← Æппæт адæмтæ
Цæгат Кавказ · Цæцæн
Цæцæйнæгтæ
Нохчий
Цæцæйнæгтæ, нохчий: Цæгат-Скæсæн Кавказы адæмы истори æмæ æвзаг, культурæ, традицитæ æмæ пысылмон дины æввахсæй æввахсæмæ парахатдзинад. Æнæхъæн хронологи æмæ материалтæм æрвитæнтæ.
Кезеной-Амы цадмæ гæсгæ пейзаж · иллюстраци
Æвзаг
Цæцæйнаг (нохчийн мотт)
Бинонтæ
Нах-дагъистаны бино, нахийы къабаз
Нымæц
1 674 854 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)
Истори
Нохчий æмæ историон райгуырæн бæстæ. Чеченæгтæ, сæхи ном нохчий, сты Цæгат-Скæсæн Кавказы бындурон адæмтæй иу. Сæ истори баст у Аргун, Сунжæ æмæ Терчы бассейнты хæхтæ, хæххон разæй æмæ быдыртимæ. Æвзаг хауы нах-дагъистаны бинойы нахийы къабазмæ; æвзагон æрвадæлдзинад ингушæгтæ æмæ бацбийæгтимæ нæ нысан кæны уыцы адæмты иу кæй сты.
Равзæрд æнæ легендарон датæтæй. Этникон æхсæнад историон æгъдауæй арæзт æрцыд бынатон æхсæнæдтæй. Археологон культурæтæ нæ хъæуы автоматикон æгъдауæй æмхуызон кæнын нырыккон адæмимæ. Уымæ гæсгæ бронзæйы æнусы иу культурæйы равзæрды датæ ам нæ пайда кæнынц куыд «чеченæгты райгуырды датæ». Равзæрды тыххæй таурæгътæ æмæ мыггагон рагфысттæ ахсджиаг сты куыд культурон мысинæг, фæлæ сæ хъæуы æмбарын фыст æмæ археологон æвдисæнтæтимæ.
Æхсæнæдтæ æмæ сыхæгтимæ бастдзинæдтæ. Хæххон æмæ быдырон цæрæнтæ баст уыдысты хæдзарадон аивæдтимæ æмæ ралидзæнтимæ. Æрвадæлон иугæндтæ, кæцытæ хонынц тайптæ кæнæ тейптæ, иумæ цæрыдысты территориалон æхсæнæдтимæ. Сæ арæзтад ивта; тайптæ æмæ тукхумты схемæ нæ хъæуы нымайын æнæивгæ разамынды системæйæ æппæт дугтæн. XIX æнусы Лаудаевы æрмæг ахсджиаг у йæхи дугъы æвдисæн куыд у.
XVIII æнусы кæрон æмæ XIX æнус. Шейх Мансуры змæлд, стæй чеченайнаг æхсæнæдты архайд Шамилы имаматы империалон размæцыдты ныхмæ тох æмæ исламон институтты фидардзинадимæ баиу кодта. Хæст æмбарын кодта цæрæнты хæлд æмæ цæрджыты ралидзæнтимæ. Ислам райсын райдыдта уыцы змæлдтæй раздæр; хæстон истори нæ æмбарын кæны райсыны æппæт процесс.
Советон автономи. 1922 азы 30 ноябры сарæзт æрцыд Чеченайнаг автономон облæст. 1934 азы йæ баиу кодтой Ингушæйнаг автономон облæстимæ. Уыцы ивддзинæдтæ хауынц административон институтты историмæ, адæмы равзæрдмæ нæ. Архивон управленийы документон æмбырдгонд амыд кæны бынатон цард æмæ автономийы сфидардзинад фæлгæсын.
Рарвыстдзинад æмæ æрбаздæхт. 1944 азы февралы советон хицауад тыхæй рарвыста чеченæгтæ æмæ ингушæгты сæ фылдæр хай Казахстан æмæ Киргизимæ. Æппæтон этникон репресси бацыд сывæллæттæ, зæронд лæгтæ æмæ фронтæгты бинонтæм. Фæндаг, стонг, рынчындытæ æмæ сæрмагонд цæрæнты режим æркодтой адæмы æппæтон мæлæтмæ. 1957 азы автономи сног кæнын бакуырдта æрбаздæхтмæ, кæцы дарддæр кодта цалдæр азы æмæ æмбарын кодта цæрæн æмæ зæххон зынтæ.
