← Æппæт адæмтæ
Цæгат Кавказ · Дагъистан
Хъуымыхътæ
Къумукълар
Хъуымыхътæ: Таркъойы шамхалдзинады æмæ Эндирейы истори, къыпчакаг æвзаг, литературæ æмæ культурæ. Исламæй размæйы уырнындзинæдтæ, исламы æнæзондæй æрзайынад, æнæхъæн хронологи æмæ зонадон материалтæ.
Уллубийаулы мæзджыт, историон Бойначы. Фото Camal-Boynaq, 2021 · CC BY-SA 4.0
Æвзаг
Хъуымыхъаг · къумукъ тил
Бинонтæ
Тюркаг æвзаджы бино, къыпчакаг къорд
Нымæц
565 830 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)
Истори
Хъуымыхъæгтæ æмæ сæ райгуырæн бæстæ. Хъуымыхъæгтæ, къумукълар, сты Цæгат-Скæсæн Кавказы тюркаг æвзагджын адæм. Сæ историон цæрæнбынæттæ баст сты Дагъистаны денджызгæрон быдыртæ æмæ рагъвæндагты, стæй Терк-Сулачы быдыримæ. Быдыр æмæ рагъвæндагты æнкъард хъуыддаг æххуыс кодта зæххкуыст, фосдард, базардзинад æмæ хохы æхсæнадтимæ бастдзинæдтæн.
Равзæрд: цы зындгонд æмæ цы æрхъуыды кæны. Адæмы равзæрд цыдис Кавказы цæрджытæ æмæ быдыры дунейы тюркаг æвзагджын къордты æхсæнвæзты. Иртасджытæ хицæнæй аргъ кæнынц хазараг, къыпчакаг æмæ æндæр хæйттæн. Уыцы верситæй иу дæр нæ бар кæны æппæт рагондæр хазартæ кæнæ половецтæ æнæмæнг хъуымыхъæгтæ схуыдтауын кæнæ адæмы равзæрды иу æнæхъæн бон сбæлвырд кæнын.
Бæстæтæ æмæ бынатон æхсæнадтæ. Таркы шамхалдзинад æмæ æндæр бæстæтæн сæ арæнтæ æмæ сыхæгтимæ ахастдзинæдтæ ивгæ уыдысты. Эндирей, Аксай, Костек æмæ Мехтулийы истори иу хицауы биографимæ кæнæ иу ивгæ кæмæн нæй, ахæм иу паддзахады историмæ æрбафтыд нæ вæййы. Хъæуы æхсæнадтæ, знагтæ, дингæнджытæ æмæ базарадон бастдзинæдтæ арæзтой æхсæнадон царды хицæн къæпхæнтæ.
Эндирей фыстæджыты. «Тарихи Эндирей» хроникæйы комментаритæ æрхæссынц 1587 азы цæрæнбынаты тыххæй уырыссаг хабар. Эндирейы рæзт баст у Султан-Махмудимæ æмæ XVI æнусы кæрон XVII æнусы политикон цардимæ. Фæстæдæр хроникæ æмæ йæ комментаритæ домынц авторты радзырд, бынатон мысынад æмæ æддаг æвдисæнтæ хицæн кæнын.
1722 азы балц. Петыр I-ы Персаг балцы рæстæг Эндирейы размæ тох æрцыд, уый фæстæ уырыссаг къорд хъæуы фехæлдта æмæ йæ суагъта. Æфсæддон фыстæджыты иртас æвдисы бынатон хицаутæ æмæ империон командæйы интерестæ кæрæдзиимæ кæй нæ бафидыдтой. Æфсæддон цау цæрджытæн уæззау фæстиуджытæ æрхаста; йæ нæ бон нысан кæнын æрмæст командæгæнджыты уæлахизты номхыгъд хуызæн.
Ислам æмæ ахуырдзинад. Тарки, Эндирей, Аксай, Дæллаг Казанище æмæ Башлы систы динмæ гæсгæ ахуырады ахсджиаг центртæ. Мусульмайнаг фыстæгдзинад баста бынатон æхсæнадтæ фæрæздæр интеллектуалон дунейимæ.
Хъуымыхъаг литературæ. Дзургæ зарджытæ æмæ фыст литературæ рæзыдысты кæрæдзиимæ бастæй. Иырчи Казак æмæ Магомед Эфенди Османов ахсджиаг бынат ахсынц культурæйы историйы; сæ бынтæ иртасгæ вæййынц тексттæ, фыстæджытæ æмæ хицæн зонадон рауагъдты фæрцы.
