмы сæвзæрд æнæбауæнды у йæхи улусмæ æркæнын.
Эдигей æмæ паддзахады сæвзæрд. В. В. Трепавлов хицæн кæны Эдигейы, хицауиуæггæнæг къорды фыдæл, æмæ йæ фæстагты хæдбар паддзахады сæвзæрды ’хсæн. Яикы Мангъыты юрт æддæдæр рахицæн ис фæстаг Сызгъæрин Ордæйæ. Ахсджиаг центр уыд Сарайчик.
XV–XVI æнусты Ордæ. Биитæ æмæ мырзæтæ хицауиуæг кодтой номадон æхсæнадты иугæндтæй. Ногъайаг паддзахад архайдта дипломати æмæ базары Мæскуы, Хъырым æмæ Астæуккаг Азийы ханаттимæ. Йæ историмæ хаудтой цæдистæ, мидхæрзтæ æмæ фæздæгты тыххæй тох.
Фехæлд æмæ ног иугæндтæ. XVI æнусы кризистæ æркодтой Стыр æмæ Чысыл Ногъайты хицæнкæнынмæ. XVII æнусы фыццаг æртыккагæй раздæры паддзахад фехæлд. Алыгъдтæ фæтыхджындæр кодтой ногъайаг æхсæнадты Цæгат Кавказы æмæ Сау денджызы былгæроны.
1783 азы трагеди. Алыгъды плантæ æмæ Кубаньы хæцгæ ныхмæлæуд æрæмбырд кодтой уæрæсейаг æфсæдты карз архайд. Октябры Керменчичы цур ногъайæгтæ тынг зиан бавзæрстой; адæмы хай алыгъд Кубаньы фæстæмæ æмæ осмайнаг хицауиуæгмæ. Мæлæтджынты нымæцы аргъæуттæ хицæн кæнынц.
XIX æнус æмæ диаспорæ. Æрцард æрцыд æдзух æмæ алыхуызон æмæрдыгон, хицауиуæджы политикæйы, номадон фæздæгты фæкъаддæр æмæ хæдзарадон ивдтыты фæрцы. XVIII æнусы кæрон–XX æнусы райдайæны эмиграцион æвзарæнтæ сарæзтой Ногъайаг æхсæнадтæ Осмайнаг империйы.
Советон XX æнус. Скъолайы ахуыр, ног фыстæг, коллективизаци æмæ æрцардмæ рацæуын ивтой æхсæвдæгъд. Динæн институттæн æвæрд æрцыд æфхæрд; зонындзинæдтæ æмæ æгъдæутты бинонтæй лæвæрд æнæхъæнæй нæ фæци.
Æрцард æмæ нымæц. 2021 азы 1 октябры критикон моментимæ сфыстмæ гæсгæ Уæрæсейы нымад æрцыд 109 042 ногъайаг. Дагъистаны цæрдысты 36 944, Стъараполы крайы 22 569, Хъæрæсе-Черкесы 17 368, Цæцæны 2 819. Уый у национ хæдбардзинад, æвзагдзæугуты нымæц нæу.

Æрцæуын æмæ бынаты æхсæнадтæ

Цæрæн бынæтты цалдæр центртæ. Дагъистан, Кæсæг-Черкес, Ставрополы край, Цæцæн æмæ Астраханы облæст хауынц адæмы нырыккон географимæ. Бынæттон æмбырдтæ сæхи хицæндзинæдтæ хъахъхъæнынц иумæйаг ногъайаг культурæйы мидæг. Къордтæ æмæ историон нæмттæ. Караногайæгтæ, кубань æмæ кумæйы ногъайæгтæ, едисанæгтæ, едишкулæгтæ æмæ джембойлукæгты историон иумæдзинæдтæ хауынц æвдысты разликон æмвæзтæм. Алы мыггаг, диалект кæнæ ордæ иухуызон «мыггаджы» типмæ нæ фæивынц. Астраханы къордтæ. Карагаш æмæ юртты æмæ иннæ ныхасы хуызтæн сæхи истори ис. Сæ æвзагон классификаци æмæ этникон хинымæр æвзарæн ис хицæнæй; иу æфсæнвæндагы нымæц нæ аскъуыны классификацийы æппæт фарстатæ. Уæрæсейы æдде æмбырдтæ. Турчы ногъайаг диаспорæ сæвзæрд цалдæр миграцион æвзалы фæрцы. Документгонд иумæйаг нырыккон дунеон нымæц нæй; Уæрæсейы æфсæнвæндаг диаспорæйы нымæц нæ фæивы.