XX æнусы кæрон æмæ диаспорæ. 1994–1996 азты хæсттæ æмæ 1999 азы райдыдта ног хæстон конфликт æркодтой æнæхъæн цæрджыты мæлæт, хæдзæртты хæлд, тыхæй ралидзæн æмæ культурон хæзнаты фесæфт. Бинæгты иу хай æрцард регионы æмæ Уæрæсейы фæстæ. Нырыккон чеченайнаг æмбарынад æмбарын кæны сахарон цард, ахуырад æмæ ивгъуыд бинонтон æмæ диндзардон практикæтæ; йæ нæ хъæуы æрæмбырд кæнын хæстон историмæ кæнæ иу «адæмы миниуæгмæ».
Æвзаг
Чеченайнаг, нохчийн мотт, хауы нах-дагъистаны бинойы нахийы къабазмæ. Æппæтæй æввахс æрвадæлдзинад йæ баст кæны ингушæйнаг æвзагимæ; бацбийнаг дæр хауы нахийы æвзæгтæм. Уыдон сты хином æвзæгтæ, иу нырыккон литературон æвзаджы диалекттæ нæ.
Литературон нормæ бындур æвæрд у быдырон диалектыл. Хъахъхъæд æрцыдысты хæххон æмæ территориалон хуызтæ, уыдонимæ шароевæйнаг, чеберлоевæйнаг, итумкалинæйнаг æмæ аккинæйнаг; кистийнаг диалект æвдыст æрцыд Гуырдзыстоны Панкисы комы. Диалектон хицæндзинæдтæ сты æвзагон наследийы хай.
Фыссыны традицийы пайда кодтой араббаг графикæйæ; XIX æнусы арæзт æрцыдысты кириллон проекттæ дæр. 1925–1938 азты пайда кодтой латинаг бындурæй, 1938 азæй фидар æрцыд нырыккон кириллицæ. Чеченайнаг æвзаг пайда кæнынц бинонты, литературæйы, ахуырады æмæ СМИ-йы. Дывзагондзинад æмæ диаспорæйы æвзæгтæ бафтынц уыцы нывмæ.
Дин æмæ динты истори
Исламы размӕ дӕр динтӕ. Этнографтӕ фыстой ӕрдзон тыхты, сыгъдӕг бынӕтты ӕмӕ фыдӕлты кад кӕныныл, иннӕ дунейы тыххӕй ӕмбарынӕдтыл. Ныффыст нӕмтты ’хсӕн вӕййы Дела, Села ӕмӕ Тушоли. Ацы ӕвдыстӕнтӕ фылдӕрдӕр фӕстаг ныффыстытӕ ӕмӕ нахаг традициты ӕмӕнӕнгӕ иртасыны фӕрцы баззадысты. Уыдон нӕ раттынц бындур рагон чӕчӕнты иумӕйаг, ивгъуыд динӕн системӕ саразынӕн.
Ранӕйы ӕвдисӕнтӕ куыд кӕсын. Б. К. Далгаты куыст бындурӕй ӕвӕры, хаттӕй, 1891–1892 азты хӕххон Ингушетмӕ балцытыл. Зӕронд литературӕйы «чӕчӕнтӕ» дзырд хаттӕй ингушты дӕр ахста. Уый тыххӕй йӕ ныффыст ингушӕг бӕрӕгбон кӕнӕ сыгъдӕг бынат ӕнӕ ӕмбарынгӕнӕй чӕчӕнӕг кӕй хонын хъӕуы, уый нӕй. Абон ацы ӕрмӕджытӕй пайда кӕнынц, ныффысты бынат ӕмӕ историон терминологийы ’мӕ гӕсгӕ.