XX æнус. 1921 азы Дагъистаны АССР саразын сси ахсджиаг административон райдайæн. Ног скъолатæ, фыст стандарттæ æмæ культурæйы уагдæттæ ивтой æхсæнадон цард советон политикæйы уавæрты.
Нырыккон нымæц. Уырыссаг сфысты 2021 азы критикон бонмæ гæсгæ нымад æрцыд 565 830 хъуымыхъаджы. Уый у Уæрæсейы этникон хинымæры цавæрдзинады нысан, æнæхъæн дунейы нымæц кæнæ æвзаг чи зоны, уыдоны нымæц нæу.
Æрцæрæн æмæ бынатон къордтæ
Историон райгуырæн бæстæ æмæ æввахсдзинад. Хъуымыхъæгтæ цæрынц сæ фылдæр Дагестаны; историон æхсæнадтæ ис ма Цæцæны æмæ Цæгат Ирыстоны дæр. Нырыккон административон арæнтæ æнæхъæнæй нæ æмбæлынц историон æрцæрæн бынатимæ.
Бынатон къордтæ. Этнографийы хицæн кæнынц цæгат, астæуккаг æмæ хуссар къордтæ. Ныхасы, хæдзарады æмæ æгъдæутты хицæндзинæдтæ адæмы мидæг домынц сæрмагонд хъæумæ хъусын, æмæ нæ хъæуы æнæниз «знæмты» къабаз саразын.
Сахар, хъæу æмæ хинымæрæвзаг. Цæрджытæ ивынц сæ цæрæнбынæттæ; этникондзинады æмæ æвзагыл дзурæны тыххæй бæрæггæнæнтæ æмбырд æрцæуынц хицæнæй. Нымæц 565 830 хауы Уæрæсемæ æмæ 2021 азы сфæлдыстадон моментмæ, æмæ нæ хауы дунейы æппæт хъуымыхъæгтæм.
Æвзаг
Хъуымыхъаг æвзаг, къумукъ тил, хауы тюркаг биномæ æмæ къыпчакаг къордмæ. Æндæр тюркаг æмæ кавказаг æвзæгтимæ историон бастдзинæдтæ ацы классификаци нæ фехалынц.
Дзурды бынатон хицæндзинæдтæм хауынц хасавюртаг, буйнакаг æмæ кайтагаг диалектон къордтæ. Диалектон хицæндзинæдтæ баст сты цæрæнбынæтты æмæ сыхæгдзинады историимæ; уыдон нæ вæййынц бындур адæмы иумæйаг хиномы нæгæнæн.
Цалдæр æнусы дæргъы хъуымыхъаг æвзаг уыдис Цæгат-Скæсæн Кавказы æхсæнадты ’хсæн иумæйаг æвзаг. XX æнусы ацы роль фылдæр æмæ фылдæр æххæст кодта уырыссаг æвзаг. Иумæйаг æвзаг, мадæлон æвзаг æмæ адæймаджы национ хастдзинад хицæн кæнынц.
Советон реформæтæм размæ пайда кодтой араббаг графикæйæ. 1928 азы бавæрд æрцыд латинаг графикæ, 1938 азы ссис кириллон графикæмæ. Магомед Эфенди Османовы 1883 азы ногъайаг æмæ хъуымыхъаг текстты æмбырдгонд у ахсджиаг мæсыг мыхуырон традицийæн.
Хъуымыхъаг æвзаг пайда кæнынц литературæйы, театры, периодон мыхуыры æмæ динмæ гæсгæ царды. Æвзаг сывæллæттæн радтын баст у бинонтæ æмæ æнкъардимæ; сахары æмæ хъæуты уавæр иумæйаг нæу.
Дин æмæ динты истори
Куыд кæсаг æркаст уырнындзинæдты историмæ. XIX–XX æнусты этнографион фыстытæ хæдзар кæнынц дзурдты, æрдзы тыхты æмæ æххуысгæнæн архайдты тыххæй æмбарынæдтæ. Уыдон æххуыс кæнынц исламы размæйы бынты иртасынæн, фæлæ нæ сты рагон динæн йæ æнæхъæн фыст æмæ нæ афыссынц алы нырыккон адæймаджы дæр уырнынад.
