Цæцæн

Цæцæн æрбынат ис Цæгат Кавказы, Терчы быдыртæ æмæ Стыр Кавказы хæххон дæлвæзты ’хсæн. Йæ истори баиу кæны рагон цæрæнтæ, мæсыгты комплекстæ, цæцæйнаг æвзагон æмæ литературон традици, Грознайы рæзт, рарвысты æмæ хæстыты фæлтæрддзинад. Нырыккон республикæйы ис сахартæ, быдырон хъæутæ æмæ хæххон хъæутæ.

Бæрзонд хохы цад кæрдæгджын къуылтæнты æхсæн, урс чъиридзуаны раргомдзинæдтимæ — Кезеной-Амы цадмæ гæсгæ пейзаж · иллюстраци · Аивадон иллюстраци

1,58 млн

цæрæг 2025 азы 1 январы, Росстаты æввахсгæ аргъ

16,2 мин.

квадратон километры, республикæйы фæзуат

паддзахадон æвзæгтæ: цæцæйнаг æмæ уырыссаг

Географи детальты

Сахартæ, хъæутæ æмæ районтæ

2026 азы фæстæ Цæцæны Республикæйы муниципалон арæзтад иу кæны 15 муниципалон зылды æмæ дыууæ сахарон зылды: Грозна æмæ Аргун. Карточкæты хицæнæй нымад сты сахартæ, хъæутæ, станицæтæ æмæ посёлоктæ. Галанчож æмæ Чеберлойы административон районтæ равдыст сты муниципалон зылдтæй хицæнæй.

Цæрæн бынæттæ: 373
Территоритæ: 19

Цæрæн бынæтты номхыгъд 2026 азы 8 сентябры бонмæ. Иуномон цæрæн бынæттæ, кæцытæ хауынц хицæн муниципалон арæзтæдтæм, равдыст сты хицæнæй. Æрбахаст сты малые цæрæн бынæттæ дæр, кæцыты нæй æрвыстæй цæрджытæ; цæрджыты нымæцы тыххæй информаци уым нæ æвдыст у. Муниципалон зылдты нæмттæ æвдыст сты 2026 азæй архайæг арæзтадмæ гæсгæ. Административон районтæ æмæ муниципалон зылдтæ хицæн сты.

Сахарон зылдГрознаАстæу: Грозна

Сахарон зылдАргунАстæу: Аргун

Муниципалон зылдАчхой-Мартаны муниципалон зылдАстæу: Ачхой-Мартан

Муниципалон зылдВеденойы муниципалон зылдАстæу: Веденойы хъæу

Муниципалон зылдГрознайы муниципалон зылдАстæу: Толстой-Юрт хъæу

Муниципалон зылдГудермесы муниципалон зылдАстæу: Гудермес

Муниципалон зылдИтум-Калийы муниципалон зылдАстæу: хъæу Итум-Кали

Муниципалон зылдКурчалойы муниципалон зылдАстæу: Курчалой

Муниципалон зылдНадтеречы муниципалон зылдАстæу: Знаменское хъæу

Муниципалон зылдНауры муниципалон зылдАстæу: Наурская

Муниципалон зылдНожай-Юрты муниципалон зылдАстæу: Ножай-Юрт хъæу

Муниципалон зылдСерноводсчы муниципалон зылдАстæу: Серноводское

Муниципалон зылдУрус-Мартаны муниципалон зылдАстæу: Урус-Мартан

Муниципалон зылдШалийы муниципалон зылдАстæу: Шали

Муниципалон зылдШаройы муниципалон зылдАстæу: Химой хъæу

Муниципалон зылдШатойы муниципалон зылдАстæу: Шатой хъæу

Муниципалон зылдШелковскойы муниципалон зылдАстæу: Шелковская

Административон районГаланчожы район

Административон районЧеберлойы район

Географи æмæ цæрджытæ

Чечнæйы Республикæ ис Цæгат-Кавказы федералон зылды. Йæ территоримæ хауынц æмбырд æмæ рагъвæндаг бынæттæ, стæй Стыр Кавказы цæгат къулы хохы дæлдæрттæ. Фæзуат у 16,2 мин км². Сæйраг сахар Грознай ис Сунжæйы цæугæдоныл. Росстаты бæрæггæнæнтæм гæсгæ, кæцытæ радта Уæрæсейы Банк, 2025 азы 1 январы цæрджыты нымæц уыди 1 576,6 мин адæймаджы, кæнæ 1,58 милуанмæ ’ввахс. Уый у бæрæг бонмæ аргъ; методмæ гæсгæ хицæн кæны æфхæрдæй. Республикæйы экономикæйы ис арæзтад, базардзинад, хъæууон хæдзарад æмæ индустри. Грознайы нефты историон зындзинад нæ нысан кæны, нырыккон хæдзарад æрмæст нефты къахыныл конд кæй у.