Æвзаг

Ногъайаг æвзаг хауы тюркаг бинонмæ æмæ къыпчакъ-ногъайаг дæлкъордмæ. Уый хæстæг у хъазахъаг æмæ хъарахъалпахаг æвзагмæ, хæссаг йæхи литературон нормæ æмæ бынатон ныхасы хицæндзинæдтæ.
Æввахсдæр хъауджы кæнынц караногайаг диалект, Кæсæг-Черкесы акногайаг диалект æмæ Ставрополы ногъайаг диалект. Астраханы къордты ныхасы хуызты статус æвзарæн ис хицæн; сæ иумæйаг номыл механикон æгъдауæй æмбырд кæнын нæ хъæуы.
Араббаг графикæйы фæстæ 1928 азы бавæрд æрцыд латинаг алфавит, 1938 азы кириллаг. 1950 азы бæлвырд æрцыд нырыккон алфавит. Фысты истори баст у ахуыргæнæн чингуытæ, мыхуыр æмæ рухстауæгты куыстимæ.
Æвзаг ахуыр кæнынц предметæй, пайда йæ кæнынц литературæйы, периодон мыхууры, радиойы, телевиденийы æмæ театры. Æвзагзонынад æмæ бинонтæй лæвæрд хицæн кæнынц регионтæм гæсгæ; адæмы нымæцы нысан æвзагдзæугуты нымæцмæ нæ æмбар у.
1938 азы орфографион æгъдæутты иугонд æрцыд æрæмбырд кодтой А. Джанибеков, М. Курманалиев, А. Ниязов æмæ Э. Джанибеков. Библиографион ныффыст бар кæны сбæрæг кæнын конкретон рауагъды автордзинад æмæ аз.