Чырыстон тӕскъ. Астӕуккаг Кавказы, Аланийы ӕмӕ Гуырдзыстоны ’хсӕн бастдзинӕдтӕ чырыстон ӕмбарынӕдтӕ ӕмӕ ритуалон элементтӕ ӕрхастой. Уыдоны фӕдтӕ бӕрӕг сты таурӕгъты ӕмӕ динӕн лексикӕйы. Хицӕуӕг ӕхсӕнӕдтӕ чырыстон кӕнын нӕ равдисы, ӕппӕт адӕм иумӕйаг чырыстон дин кӕй уыдысты. Зындгонд Тхаба-Ерды аргъуан ныртӕккӕ Ингушеты ис, Чӕчӕны нӕ.
Ислам куыд фӕзынд. Ахсджиаг фӕткъытӕ уыдысты мусульманаг сыхӕгтимӕ бастдзинӕдтӕ, фылдӕрдӕр Дагъистанимӕ: базар, ахуыр, проповедь ӕмӕ хъӕуы ӕхсӕнӕдты бастдзинӕдтӕ. Иртасджытӕ дзурынц рагон къӕппӕтты forskellige датировкӕты тыххӕй. Массонӕйӕ ислам куыд фӕзынд, уый тыххӕй куыстыты сӕрмагондӕй бӕрӕг сты XVI ӕнусы кӕрон ӕмӕ XVII ӕнус, Термаол ӕмӕ Берса-шейхы архайд. Ацы процесс ӕмӕнгӕ цыд ӕмӕ фӕстӕдӕр хӕххон ӕхсӕнӕдты дӕр адарддӕр кодта. Ӕппӕт чӕчӕнты иумӕйаг раивгӕ бон науконӕй кӕй ӕвӕрд ӕрцыд, ахӕм нӕй.
XVIII ӕмӕ XIX ӕнусы фыццаг ӕмбис. Шейх Мансуры проповедь ӕмӕ имамат саразын исламы ӕхсӕнад ӕмӕ шариатон институтты фидар кӕнынӕн баххуыс кодтой. Уый уыд исламизацийы ног къӕпп, кӕцы раздӕр фӕзынд. Бынатон ӕгъдӕуттӕ, адат ӕмӕ динӕн бардзырд ӕмӕнгӕ архайын ӕмӕ ныхмӕ кӕнын дӕр кодтой. Имаматы ӕхсӕнады политикон архайд автоматиконӕй алы цӕрӕгойы персоналон диндзинад нӕ ӕвдисы.
Суннизм, мазхаб ӕмӕ суфизм. Чӕчӕнаг динӕн традицийы фылдӕрдӕр у суннитон ислам шафиитон мазхабы. Мазхаб у бардзырдон скъола, накшбандия ӕмӕ кадирия та сты суфион ӕфсымӕрдзинӕдтӕ исламы мидӕг. Ацы ӕмбарынӕдтӕ хауынц динӕн царды forskellige ӕмхӕстӕтӕм. Вирд нысан кӕны ӕввӕрд дунеон ахуыргӕнӕджы фӕдылдзӕуджыты къорд; уый тайпимӕ автоматиконӕй ӕмӕнг кӕнын нӕ хъӕуы.
Кунта-Хаджи ӕмӕ кадирия. Кунта-Хаджи Кишиев хаджджы фӕстӕ кадирион ахуырад парахат кодта; йӕ тӕскъ уӕззау бӕрӕг 1860-ӕм азты райдайӕны. Йӕ проповедь моралон сӕрӕйфӕлгӕ кӕнын баста хӕсты дарддӕр кӕнынӕй фӕстӕмӕдзӕуынимӕ. Ахсджиаг бынат ахста коллективон зикр, Хуыцауы мысайнаг. Ахуыргӕнӕджы арест ӕмӕ ссылка фӕдылдзӕуджыты ӕхсӕнӕдты цӕрд нӕ фӕхӕлдтой. Йӕ райгуырды аз наукон литературӕйы forskelligӕй ӕвдыст ӕрцыд.