Арв, дон æмæ хорздзинад. Хъуымыхъты уырнындзинæдты иртастыты æрдзырд кæнынц тюркаг Тенгрийы тыххæй æмбарынæдтæ æмæ бынатон æрдзы культты тыххæй. Æвзагæй хицæн нывтæ æмæ æрмæстдæр иумæ цæрын æмæ ногæй æмбарын кæнын кодтой. «Тенгриад» дзырд æххуысгæнæн у куыд иумæгæнæн, фæлæ нæ равдисы иу æнæивгæ æгъдæутты системæйы æмæ нæ йæ раргом кæны.
Зæххкуысты æгъдæуттæ. Л. Б. Гмыря иртасы хъуымыхъты æмæ сыхагон тюркаг æвзаг адæмты ’хсæн къæвдайы фæндæгты архайд. Мусульмайнаг куывдты æмæ бынатон æгъдæутты архайд равдисы практикæты историон æмхъæлдзæгдзинад. Къæвдайы æгъдау æнæбары æвзарæн нæу хицæн нырыккон динæн.
Исламæн йæ æрбацæуын æввахсæй-æввахсæмæ уыд. Бæстæйы сæрæй-сæрмæ, хицауы æрбацыд æмæ адæмы ’хсæнбоны дин нæ æмхъæлдзæг кæнынц рæстæджы. Дербент уыд исламы парахат кæныны ахсджиаг центр, фæлæ араббаг балцыты датæтæ нæ хъæуы æппæт хъуымыхъты æрбацыдмæ ахаст кæнын.
Хуссар æмæ цæгат: иртасæн верси. 2026 азы иртасыны автортæ хъуыды кæнынц, хуссар хъуымыхъты фыдæлты ’хсæн ислам раздæр фидар кæй æрцыд, æмæ цæгатаг къордты исламæн йæ æрбацæуын баст кæнынц Дзылат Ордайы рæстæгимæ. Уый у аргументгонд гипотезæ процессты хицæн темпты тыххæй, æмæ нæу æппæтадæмон датæ адæмы иу рæстæджы æрбацыдæн.
Мæзджыттæ, хицæуттæ æмæ ахуырад. Исламы парахат кæныны архайдтой хъусынгæнджытæ, ахуыргæнджытæ æмæ политикон центртæ. Таркъуы шамхалтæ динæн йæ хæстæ æмæ политикон интерестæ иумæ кодтой; Эндирей æмæ Дæллаг Къазанище уыдысты ахуырады центртæ.
Адат æмæ шариат. Æгъдауон бар æмæ мусульмайнаг бардзырдты нормæтæ æмхъæлдзæг кодтой бинонты æмæ æфсæсты ’хсæнбастæдты. Иртасæн Ю. М. Гусейнова равдисы уыцы нормæты иумæдзинад, кæдæмдæр та сæ хицæндзинад. Историон æфыссын нæ фæкæны раздæры æгъдæуттæ нырыккон бинонтæн æнæмæнгæй æххуысгæнæн къахдзæф.
Ахуырады ногдзинад. Дæллаг Къазанищейы Абусупьян Акаев иумæ кодта мусульмайнаг ахуыр, ахуыр кæнын æмæ рауагъдадон куыст. Йæ джадидистон рухсгæнæг архайд фæнд кодта ахуырад ног кæнын динæн йæ культурæйы мидæг, æмæ нæ æрмæстдæр йæ ныхмæ рацæуын.
Советон æрмæстдзинæдтæ æмæ репресситæ. Акаейы биографи равдисы динæн йæ интеллигенцимæ тыхæй æрбацыды фæстиуджытæ: 1929 азы æрцахст, 1931 азы мæлæт æмæ йæ фæстæ реабилитаци. Иу рухсгæнæджы хъысмæт у конкретон æвдисæн, æмæ нæу æппæт уырнгæнджыты æвзарынадæн иунæг модель.
Советон рæстæджы фæстæйы динæн йæ цард. Советон рæстæджы кæронæй парахат кодтой æнæсæрмагонд практикæ æмæ динæн йæ ахуырад. Дагъыстаны иртастытæ æркасынц суфиаг бастдзинæдты ролмæ æмæ уырнынады нормæты тыххæй спортимæ. Æппæтдагъыстайнаг процесс нæ нысан кæны, æппæт хъуымыхъаг æхсæнадтæ иу позицийы кæй сты.