Дин æмæ динты истори

Рангон уырнындзинæдтæ æмæ материалтæ. Исламы размæйы бынтæ иртасынц мифтæ, фольклор, æгъдæуттæ æмæ лексикæмæ гæсгæ. Различнæ дугтæ æмæ къордты материалтæ равдисынц традицийы ивдтытæ, æмæ уымæ гæсгæ иумæйаг æнæивгæ «ногъайаг адæмы рагон дин» реконструкци кæнын нæ бон у. Тенгри, арв æмæ æрдзы тыхтæ. Традицийы баззадысты Тенгрийы, хур, мæй æмæ æрдзы бынæтты удты тыххæй æвдысттæ. Ислам куы фæзынд, уæд раздæры нæмттæ æмæ нывтæн сæ ног мусульмайнаг æмбарынад райсын кодтой. Фыдæлтæ æмæ æххуысгæнджытæ. Фыдæлты тыххæй мысын æмæ сæрмагонд адæмы ингæнтæн кад кæнын динмæ гæсгæ культурæйы ахсджиаг бынат ахстой. Иртасджытæ æвзарынц, куыд ахæм практикæтæ баст æрцыдысты мусульмайнаг сыгъдæг адæмы тыххæй æвдысттимæ. Куыд æрцыд ислам. Ногъайаг адæмы фыдæлты исламмæ æрвитыны сæйраг историон контекст баст у Дзæнгæрæг Ордимæ æмæ степы мусульмайнаг бастдзинæдтимæ Астæуккаг Ази æмæ Волгæйы сахæртимæ. Уый у æндæр фæндаг, араббаг походтæ Хъæбысхъæды хохмæ кæй уыдысты, уымæй. Берке æмæ ранний мусульмайнаг бастдзинæдтæ. Мусульмайнаг хицаутæ æмæ æмбырдтæ уыдысты Джучийы Улусы Узбекы размæ. XIII æнусы хан Берке ислам кæй райста, уый нæ нысан кæны, æппæт номадтæ иуахæмы исламмæ кæй æрцыдысты кæнæ ногъайаг адæм кæй сæвзæрд. Узбечы дуг. XIV æнусы фыццаг æмбис, хан Узбечы хицауиуæгимæ баст, сси ахсджиаг этап Дешт-и Кипчачы исламы парахат кæныны хъуыддаджы. Дин парахат кодта проповедь, политикон бастдзинæдтæ æмæ бынæттон æмбырдты фæрцы. Эдигей æмæ иннæ фæлтæртæ. XIV–XV æнусты арæныл Эдиге æххуыс кодта мусульмайнаг динон цардæн. Ногъайаг Орды рæстæг ислам йæ политикон æмæ культурон дунейы ахсджиаг хай уыд. Суннизм æмæ ханафиаг мазхаб. Ногъайаг адæмæн историон æгъдауæй хас у суннитаг исламы ханафиаг бардзырдон скъола. Уый хицæн кæны Хъæбысхъæды æввахс адæмты ’хсæн парахат шафиитаг скъолайæ; дыууæ дæр хауынц суннизммæ. Номадон æхсæнады дин. Ярлыкапов равдисы, цæрæг æмвæзæн æвдыст цæуыны æнæуый формæтæ кæй нæ нысан кæнынц уырнындзинады æнæуый. Мæзджыттæ, муллæтæ, ахуыр, лæгъз æмæ бинонты æгъдæуттæ уыдысты разликон бынæттон уавæрты. Суфиаг бастдзинæдтæ. Энциклопедион статья æвзары йасавийæ æмæ накшбандийæ традицитæ æмæ сæ фæстæдæр мусульмайнаг центртимæ бастдзинæдтæ. Сæ парахат кæнын ивта рæстæг æмæ къордтæм гæсгæ; уый æппæт адæмæн иу æфсымæрадмæ æрбафтыд нæ цæуы. Мифологион нывтæ. Фольклоры ныффыст æрцыдысты албаслы, аздаа, пари æмæ иннæ персонажтæ. Сæ фæстæдæр æвдыстытæ баст сты джиннтæ æмæ шайтанты тыххæй исламы æвдыстимæ. Фольклорон ныв нæ у иуæй-иу нырыккон адæймаджы динмæ гæсгæ ахуырад. Бæрæгбонтæ æмæ календарь. Оразæ-байрам æмæ Курман-байрамимæ иумæ зындгонд у уалдзæджы Навруз. Исламы бæрæгбонтæ цæуынц мæйы календарьмæ гæсгæ, уалдзæджы бæрæгбон та хуры азы циклмæ гæсгæ. Уыдон сты хицæн календарон традицитæ. Советон бæрæггæнæнтæ. Мæзджытты æхгæнын æмæ динæг адæмы æфхæрын арæнгæс кодтой ахуыр æмæ æхсæнадон практикæ. Æгъдæутты æмæ зонындзинæдты хай баззад бинонты. Ярлыкаповы монографи ацы цард æвзары иумæйаг мусульмайнаг культурæйы истори куыд практикæйы разликон æмвæзтимæ. Сæндидзын æмæ нырыккон цард. 1980-æм азты кæронæй райдайгæйæ ногæй райдыдтой æхсæнадон динон архайд æмæ ханафиаг бынты тыххæй æвзарæн. Абон æгъдæутты архайыны æмвæз æмæ адæймаджы хи уырнындзинæдтæ хицæн кæнынц. Иртасæджы 1990-æм азты цæстæнгастæ нæ архайынц куыд 2026 азы æнæивгæ æвдыст.

Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ

Æвзаг

  • Ногъайаг æвзаг тюркаг бинонмæ хауы; регионты диалектон къордтæ равзарынц.

Æрцард æмæ нымæц

  • 2021 азы сфыстмæ гæсгæ Уæрæсейы 109 042 ногъайаг ис. Адæмы нымæц æмæ æвзагдзæугуты нымæц хицæн кæнынц.

Культурæ æмæ цард

  • XX æнусы райдайæны ногъайаг юртæйы æрæзт РЭМ 8762-15073 конд æрцыд фæлмæнæй, къабазæй æмæ фысмæнæй.

Истори

  • Ногъайаг мусульмайнаг традицийæн хас у суннизм ханафитон мазхабы.

Æнæхъæн хронологи

  1. XIII æнус

    Сызгъæрин Ордæйы фæзынды æввахсдзинад
    Джучийы Улусы иумæ архайынц къордтæ, кæцытæ архайдтой ногъайæгты фæстæдæр фæзынды.

  2. XIII æнусы дыккаг æмбис

    Темник Ногъай
    Йæ номимæ баст у этноним; уый нæ нысан кæны фæстæдæр Ногъайаг Ордæйы бындур æвæрын.