Регионы адæмтæ

Цæцæйнæгтæ

Нохчий · 1 674 854 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Цæцæйнаг (нохчийн мотт)

Хъуымыхътæ

Къумукълар · 565 830 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Хъуымыхъаг · къумукъ тил

Ногъайæгтæ

Ногъай · ногайлар · 109 042 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Ногъайаг æвзаг · ногай тили

Бынагъон æхсæнадтæ æмæ диаспорæ

Тейптæ æмæ бынагъон æхсæнадтæ: Историон æфсымæрон бастдзинæдтæ æмæ хъæумæ хаст сты цæцæйнæгты социалон мысинагæй хай. Сæ роль фæивта рæстæджы; республикæйы нырыккон цард æнæвæрццаг у æрмæст тухмæ гæсгæ бацамынд кæнын.
Аккийаг традици: Аккийаг, кæнæ аухъаг, диалект æвдыст цæуы фыццаджыдæр Дагъистаны. Уый у цæцæйнæгты æрвадæуæг æвзагон бынаты хай, кæцы рацæуы Цæцæны административон арæнтæй.
Кистинаг традици: Кистинаг диалект парахат у Гуырдзыстоны Панкисы комы. Кистинаг æхсæнадтæн ис сæхи царды фæлтæрддзинад гуырдзиаг культурон æмæ æвзагон æвзаджы.

Æвзæгтæ

Цæцæйнаг

Нохчийн мотт хауы нахаг къордмæ нахаг-дагъистайнаг æвзагон мыггаджы. Нырыккон фыссынад пайда кæны кириллицæйæ. Литературон нормæ арæзт æрцыд быдырон диалекты бындурыл; бынагъон диалекттæ хъахъхъæнынц сæхи хицæнтæ.

Уырыссаг

Уырыссаг у паддзахадон æвзаг цæцæйнагимæ æмхуызон. Республикæйы Конституцийы 10-æм статья фидар кæны ацы статус дыууæ æвзагæн дæр.

Æндæр æвзæгтæ

Республикæйы ис хъуымыхаг, ногъайаг æмæ æндæр æвзагон традицитæ. Бинонты æвзаг æмæ адæймаджы этникон хаст æнæвæрццаг у æрмæст цæрæнбынатыл. Æвзæгты барадон уавæр æвæры республикон закъон «Цæцæны Республикæйы æвзæгты тыххæй».

Цæрджытæ æмæ æхсæнадтæ

Уæлдæр карточкæтæ æрвитæнц адæмты тыххæй мыхуыргонд уацтæм. Дзы æвдыст цæуы адæмы иумæйаг нымæц, уый хауы сæ цæрæн бынæтты географимæ æмæ нæ у Чечнæйы цæрджыты нымæцымæ æмбар. Цæрджыты сконды историон ивддзинæдтæ иртасынц æфхæрдты, архивты æмæ миграцийы иртасæнты фæрцы. .

Цæцæйнæгтæ: Республикæйы сæйраг адæм; порталы хицæн статья снывонд у цæцæйнæгты æвзаг, истори æмæ культурон традицитæн.
Уырыссаг æмæ хъазахъаг æхсæнадтæ: Сæ истори баст у Грознагимæ, индустриимæ æмæ Терчы былыл быдыры цæрæнбынæттимæ. XX æнусы кæрон хæстытæ æмæ миграцитæ быхсыдысты адæмы сконд.
Хъуымыхъхъæгтæ æмæ ногъайæгтæ: Республикæйы цæгат-скæсæн æмæ цæгаты историон æхсæнадтæ. Ацы адæмты æвзагон территоритæ æххæст кæнынц æмарæн регионты дæр.
Мæхъхъæлæгтæ æмæ æндæр цæрджытæ: Цæцæйнаг-мæхъхъæлаг автономийы иумæйаг истори баст кæны Цæцæн æмæ Мæхъхъæлы. Нырыккон республикæ баззайы хицæн равзæрды адæмты хæдзар.