Нырыккон традици. Уырнгæнджытæй фылдæр хъуымыхътæн историон æгъдауæй сæрмагонд у суннитаг ислам. Уымæй уæлдай, этникон хаст нæ раргом кæны адæймаджы динæн йæ арфдзинад: адæмы ’хсæн ис адæймагтæ хицæн уырнынад æмæ практикæтимæ.
Мадæлон æвзаг динæн мидæг. Хъуымыхъаг æвзаг архайд кæны динæн йæ мадзалты æмæ рухсгæнæг рауагъдты; 1990-æм азты райдайæнæй ногæй мыхуыр кæнынц мусульмайнаг литературæ. Уый æмхъæлдзæг кæны араббаг æвзагæн йæ ролимæ Къуръан кæсыны æмæ динæн йæ ахуыры.
Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ
Æвзаг
- Хъуымыхъаг æвзаг хауы тюркаг æвзæгты къыпчакаг къордмæ.
Æрцард æмæ нымæц
- Уæрæсейы 2021 азы цæрджыты сфысты критикон бонмæ гæсгæ нымад æрцыд 565 830 хъуымыхъаджы.
Культурæ æмæ цард
- ДАССР-ы Совнаркомы 1930 азы 29 октябры уынаффæ сси профессионалон Хъуымыхъаг театры саразыны райдайæн.
Истори
- Исламмæ æрвитын цыдис æнкъардæй, бынатмæ гæсгæ хицæн кæнгæйæ; адæмы исламмæ æрвитыны æнæхъæн бон нæй.
Æнæхъæн хронологи
Астæуккаг æнустæ
Историон æхсæнады саразынБынатон цæрджытæ баст у тюркаг æвзагджын къордтимæ. Компонентты ахаст баззади науджынагон дискуссийы предмет.Астæуккаг æнустæ
Кыпчакаг æвзагон бастдзинæдтæХъуымыхъхъаг æвзаг сформироваться кæны кыпчакаг æвзагон къорды сыхагонтимæ контактты. Æвзагон классификаци нæ у адæмы райгуырæны бæлвырд датæ.XII–XIV æнустæ, иртасæн верси
Исламы ’ввахс кæныны хицæн темптæИртасджытæ хъуыды кæнынц раджыдæр процесс хуссары æмæ фæстæдæр цæгаты; иу датæ сæ исламы ’ввахс кæныны нæй.1587 аз
Хабар Эндирейы тыххæйБынатон хроникæйы комментаритæ æрхæссынц цæрæнбынады рагондæр уырыссаг фыст æрхæссæн.XVI æнусы кæрон–XVII æнус
Эндирей æмæ Султан-МахмудЦæрæнбынат сси зындгонд политикон центр; фыст æвдисæйнæгтæ домынц сæ абарын.XVII–XIX æнустæ
Исламы ахуырады центрты рæзындТарки, Аксай æмæ Дæллаг Казанище архайынц регионы динæвзагон ахуырады.1666 аз
Эндирейы æвдыст балцыгæнæгæйХроникæйы комментаритæ æрхæссынц Эвлия Челебийы æвдисæн цæрæнбынады тыххæй.1722 аз
Хæст Эндирейы цурПетр I-ы Персаг походы рæстæджы цæуы хæстон æмæ хъæуы разорени.1831 аз
Внезапнаяйы фидарæйы сауæгГазимухаммад архайы Эндирейы цур; цау баст у быдырон фæндæгтæм контрольмæ тохимæ.1843–1844 æзтæ
Хæстон цаутæ Эндирейы цурБынатон хроникæ æмæ комментаритæ æвдисынц Шамилы æмæ уырыссаг æфсæдты отрядты архайд.XIX æнус
Адат æмæ шариат æхсæнады цардыБынатон барадон практиктæ равдисынц æгъдауон барад æмæ мусульмайнаг нормæтæ иумæ.XIX æнус
Иырчи Казачы поэзиЗарæг æмæ литературон мысинæг хъахъхъæны поэты сфæлдыстад.XIX æнус–XX æнусы райдиан