  3. XIII æнус

    Ислам Узбечы эпохæй размæ
    Джучийы Улусы мусульмайнаг бастдзинæдтæ фæзынынц æрмæстдæр цæуæггаг адæмы ’хсæн дин парахат кæнынæй размæ.

  4. XIV æнусы фыццаг æмбис

    Исламизаци Узбек ханы рæстæджы
    Мусульмайнаг институтты фидар кæнын сси тæгæры дин историон вазыгджын къахæ.

  5. XIV æнусы кæрон–XV æнусы райдиан

    Эдигей æмæ Мангъытты юрт
    Стырдæр кæны мыггаг, кæцы фæстæдæр сæргълæудзæн Ногъайаг Ордæйыл.

  6. XV æнус

    Хæдбар Ордæйы фæзынд
    Мангъытты юрт æввахсдæрæй хицæн кæны фæстаг Сызгъæрин Ордæйы политикон системæйæ.

  7. XV–XVI æнустæ

    Сарайчик æмæ тæгæрон дипломати
    Ордæ архайы политикон æмæ базарон бастдзинæдты Поволжье, Кавказ æмæ Астæуккаг Азийы ’хсæн.

  8. 1550-æм азтæ

    Æнæуагъд æмæ хицæнкæнынад
    Политикон кризис баххуыс кæны Стыр æмæ Чысыл Ногъайты хицæнкæнынæн.

  9. 1557 аз

    Исмаил æмæ Иван IV-ы шерть
    Трепавлов ацы бадзырд æркæсы хицаутты хион бастдзинæдты контексты, нæ та куыд иу датæ, кæцымæ æппæт ногъайæгтæ Уæрæсемæ бахаст æрцыдысты.

  10. XVII æнусы фыццаг æртыккæг

    Раздæры паддзахады фехæлд
    Миграцитæ æмæ политикон ивдтæ ногъайаг иумæйæдтæ ивынц.

  11. XVII–XVIII æнустæ

    Æввахс Хъарм денджызы æмæ Кавказы ногъайаг æхсæнæдтæ
    Ног цæуæггаг уавæртæ æмæ æввахс паддзахадтимæ бастдзинæдтæ ивынц политикон географи.

  12. 1783 азы 11 июны

    Æфсæддон фыстæгтæ цæуæггаг бынæтты тыххæй
    Суворовы рапорт документ кæны ногъайаг æхсæнæдты цæуын Кубаньы контроль.

  13. 1783 азы 1 сентябры

    Документ Доныл æрцæрыны тыххæй
    Архивон рапорт ныффыссы æрцæрыны политикæйы иу эпизод.

  14. 1783 азы октябрь

    Æфхæрдон кампани æмæ зын æвзарæнтæ
    Керменчичы цур фехæлд æмæ фæстæдæр цæуынтæ сси æвзарæн трагикон æгъдау историйы.

  15. 1783–1812 азтæ

    Æнæуагъды дарддæр
    Пилипчукы иртасæн æркæсы Буджак æмæ Закубаньы ногъайаг æхсæнæдтæ Уæрæсейы экспансийы уавæрты.

  16. XVIII æнусы кæрон – XIX æнус

    Æрдæгæй æрцард
    Хъæууон царды фæлтæрддзинад ивынц номады фæлмæнæй фæстæмæ æмæ хæдзарадон реформæтæ.

  17. 1850–1860-æм азтæ

    Стыр эмиграци
    Османты империмæ миграцион æлхъывдтæ фæхуыздæр кæнынц фæсарæйнаг ногъай диаспорæ.

  18. 1879 аз

    А.-Х. Джанибековы райгуырд
    Райдайы ахуыргонд æмæ æвзаг иртасæджы биографи.

  19. XIX æнусы кæрон

    Хъæрæногъайаг сылгоймаджы сæргъуыз
    Ацы рæстæгмæ хаст æрцыд РЭМ 333-2-æм сæргъуыз.

  20. XX æнусы райдиан

    Лæгъзæрдæг цæрæндоны текстиль
    Юртæйы музейон къулбадæг хæссы информаци материалтæ æмæ декоративон куысты тыххæй.

  21. 1912 аз

    Махмуд-Мектебы фотографикæ
    А. Н. Самойлович исы цæрджыты, цæрæндæттæ æмæ мæзджыты.