Истори

Сæргонд

Тексты стырдзинад

100%

Сæргонд 1 · Рагондзинад

Цæрæнбынæттæ æмæ археологон культурæтæ

Нырыккон Цæцæны территорийы археологон цыртдзæвæнтæ æвдисынц Кавказы цæрæнбынаты даргъ истори. 2025 азы Уæрæсейы зонæдты академийы археологийы институт иртæста Искринское 1-æм цæрæнбынат: бронзæйы дуджы хайы ссардæуыдысты цæрæнхæдзартæ æмæ металлкæныны бынат пысылдонимæ, формæтимæ æмæ металл куысты æндæр фæдтимæ. Ссардтытæ дæттынц информаци рагон цæрджыты куыст æмæ æвзагъдон царды тыххæй.

Сержень-Юрты ингæнтæ хауынц кобангæ культурæйы скæсæйнаг вариантмæ. Мыхуыргонд материалты æвдыст сты, хæйттæй, нæ эрæйы агъоммæ X-VIII æнусты ссардтытæ. Археологон культурæ æвдисы цыртдзæвæнтæ æмæ дзаумæтты иумæйаддзинад; æй æнæвæрццаг у нырыккон адæмимæ æмхуызон кæнын. ; .

Фарс 1 æй 1сæргонды 1

Историон очерк сарæзт æрцыдис археологон мыхуыргонд куыстыты, архивон документты æмæ иртасæнты бындурыл. Депортаци æмæ æфсæддон конфликттæ хицæн сæртæй равдыст сты; зианты нымæцон аргъæуттæ, кæцыты тыххæй æмхуызон бæрæггæнæнтæ нæй, нæ æвдыст цæуынц.

Природæ æмæ цыртдзæвæнтæ

Аргуны ком баиу кæны природон ландшафттæ æмæ историон цæрæн бынæттæ. Мæсыгты комплекстæ баст сты хохы æхсæнадты цардимæ, фæндæгтимæ æмæ хъахъхъæнынимæ. Ушкалойы мæсыгтæ ис Чанты-Аргуны былгæрон, къæдзæхы рауадзы бын; сæ бынат хауы Чечнæйы хохы зындгонддæр нывтæм. ; Чечнæйы Республикæйы музей: Аргуны комы мæсыгтæ. Кезеной-Амы цад ис бæрзонд хохы, Чечнæ æмæ Дагъистаны ’хсæн. Йæ былгæрæтты къултæ æмæ хохы къуым хицæн природон ландшафт сты. Цад баст у дыууæ регионимæ дæр, уымæ гæсгæ йæ æрмæст чеченæг кæнæ æрмæст дагъистайнаг объектæй равдисын æнæраст уыдзæни. Хохы архитектурæйы цыртдзæвæнтæ хицæн кæнынц арæзтады рæстæг, хъахъхъæндзинад æмæ реставрацийы бæрцуатмæ гæсгæ. Документалон фотографитæ æмæ зонадон ранымадтæ ацы хицæндзинæдтæ равдисын кæнынц.

Динмæ гæсгæ бынтæ

Чеченæгты динон царды стыр бынат ахсы суннитон ислам. Регионы историмæ ахсджиаг сты суфион традицитæ æмæ рухстауæгджитæ фæдылдзæуджыты иугæндтæ. Уæлдайдæр, Кунта-Хаджи Кишиевы ахуырад баст у кадирийа æфсымæрадтимæ. Дж. И. Месхидзейы энциклопедион уацы ранымад цæуы Кунта-Хаджийы биографи, йæ ахуырады æрхаст æмæ XIX æнусы историон уавæр. Динон историмæ хауынц хицæн къабæзтæ æмæ этаптæ; республикæйы нырыккон цæрæджы персоналон уырнындзинæдтæ иу этникон миниуæгæй нæ бæрæг кæнынц.