Советон период ӕмӕ сӕнӕйразинад. Антидин политикӕ динӕн лӕгтӕ ӕмӕ динӕн уагдӕтты архайд фӕкъуындӕг кодта. Уымӕ гӕсгӕ бинонты ’хсӕн дин куыд лӕвӕрд цыд ӕмӕ суфион бастдзинӕдтӕ куыд баззадысты, уый, депортацийы дӕр. 1980-ӕм азты кӕронӕй райдайӕны динӕн сӕнӕйразинад райдыдта. 1990-ӕм азты динӕн нормӕ ӕмӕ forskellig мусульманаг къабӕзты ’хсӕн бастдзинӕдты тыххӕй спорӕтӕ дӕр фӕтых сты. Уыдоны forskellig адӕмты ’хсӕн хицӕнтӕй ӕвдисын нӕ хъӕуы.
Дин абон. Ислам баззади бирӕ чӕчӕнты культурон ӕмӕ ӕхсӕнадон царды ахсджиаг хай. Намаз, рамаданы маргъ, Ураза-байрам ӕмӕ Курбан-байрам сты мусульманаг практикӕйы бындур; суфион ӕхсӕнӕдты баззадысты зикр ӕмӕ ахуыргӕнджыты кад кӕнын. Этникон хаст автоматиконӕй конкретон адӕймаджы уырнындзинӕдтӕ сбӕрӕг кӕнын нӕ амоны. Динӕй уырнынджыты процент этникон сфӕлдыстадыл нысан кӕнын нӕ хъӕуы: уый динӕн практикӕ нӕ фӕбӕрӕг кӕны.
Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ
Æвзаг
- Чеченайнаг æвзаг хауы нах-дагъистаны бинойы нахийы къабазмæ.
- Нырыккон официалон фыстæг кириллон алфавиты бындурыл арæзт у.
Æрцард æмæ нымæц
- 2021 азы цы сфыст æрцыд, уымæ гæсгæ Уæрæсейы нымад æрцыд 1 674 854 чеченаг. Уый у этникон нымæц, республикæйы цæрджыты нымæц нæу.
- Чеченайнаг æвзаджы кистийнаг диалект æвдыст æрцыд Гуырдзыстоны Панкисы комы.
Культурæ æмæ цард
- Чъиритимæ конд чепалгаш бахад æрцыд æнæбарон бынатæй наследийы регионтон реестрмæ.
- Истанг у нæуæгъд къуымбил; иу æвæрдгæнæн амалы у хуызджын аппликаци.
Истори
- 1944 азы чеченæгтæ æмæ ингушæгты рарвыстдзинад архивон æрмæджыты æвдыст æрцыд.
- 1957 азы автономи сног кæнын фæндаг бакуырдта æппæтæй æрбаздæхтмæ.
Æнæхъæн хронологи
Астæуккаг æнустæ
Бынатон æхсæнæдтæ æмæ диндзард бастдзинæдтæХох æмæ хохы бынты цæрæг адæмы истори баст у сыхæг кавказаг æхсæнæдтимæ. Нырыккон этнонимтæ нæ хъуамæ механикон æгъдауæй æппæт рагон æхсæнæдтæм æрбахасæд.Ислам парахат кæныны размæ
Бынатон динтæÆрдзы тыхтæ, фыдæлтæ æмæ сыгъдæг бынæттæм кады æвдисæн ис фæстæдæр этнографион фыстытæй. Сæ рагон хронологи нæ бæззы æнæхъæн азы бæрцæй сæвæрын.Астæуккаг æнустæ æмæ райдайæн Ног рæстæг
Чырыстон тæвагтæГуырдзы æмæ æндæр чырыстон сыхæгтимæ бастдзинæдтæ нысан кодтой диндзард æмбарынæдты. Æппæт адæмы иу рæстæджы чырыстон кæныны тыххæй æрмæджытæ нæ бæззынц.XVI æнусы кæрон æмæ XVII æнус
Хъусынæгтæ æмæ исламы парахатИртасæнты сæрмагондæй æвдыст цæуы Термаол æмæ Берса-шейхы архайд. Хицæн æхсæнæдты динмæ æрвитын цыди æдзух; рагон датировкæтæ баззайынц дискуссийы предмет.XVII–XVIII æнустæ