  22. 1920–1930-æм азтæ

    Царды уаг ивын
    Æрцард, скъолайы ахуыр æмæ диндзарддзинæдты арæнтæ ивынц æрвыбонты цард.

  23. 1925 аз

    Фотографитæ музеймæ æрбацыдысты
    Самойловичы 1912 азы ногъайаг къамтæ бацыдысты музейы æмбырдмæ.

  24. 1928 аз

    Латинаг графикæ
    Араббаг фысты бынатмæ æрбацыд ног алфавит.

  25. 1938 аз

    Кириллицæ æмæ орфографи
    Кириллицæмæ рахизын æмæ Орфографион æгъдæутты æмбырды рауагъд.

  26. 1948 аз

    Кадрия Темирбулатовайы райгуырд
    Фидиуæггæнæг поэтессæ райгуыры Терекли-Мектебы.

  27. 1950 аз

    Нырыккон алфавиты бæлвырддзинад
    Библиотекон материал М. А. Булгаровайы докладимæ ныффыссы фысты рæзты этап.

  28. 1965 аз

    Кадрийы фыццаг публикацитæ
    Поэтессæйы æмдзæвгæтæ фæзынынц «Степной маяк» газеты фæрстæл.

  29. 1970 аз

    «Хæхтæ райдайынц быдырæй»
    Дагъистаны чингуыты рауагъдад рауадзы Кадрийы фыццаг чинги йæхи æвзагыл.

  30. 1972 аз

    Æмбырдгонд «Фæндаг»
    Чинги рауадзы Къæрæчай-Черкесы чингуыты рауагъдад.

  31. 1975 аз

    «Мæйы мидбылты худт»
    Мæскуыы рауадзы Кадрийы æмдзæвгæты чинги уырыссаг æвзагмæ раивгæйæ.

  32. 1978 аз

    Кадрийы царды кæрон
    Поэтессæйы сфæлдыстад сси адæмы литературон мысинагæй иу хай.

  33. 1980-æм азты кæрон–1990-æм азтæ

    Æнæсæрмагонд диндзарддзинады сног
    Æхсæнадтæ сног кæнынц институттæ æмæ æрдзырд кæнынц ханафиаг бынты бахъахъхъæныны фæндагты тыххæй.

  34. 2000-æм азтæ

    Профессионалон национ сценæ
    Драмон театр рæзын кæны репертуар æмæ ногъайаг æхсæнадты гастролон бастдзинæдтæ.

  35. 2014 аз

    Ногъайаг театры гастролтæ Татарстаны
    Театр равдисы спектакль «Ды мæ мад дæ».

  36. 2015 аз

    Театралон фестиваль Коньяйы
    Коллектив хайад исы тюркаг æвзæгты театрты æхсæнадæмон фестивалы.

  37. 2021 аз

    Цæрджыты сфыст
    Уæрæсейы нымад æрцыд 109 042 ногъайаг.

Хæринаг

  • Фиджы æмæ æхсыры продукттæ

    Фосдарæн уыдис хæринагдзауы ахсджиаг хай, фæлæ уый æрмæстдæр фиджы æмæ æхсырæй нæ арæзт. Бынат, æфтиаг æмæ цæрæнбынатыл æрцард бирæгътæ ивын кодтой хæринагдзауы иумæйаг номхыгъд.

  • Бесбармак æмæ хæбизджынтæ

    Гаджиева фыссы бесбармак æмæ æндæр фиджы æмæ хæбизджыны хæринæгты тыххæй. Нæмттæ, æрхъуыды кæныны æмæ лæвæрды фæрæзтæ бынæттон къордты ’хсæн хицæн кодтой.

  • Къумыс æмæ айран

    Æхсыры цъæхгæнæн нозт æмæ æхсыры куысты фæрæзтæ баст уыдысты фосдарынимæ æмæ хæринаг хъахъхъæнынимæ. Сæ сконд завис кодта æввахсдæр æрмæг æмæ бынæттон практикæйæ.

  • Къатлам æмæ бауырсак

    Слойон дзул æмæ хæбизджыны фыхт продукттæ бацыдысты бæрæгбоны фынгмæ. Фæлдыстадон æрмæджыты сæ ном кæнынц уалдзыгон бæрæгбоны хæринагты ’хсæн.