Костюм, курæгтæ æмæ музыкæ

Музейы æрмæджытæ хæдзары дзаумайы, уæлæдарæсы æмæ æрвылбоны дзаумæтты тыххæй информаци хæссынц. Буркæ уыдис æнæкъух къæрттæй конд уæлæнгас, кæцы хъахъхъæдта уазал, къæвда æмæ дымгæйæ. Йæ конд уыдис фыдæбон куыст æмæ домдта фыс фидар кæнын, нывæрдын æмæ фæсдурæй аразын. Чеченаг музыкалон культурæйы ис зарындзысты традицитæ, инструменталон музыкæ æмæ динмæ гæсгæ зарын. Музейы иртæстытæ ахсджиаг кæнынц струнæ, дымгæ æмæ цæвæг инструменттæ. Фæлдыстадон нывтæ лæвæрд æрмæгæй ис æй хъусын æмæ æвзарын; сæ равзæрд æмæ нывæрды рæстæг ахсджиаг сты æрмæг æмбарынæн. ; . Историон дзаумæ æмæ фольклор æвдыст цæуынц бынат æмæ рæстæг æвдисгæйæ. Нырыккон Чечнæйы традицион бынтæ ис сахары культурæ, литературæ æмæ профессионалон аивадимæ æмвæндæй.

Хæринаг æмæ хæрыны культурæ

Традицион хæрыны системæ иу кæны хъæбæрхор, фыд, æхсыр æмæ зайæгойты продукттæ. Зындгонд хæринæгты ’хсæн ис джижиг-галнаш фыд галушкæтимæ æмæ бульонтимæ, стæй алы дзауматимæ кæрдзынтæ. Хæринагмæ цыд, уый баст уыд афæдзы афон, бинонты æмæ хæдзарады фадæттимæ. Б. Б.-А. Абдулвахабовæйы иртасæн арæзт у XIX æмæ XX æнусы райдайæны цæцæйнæгты хæринагыл. Уым æркаст æрцыд бонвæрнон æмæ æгъдауон хæринæгтæ, уазæгуары æгъдæуттæ æмæ хæрыны бастдзинæдтæ сыхæг адæмты культурæимæ. Историон ныффыст хауы йæхи афонмæ æмæ нысан кæнын нæ фæнды, нырыккон бинонтæ дæр иухуызон æгъдæуттæ хъахъхъæнынц.

Медиа

Чечнæйы хохы пейзаж

Пейзаж Кезеной-Амы цады мотивмæ гæсгæ æмæ нæ у конкретон бынаты документалон фотографи. Археологон куыстыты æцæг фотографитæ æмæ архивон нывтæ ис багом кæнын дæлдæр ссылкæтæй.

Музыкалон фыстæгтæ

Традицион музыкæйы быдырон фыстытæ ↗Æвзæрст æмбырд, æмæ дзы æвдыст сты æхсæнадæтгæнджытæ æмæ фыстыты равзæрд, уыимæ цæцæйнаг музыкæ.

Гимн

Чечнæйы Республикæйы паддзахадон гимн

Цæцæйнаг

Дзырдтæ: Х.-А. Кадыров. Музыкæ: У. Бексултанов. Чечнæйы Республикæйы закъон 2010 азы 28 июлы № 30-РЗ, ивддзинæдтимæ 2023 азы 12 мартъийы.

Паддзахадон гимны æвдисæн текст æмæ музыкалон редакци мыхуыргонд сты закъонмæ бафтыдты. Æххæст редакци ис багом кæнын «Официалон текст» ссылкæйæ.

Хронологи

Цауытæ: 11 / 11

Нæ эрæйы агъоммæ X-VIII æнустæ: Кобанты культурæйы ссаринагтæ Сержень-Юрты ингæндоны, Уæрæсейы зонадон академийы археологийы институты иртасæнты мыхуыргонд.
1785-1791: Шейх Мансуры змæлд Цæгат Кавказы.
1818: Грознайы фидар Сунжæйы бындур æвæрын; Грознайы сахары фидæны рæзт.
1922 азы 30 ноябры: Чечнæйы автономон облæст саразын.
1934: Чеченæг æмæ мæхъхъæлон автономон облæстытæ баиу кæнын.
1936: Иугонд автономон облæст Чечено-Ингушеты АССР-мæ раивта.
1944 азы 23 февралы: Чеченæг æмæ мæхъхъæлоны тыхæй депортаци райдайын. 1944 азы автономи æрцыдис æрхаст.
1957 азы 9 январы: Чечено-Ингушеты АССР-ы сæндидзæн тыххæй указ; æрбаздæхыны фæрстыл хъуыддаг сæфтын.
1994-1996: Фыццаг чеченæг хæст; 1996 азы августы Хасавюрты бадзырдтæ.
1999: Ног хæсты райдайæн æмæ сабыр цæрджыты æппæтæй ралидзын.
2003 азы 23 мартъийы: Чечнæйы Республикæйы Конституци æрхаст.