Исламдзинады æнæиувæхтæй парахатДагъистаны бастдзинæдтæ, ахуыр æмæ хъусын кæнын баххуыс кодтой ислам фидар кæнынæн. Хох æмæ быдыры æхсæнæдтæ ацы фæндаг рацыдысты хицæн рæстæджыты.1785 аз
Шейх Мансуры рацыдУшурмайы хъусын уыди змæлды бындур, кæцы иумæ кодта диндзард домæнтæ æмæ уырыссаг размæцыды ныхмæ тох.1785–1791 азтæ
Змæлд рацыд Чечнийы арæнтæйМансуры архайд уыди цæгат-кавказаг масштабы. Ацы этап нæ хъуамæ æмбара куыд чеченæгты æппæт исламон историйы райдайæн.XIX æнусы фыццаг æрдæг
Накшбандийаг традициСуфион бастдзинæдтæ фидар кодтой диндзард хызтæ. Накшбанди у исламы мидæг æфсымæрад, нæ хицæн дин.1830–1850-æм азтæ
Чеченаг æхсæнæдтæ æмæ имаматШамилы имамат тырдæг кодта шариатон институтты архайд фæиуæг кæнын. Йæ бастдзинæдтæ бынатон æгъдау æмæ хицæн æхсæнæдтимæ уыдысты хъæндзинæдджын.1850-æм азтæ
Кунта-Хаджийы хъусыны райдайæнКадирийаг ахуыр парахат цыди ахуыргæнæг æмæ йæ фæстиуджыты фæрцы. Уым стыр бынат ахстой духовон дисциплинæ æмæ æмбырдон зикр.1859 аз
Имаматы царды кæронШамилы асæрфын имаматы хæст фæцис Цæгат-Скæсæн Кавказы. Уый нæу æппæт кавказаг хæстытæ кæрон æмæ нæу чеченаг адæмы сæвзæрды бон.1861 аз
Кунта-Хаджийы хъусыны ногæй райдайæнНаставник æрбаздæхты фæстæ къадириаг æхсæнадтæ тагъд фæрæзыдысты. Йæ хæст æрлæууын кæныны фæдзæхст имаматы раздæры æфсæддон-политикон программæйæ хицæн кодта.1860-æм азтæ
Наставники æрвыст æмæ æхсæнадты цардКунт-Хаджийы æрцахст æмæ æрвыст йæ ахуырады дæттын нæ фæрæстæг кодтой. Фæсхонынджытæ æхсæнадон бастдзинæдтæ æмæ зикр бавæрдтой.1862 аз
Кириллон фыссынады проектАраббаг графикæимæ иумæ рæзыдысты чеченаг æвзаг кириллицæйæ фыссыны проекттæ. Ныры алфавит фæстæдæр сæвзæрд.1872 аз
Умалат Лаудаевы «Чеченаг мыггаг»Чеченаг авторы истори æмæ этнографийы тыххæй рагон куыстытæй иу мыхуыры рацыд. Дзы дзырдтыл ныффыст таурæгътæ хъуамæ хицæн кæной бæлвырд документон датæтæй.1891–1892 азтæ
Далгаты фæзынды иртасæнтæДин æмæ æгъдæутты тыххæй фысттæ ахсджиаг материал систы. Фæзынды куысты хай ингушты ’хсæн цыдис, уый хъуамæ нымад æрцæуа тексты пайда кæнгæйæ.1922 азы 30 ноябры
Чеченаг автономон облæсты саразынРСФСР-ы скондæй автономон облæст сарæзтæуыд. Архивон æмбырдгонд мыхуыр кæны йæ сæвзæрын æмæ æхсæнадон царды документтæ.1925 аз
Латинаг графикæмæ рахизынЛатинаг алфавит чеченаг фыссынады бындур систа æвзагон политикæйы иннæ къахдзæфы.1934 аз
Автономон областты иумæйаг кæнынЧеченаг æмæ Ингушæг автономон облæсттæ баиу кодтой. Ацы административон процесс хицæн этникон идентидзинæдтæ нæ фæсахст кодта.1936 аз
Чечено-Ингушæг АССРИугонд автономи сси автономон республикæ. Советон модернизаци политикон репресситимæ иумæ цыдис.1930-æм азтæ