  • Ногъайаг цæй

    Цæй ссис уазджыты райсыны æмæ æрвыбонты фынджы ахсджиаг хай. Историон иртасæн равдисы хæринагдзауы æрмæстдæр иумæйаг рецепт нæ, фæлæ йæ алыгъуызондзинад æмæ хæринагдзауы фæлтæрддзинады ивдтытæ.

Адаттæ æмæ традицитæ

  • Уазæгуарздзинад

    Уазджыты райсын æмæ иумæйаг фынг хъахъхъæдтой æфсымæрон æмæ сыхæгты бастдзинæдтæ. Бадты æмæ хæринаг лæвæрды иннæтæ завис кодтой кары, статус æмæ аххосæй.

  • Мыггаг æмæ æхсæнад

    Æфсымæрон бастдзинæдтæ, мыггаджы нæмттæ æмæ тамыгътæ хъахъхъæдтой равзæрды тыххæй мысын. Сæ историон роль ивта æрцарды æмæ административон реформæты рæстæджы.

  • Чындзæхсæв æмæ юртæ

    Чындзæхсæвы цард баст уыдис цæрæнбынатимæ, текстилимæ æмæ дарæсы кары хицæнтæтимæ. Историон чындзæхсæвы юртæ хицæн кæны нырыккон сценикон декорацийæй.

  • Бæрæгбонтæ æмæ хъæзтытæ

    Æхсæнадон бæрæгбонтæ ацыдысты зарджытимæ, хъæзтытимæ æмæ иумæйаг хъæзтытимæ. Иумæйаг быдырон формæтæн уыдысты бынæттон варианттæ æмæ ивтой царды фæрæзимæ иумæ.

Уæлæдарæс

Нæлгоймаджы дарæсы комплекс бацыдысты хæдон, хæлаф, бешмет, уæлдарæс, рон æмæ сæрыдарæс. Ф. Ю. Канокова иртасы хицæнтæ дугтимæ æмæ бынæттон къордтимæ, æмæ дзы ис цъымарайы худтæ æмæ тюбетейкæтæ.
Къараногъайаг сылгоймаджы худ РЭМ 333-2 нымад у XIX æнусы кæронмæ æмæ конд у цъымарайæ, сукнæйæ æмæ къабазæй. Уый у конкретон музейон предмет; æнæ фæлхат æрмæджытæй йæ фæрцы æппæт сылгоймаджы дарæс сæвзæрæн нæй.
Дарæс иу кæнын кодта хæдзарон æрмæджытæ æмæ æрбаласт къабазтæ, равдисын кодта кар, æфтиаг æмæ сыхæгтимæ бастдзинæдтæ. Нырыккон концертон дарæс хъуамæ хицæн кæной документгонд историон комплектæй.

Кафт

  • Кафт бæрæгбоны

    Кафты æмæ зарджыты формæтæ бацыдысты æхсæнадон æмæ бинонты бæрæгбонтæм. Сæ нырыккон æххæсткæнынад дарддæр кæны традици, иу рæстæджы йæ ивы.

  • Сценикон рæзт

    Национ театр бастдзинад кæны драматурги, музыкæ æмæ змæлдимæ. Йæ гастролон куыст баст кæны Дагъистаны, Ставрополы, Хъæрæсе-Черкесы æмæ æндæр цæрæн бынæтты æмбырдтæ.

Музыкæ

Эдигейы æмæ йæ фæдонты тыххæй хъæбатыр эпос хауы тюркаг адæмты иумæйаг ногъайаг циклмæ. Йæ варианттæ хæссынц историон æмдзæрдæ, фæлæ нæ сты цаутæйы æвзагæй конд протоколтæ.
Зарджытæ, кадджын æвзарынад æмæ поэтикон импровизаци дзырдæй лæвæрд цыдысты. Фольклоры æмбырдгæнджытæ æмæ рухстауæгты куыст баххуыс кодта ацы бынтæ мыхуыргонд культурæ æмæ ахуырмæ бахæссынæн.
Нырыккон сценæ æрдзуры национ æмæ дунеон драматургимæ: Ногъайаг театры репертуары ис Р. Керейтовы «Шора батыр» æмæ Мольер, Чехов, Лоркайы уацмыстæ.