Уазæгуарздзинад æмæ кунахадЭтнографион материалтæ документ кæнынц уазæг æмæ æмæ æххуыс кæныны ахастытæ.1872 аз
Абусупьян Акаейы райгуырдФидиуæг теолог æмæ рухсгæнæг райгуыры Дæллаг Казанищейы.1883 аз
Магомед Эфенди Османовы æмбырдгондМыхуыр кæнынц ногъай æмæ хъуымыхъхъаг тексттæ; мыхуыр æвæрын кæны дзургæ дзырдаиуæг хъахъхъæныны фадæттæ.XX æнусы райдиан
Акаейы рухсгæнæг куыстТæлмац, ахуыр кæнын æмæ чингуытæ мыхуыр кæнын сси ахуырады ногдзинады фæрæзтæ.1906–1916 азтæ
Драмон къорд «Тангчолпан»Театры официалон истори йæ къорд нымайы профессионалон сценæйы развæлгъæутæй иуыл.1921 азы 20 январы
Дагъистаны АССР-ы сараздВЦИК-ы уынаффæ равзары республикæйы ног автономон статус.1926 аз
Театралон студи Темир-Хан-ШурайыПедагогон техникумы цур студион ахуыр æрæвæрд æрцæуы.1928 аз
Латинаг графикæйы бавæрдХъуымыхъаг фыстыд сомихаг реформæты фæрцы раивта ног алфавитмæ.1929 аз
Абусупьян Акаевы æрцахстРепресситæ æрлæууынц рухстауæджы архайд.1930 азы 29 октябры
Национ театралон студийы тыххæй уынаффæДАССР-ы Совнарком уынаффæ райсы, кæцыимæ официалон театр йæ бындур баст кæны.1931 аз
Абусупьян Акаевы мæлæтÆнхъæлмæгæсгæ æмæ рауагъдады архайæджы, репресситы уæвæджы, цард фæци.1938 аз
Кириллон графикæмæ рахиздКириллон графикæ сси нырыккон хъуымыхъаг фыстыды бындур.1940 аз
Н. К. Дмитриевы грамматикæАкадемон рауагъд системæджы æвдисы хъуымыхъаг æвзаг.1950-æм азтæ
Хъуымыхъæгты этнографион иртасæнФæлгонцон иртасæнтæ æмæ «Дунейы адæмтæ» проекты цæттæгæнæн дæрддзæф кæнынц документалон базæ.1960 аз
Чиныг материалон культурæйы тыххæйС. Ш. Гаджиевайы монографи æвдисы хæдзарад, цæрæнбынат, хæринаг æмæ дарæс.1960 аз
Акаевы реабилитациБиографион æрмæг ныффыссы рухстауæджы мæлæты фæстæйы реабилитаци.1961 аз
Монографи «Хъуымыхъæгтæ»Рауадзы С. Ш. Гаджиевайы историон-этнографион иртасæн.1969 аз
Хъуымыхъаг-уырыссаг дзырдуатРауадзы А. Г. Магомедовы дзырдуат, З. З. Бамматовы редакциимæ.1970-æм азтæ
Чындзы репертуары фыстБ. М. Алимова æмбырд кæны материалтæ хуссар хъуымыхъæгты цур; зарджытæй хай фыст æрцæуы чындзты.1990-æм азтæй райдайæнæй
Диндзардыг мыхуыры æрбаздæхтХъуымыхъаг æвзагыл ногæй рауадзы исламон литературæ.2008 аз
Чындзы зарджыты мыхуырЗонадон уацы фæрцы æвæрд æрцæуынц хуссархъуымыхъаг репертуары тексттæ æмæ нотæтæ.2010 аз
Къæвдадзурыны агъдтыты иртасæнЛ. Б. Гмыря хъуымыхъаг материалтæ абарста æввахс адæмты традицитимæ.2021 аз
Уæрæсейы цæрджыты сфыстБæстæйы нымад æрцыд 565 830 адæймаджы, кæдон бацамыдтой хъуымыхъаг национ хæслæвæрд.2023 аз
Дыууæ литераторты бынты иртасæнНацион библиотекæ æвдисы чиныг Иырчи Казак æмæ Магомед Эфенди Османовы тыххæй.