Диндзæрдæйы цардыл æрхæндæгтæДин ныхмæ политикæ дзырдта динæгъдауадзагтыл, ахуырадыл æмæ æхсæнадон уагдæттыл. Дин дæттын æгасæй нæ фæлæууыд.1938 аз
Нырыккон кириллон бындурЧеченаг фыссынад кириллицæмæ раивдæуыд, æмæ уый нырыккон официалон фыссынады бындур систа.1940 аз
Ансамблы фыццаг гастролон балцыЧечено-Ингушæг зарæг æмæ кафы ансамбль Мæскуы æмæ æндæр сахарты рацыд. Сценæйы аивад фольклорон бынтæ равдисыны ног фæрæз систа.1941–1945 азтæ
Чеченæгты хæсты архайдЧеченæгтæ Сырх æфсады службæ кодтой. Сталинграды тохы зындгонд архайджытæй иу Ханпаша Нурадилов Советон Цæдисы Хъæбатыр систа.1944 азы 23 февралы
Депортацийы райдайæнНКВД чеченæгтæ æмæ ингушты тыхæй ралыг кæнынмæ бавнæлдта. Этникон репресси хæцыд æмбæстæгтыл сæхион аххосæй æнæбастæй.1944–1956 азтæ
Спецпоселенийы цардБинонтæ Хъазахстан æмæ Хъиргъизы бастдзинæдты бын цардысты. Æввахс адæмы æмæ райгуырæн хæдзары фесæфт коллективон мысинагæй сæйраг темæ систа.1956 аз
Сæрмагонд æрцарды къæрттæ сисынСпецпоселенийы уаг æмæ йæ аиуварс кæнын ма нысан кодта æппæт бартæ тагъд рацаразын æмæ æнæкъуылымпыйæ æрбаздæхын.1957 азы 9 январы
Автономи сæрвæрдынЧечено-Ингушæг АССР-ы сæндидзын массæйон æрбаздæхыны бардзырдон бындур систа. Æцæгæй æрлидзæн цыдис æнкъуыстæй.1950-æм азты кæрон æмæ 1960-æм азтæ
Æрбаздæхт æмæ культурæйы цардБинонтæ æмæ цæрæнрæттæ сæндидзыдысты, литературæ, ахуырад æмæ сценæ рæзыдысты. Депортаци фæлæдæр кодта фæлтæрты царды фæлтæрддзинадмæ.1972 аз
Абузар Айдамировы историон прозæЙæ романы сæвзæрын литературон рагондзинады ахсджиаг къахдзæф систа. Музейон материалтæ фыссæджы сфæлдыстад адæмон мысинагимæ баст кæнынц.1980-æм азты кæрон æмæ 1990-æм азты райдайæн
Æвдисæн динмæ æрбаздæхтÆхсæнадон дин ахуырад æмæ æхсæнадон архайд ногæй райдыдтой. Советон динмæ бастдзинад фæивта æндæрхуызон дин æвзагимæ.1994–1996 азтæ
Фыццаг чеченаг хæстХæстон архайд адæмы барты массæйон фесафт, æнæхъæнæг адæмы мæлæт æмæ хæлдтимæ цыдис.1999 азæй
Ног конфликт æмæ адæмы ралидзæнХæсты ногæй райдайæн цæрджыты массæйон ралидзæн систа; ИН-ы УВКБ ралидзæг бинонты уавæр документмæ бафыста.2000-æм азтæ
Сæндидзынад æмæ бинонты мысинагСахарон æмæ культурæйон инфраструктурæйы сæндидзынад хæсты фæстиуджытимæ иумæ цыдис. Бинонты мысинæгтæ æмæ диаспорæйы фæлтæрддзинад адæмы историы хай сты.2021 аз
Уæрæсейы сфыстмæ гæсгæ нымæц2021 азы цыд ВПН-2020, æмæ уый Уæрæсейы 1 674 854 чеченаг бафыста. Уый нæу Чечнийы цæрджытæ æмæ нæу æппæт адæмы нымæц дунейы.2026 аз
Цардæг культурæйон бынты фиксациРегионалон реестр мыхуыр кæны чепалгаш кæныны, истанг æмæ дечиг-пондар саразыны технологитæ. Реестрмæ бахизæны датæ нæу традицийы сæвзæрыны датæ.