Куыстытæ

  • Нæмыг æмæ юртæ

    Нæмыг уыдис переносон цæрæндоны æмбæрзæн æмæ хæдзарон дзаумæтты материал. РЭМ-ы юртæйы музейон æрæзт 8762-15073 иу кæны нæмыг, хъæбæрхъуымон къабаз æмæ фысмæй æвзæрст хæлттæ.

  • Цъар, хъæд æмæ бæхы дзаумæттæ

    Куыстытæ лæггад кодтой фосдард, цæуын æмæ цардмæ: дзаумæтты, цæрæндоны хæйттты, къахвæндаг æмæ дзаумæтты конд. Хæдзарон производство баст уыдис базаримæ.

  • Уæлæдарæсы хуыйын æмæ æрæзт

    Сæрдарæс æмæ уæлæдарæс домдтой æндæр æмæ æндæр материалтæ æмæ амалтæ. Сæ формæтæ ивтой бынатон уавæрты æмæ æввахс куысты традициты фæрцы.

Æрмæстдзард бынæттæ

  • Ногъайаг тæгæр

    Каспийы æввахс тæгæрты ландшафттæ баст сты цæуæггаг истори æмæ нырыккон хъæутимæ. Фæслæууæн равдисы Ногъайаг заказник Дагъистаны, нæ та астæуккаг æнусты цæуæггаг бынаты реконструкци.

  • Терекли-Мектеб

    Дагъистаны ногъайæгты культурон центртæй иу, поэтессæ Кадрия Темирбулатовæйы райгуырæн бæстæ. Адæмы истори та æмбæрзæнæй æрæвæрд у æлдай фылдæр территорийыл.

  • Сарайчик

    Ногъайаг Ордæйы историон центр Уралы цæугæдоныл, нырыккон Хъазахстаны. Уый баст у адæмы иумæйаг тæгæрон историимæ Цæгат Кавказы æдде.

  • Къæрæчай-Черкесы æмæ Ставрополы хъæутæ

    Хæдбар бынатон центртæ цæрæнбынаты, æвзаг æмæ культурон царды. Сæ нæ хъæуы æркæсын æрмæстдæр иу дагъистайнаг æхсæнады къабазæй.

Нæмттæ: нырыккон архайды æвдисæнтæ

Лæггæнæгтæ

  • Эдиге (ногъайаг, тюркаг)
  • Айдар (ногъайаг, тюркаг)
  • Айтуган (ногъайаг, тюркаг)
  • Батыр (ногъайаг, тюркаг)
  • Темир (ногъайаг, тюркаг)
  • Токтар (ногъайаг, тюркаг)
  • Алтай (ногъайаг, тюркаг)

Сылгоймæгтæ

  • Алтынай (ногъайаг, тюркаг)
  • Кумис (ногъайаг, тюркаг)
  • Шолпан (ногъайаг, тюркаг)
  • Карашаш (ногъайаг, тюркаг)
  • Карлыгаш (ногъайаг, тюркаг)
  • Юлдыз (ногъайаг, тюркаг)
  • Тансылув (ногъайаг, тюркаг)
  • Кунсылу (ногъайаг, тюркаг)

Адæм æмæ культурон мысинæг

  • Эдигей

    Политикон архайæг фæстаг Сызгъæрин Ордæйы æмæ ногъайаг бийты мыггаджы фыдæл. Историон биографи хъæуы хицæн кæнын хъæбатыр эпосæй, кæцы зындгонд у цалдæр адæммæ.

  • А.-Х. Ш. Джанибеков (1879–1955)

    Рухстауæг æмæ нырыккон ногъайаг фыссын культурæйы саразджытæй иу. Йæ ном лæууы 1938 азы Орфографион æгъдæутты æмбырды саразджыты ’хсæн.

  • Кадрия Темирбулатова (1948–1978)

    Ногъайаг поэтессæ, райгуырд Терекли-Мектебы. Йæ поэзи иу кæны хион æвзарынад æмæ райгуырæн тæгæры ныв æмæ адæмы культурон æмдзæрдæ.

Медиа

Фотоальбом

Ногъайы заказник, Дагъистаны Ногъайы районы. Документалон фотографи Mmdocent, 2012 азы 24 июны · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0Mmdocent · CC BY-SA 4.0 · WebP-мæ конверси · CC BY-SA 4.0; https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/; Mmdocent, 2012; converted to WebPФотографи

Автордзинад æмæ лицензитæ нысангонд æрцæуынц нывты бынæттон фыстæджыты.