Хæринаг
Хор, фыд æмæ хъæдурдзаг продукттæ
Бырæг зæххкуыст æмæ фосдарæн равзæрстой хæринады бындур. Афæдзы рæстæг, æфсæстдзинад æмæ бинонты хæдзарад архайдтой фынгы скондмæ.Хинкал æмæ къæбæрдзаг хæринæгтæ
Къæбæрдзагæй конд хæринæгтæ, фыд æмæ хъæдурдзаг хауынц традицион хæринады. Цæттæ кæныны формæтæ хицæн кæнынц хъæуты æмæ бинонты ’хсæн; æппæт хъуымыхътæн иунæг æнæмæнг рецепт нæй.Чъиритæ æмæ сæ дзаг
Къæбæрдзагæй конд хæринæгтæ фыд, хъæдур æмæ зайæгойтæй конд дзагимæ хауынц иумæйаг дагъыстайнаг кулинарон къордмæ. Сæ бынатон варианттæ нæ домынц, иу адæм æрмæстдæр хæринаджы сфæлдисæг кæй у, уый раргом кæнын.Уазæгуаты фынг æмæ цæй
Этнографион иртасыны æвдыст æрцыд фæндаггæнæджы хæринаг æмæ уазæгæн ног цæй раттын. Æгъдау афыст æрцыд хицæн дуг æмæ бынаты тыххæй, æмæ нæу алы нырыккон хæдзары æнæивгæ æгъдау.
Адаттæ æмæ традицитæ
Уазæгуарздзинад æмæ кунахад
Кунахад сарæзта фидар æмхъæлдзæг æххуысы ’хсæнбастæдтæ адæм æмæ бинонты ’хсæн, уыдонæй хицæн адæмтæм хауæг дæр.Бинон æмæ æфсæст
Æмкъай æмæ хиуæтты бартæ æвзарын кодтой æгъдау æмæ шариаты иумæдзинад. Бынатон фыстытæ раттынц нормæты хицæндзинæдтæ уынын, æмæ нæ иу универсалон формулæ.Чындзы зарджытæ
Хуссархъуымыхъаг æрмæджытæ хауынц чындзы хицæн къахдзæфты зарджытæ. 1970-æм азты фæлгон æмбырдтæ хицæн кæнынц цардæгас æгъдауы æхсæнад æмæ информантты æрхъуыдытæ.Хæдзарады календарь
Адæмон календарон æмбарынæдтæ бастой афæдзы рæстæджыты ивын зæххкуыстимæ æмæ æхсæнады цардимæ. Фæлгон æмбырдтæ æххуыс кæнынц бынатон нæмттæ æмæ рæстæгтæ ныффидар кæнынæн.Булкъа: æмхъæлдзæг æххуыс
Сыхаг æмæ хиуæттæ архайдтой хæдзар аразыны, æрмæджытæ цæттæ кæныны æмæ æндæр фыдкуыстыты. Этнографион монографи афыссы ахæм æххуыс æмæ иумæйаг хæринады организаци.
Уæлæдарæс
Историон лæджы дарæс хаста дзангæр, дзангæрбын, бешмет, черкескæ, уæллаг нымæттæ æмæ сæрдарæс. Дарæсы сконд баст уыд рæстæг, æфсæстдзинад æмæ нысантимæ. Иумæйаг кавказаг формæтæн уыдысты бынатон хицæндзинæдтæ.
Сылгоймаджы дарæс иумæ кодта къаба, дæлдарæс, сæрдарæс æмæ æртæгтæ. Æрмæджытæ æмæ æрæзт хицæн кæнынц ’хсæнбоны æмæ бæрæгбоны дарæсы. Нырыккон сценæйы формæ æнæбары æвзарæн нæу хицæн æнусы дарæсæн раттын.
Кафт
Чындзы кафт
Чындзы кафыны хай æмхъæлдзæг кодта зарджытимæ, инструментон музыкæимæ æмæ æгъдæутты фæд-фæдылдзинадимæ. Б. М. Алимовайы иртасæн сæрмагондæй хуссар хъуымыхътæн у, æмæ нæ Кавказы æппæт цæрæнрæттæн.Æгъдауон æмæ сценæйы æхсæнад
Хæдзарон чындзæхсæв æмæ профессионалон равæрд уæлдай æвзарæнтæ сты. Театр райсы сценæйы культурæ æмæ традицийы авторон æмбарынад.
Музыкæ
Хуссар хъуымыхъхъаг адæмы чындзы репертуармæ хауы солистон æмæ коллективон æххæстгæнæн. Б. М. Алимовайы публикаци йæ миддиу ис тексттæ æмæ нотон фыстæгтæ; иуæй-иу зарджытæ æрæвæрд сты кайтагъаг диалекты æвзагыл æмæ сæ тæлмац дæр ис.
Зарæг баст у дзургæ поэзи æмæ Иырчи Казачы тыххæй мысинагæй. Фыст тексттæ иртасын æххуыс кæны авторæн йæ уацмыс, æххæстгæнæн варианттæ æмæ фæстæдæр литературон ирддæр кæнынæй хицæн кæнынæн.
Профессионалон хъуымыхъхъаг театр баиу кæны драма æмæ музыкæ. Йæ историмæ хауы студийы ахуыр æмæ национ репертуар саразын.
Куыстытæ
Текстил æмæ хæдзарон производство
Фыс кæнын, хъуым æмæ хæдзарон дзаумæттæ кæнын уыдысты хæдзарады хай. Хæдзарон куыст иу кодта æлхæд дзаумæттимæ æмæ аивдтимæ.Хъæд, царм æмæ хæдзарон дзаумæттæ
Цæрæнбон æмæ хæдзарад домдтой инструменттæ, сауæгтæ æмæ æндæр æмæ æндæр материалтæй конд дзаумæттæ. Сæ формæ равдыста быдырон æмæ рагъуæллаг цæрæнбынæтты уавæртæ.Чиныг æмæ рухсгæнæгдзинад
Фыст культурæмæ хауы рукописьтæ, тæлмац æмæ мыхуыр. Абусупьян Акаейы куыст баст кодта бынатон ахуырадон хæстæ æмæ XX æнусы райдайæны мыхуыры технологитимæ.
Æрмæстдзард бынæттæ
Тарки
Шамхалдзинады историон центр æмæ мусульмайнаг ахуырады центртæй иу. Йæ ивгъуыд баст у Каспийы былгæрон фæндæгтимæ æмæ сыхагон æхсæнадтимæ.Эндирей
Цæгатхъуымыхъхъаг историйы ахсджиаг центр. Хроникæ, æддаг хабæрттæ æмæ 1722 азы походы документтæ амонынц æмæ æндæр æмæ æндæр æвдисæйнæгтæ æмæ æмæ сæ абарын.Дæллаг Казанище
Абусупьян Акаейы райгуырæн бæстæ. Рухсгæнæджы биографи равдисы бынатон ахуырады бастдзинæдтæ æрвыстдæр мусульмайнаг дунейы фарс.Уллубийаул, историон Бойнак
Фарсыл æвдыст у бынатон мæзджыты документалон къам, конд 2021 азы. Файлы ном æмæ Commons-ы æвдысты датировкæ хицæн кæнынц, уый тыххæй ам нæ дзурæм йæ аразыны бæлвырд азы тыххæй.
Нæмттæ
Лæггæнæгтæ
- Арслан (хъуымыхъаг, тюркаг)
- Батыр (хъуымыхъаг, тюркаг)
- Темир (хъуымыхъаг, тюркаг)
- Таймас (хъуымыхъаг, тюркаг)
- Эртувган (хъуымыхъаг, тюркаг)
- Айдемир (хъуымыхъаг, тюркаг)
Сылгоймæгтæ
- Ойбике (хъуымыхъаг, тюркаг)
- Алтынчач (хъуымыхъаг, тюркаг)
- Юлдуз (хъуымыхъаг, тюркаг)
- Сюйдум (хъуымыхъаг, тюркаг)
- Сюйгюля (хъуымыхъаг, тюркаг)
- Къарлыгъач (хъуымыхъаг, тюркаг)
- Алмакиз (хъуымыхъаг, тюркаг)
- Сююнч (хъуымыхъаг, тюркаг)
Адæм æмæ культурон мысинæг
Иырчи Казак
Хъуымыхъхъаг поэзийы классиктæй иу. Йæ уацмысты истори иртасынц фыстæгтæ, мыхуыртæ æмæ иртасæн куыстытæм гæсгæ.Магомед Эфенди Османов
Ногъай æмæ хъуымыхъхъаг текстты æмбырдгæнæг æмæ мыхуыргæнæг; йæ 1883 азы æмбырдгонд сси ахсджиаг цауы фыст культурæйы.Абусупьян Акаев
Теолог, ахуыргæнæг, тюрколог, тæлмацгæнæг æмæ рухсгæнæг. Райгуырд Дæллаг Казанищейы 1872 азы, амард 1931 азы репресситæ фæстæ.Сакинат Гаджиева
Этнограф, хъуымыхъхъаг адæм æмæ сæ материалон культурæйы тыххæй бындурон куыстыты автор. Йæ иртасæнтæ баст кодтой быдырон куыст æмæ историон материалтимæ.
Медиа
Фотоальбом
Автордзинад æмæ лицензитæ нысангонд æрцæуынц нывты бынæттон фыстæджыты.