Хæринаг
Жижиг-галнаш
Фых карк лӕвӕрд цӕуы тестӕй конд галушкӕтимӕ, бульонимӕ ӕмӕ нурынимӕ. Галушкӕты формӕ ӕмӕ лӕвӕрды сконд бинонты ’хсӕн хицӕн кӕнынц; иунӕг хъӕуаг рецепт нӕй.Чепалгаш
Тӕнкӕгъӕлдзӕг къуымбил чъиритӕ къӕбылайы фаршитимӕ, хаттӕй цӕххӕрон кӕрдӕджитимӕ. Уыдоны фых кӕнынц сурӕгъӕлдзӕг тӕбӕгъыл ӕмӕ сӕ нӕлхӕдӕг хъӕздугӕй сойынц. Гӕды фарш хингалшы фаршимӕ ӕмӕнг кӕнын нӕ хъӕуы.Хингалш
Тӕнкӕгъӕлдзӕг чъиритӕ гӕды фаршитимӕ. Хӕдзарон варианттӕ хицӕн кӕнынц адджындзинад, формӕ ӕмӕ фых кӕныны фӕрцы; уый у цардӕг кулинарон традицийы хай.Хъӕдур ӕмӕ зайӕгой хӕрд
Карк ӕмӕ хъӕбӕрхор ӕмӕ иннӕ хӕрдтӕй уӕлдай, ӕппӕтбон хӕрды ахсджиаг сты хъӕдур ӕмӕ хъӕдурӕй конд продукттӕ, кӕрдӕгтӕ ӕмӕ сезонон зайӕгойтӕ. Бӕрӕгбоны хӕринаг нӕ ӕвдисы ӕппӕт историон рацион.
Адаттæ æмæ традицитæ
Нохчалла
Ацы ӕмбарынад иумӕ кӕны номдзинад, дӕ дзырдӕн дзуаппдарӕн, тӕрхондзинад ӕмӕ иннӕты кад кӕныны тыххӕй ӕмбарынӕдтӕ. Уый ӕвдыст цӕуы куыд этикон идеал; уый нӕу иунӕг фыст закъон ӕмӕ нӕу алы адӕймаджы минеуӕйы ӕвдисынад.Уазӕгуарзондзинад ӕмӕ хистӕрты кад кӕнын
Этикет иумӕ кӕны уазӕгмӕ цӕстдард ӕмӕ фӕлтӕрты ’хсӕн ахасты фӕтк. Минеуӕйы формӕтӕ бинонтӕ ӕмӕ уавӕрмӕ гӕсгӕ сты. Историон ӕгъдӕутты ӕвдисын хъӕуы хицӕн кӕнын ныртӕккӕ царды хъӕуаг бардзырдтӕй.Тайп ӕмӕ бынатон ӕхсӕнад
Тайпон хаст баххуыс кӕны фыдӕлты номхыгъд ӕмӕ равзӕрды тыххӕй мысайнаг хъахъхъӕнынӕн. Территориалон ӕхсӕнад, ӕфсымӕрон бастдзинӕдтӕ ӕмӕ ныртӕккӕ бинонтӕ кӕрӕдзийӕ ивын кӕнӕн ӕмбарынӕдтӕ нӕ сты.Ӕгъдау, динӕн нормӕ ӕмӕ фидын
Адат ӕмӕ шариат историонӕй ӕмӕнгӕ архайдтой. Хистӕртӕ ӕмӕ динӕн авторитетты астӕуккӕнгӕнӕй пайда кодтой конфликттӕ саразынӕн. Тугисӕн историон институтӕй ӕвдисын хъӕуы, ныртӕккӕ чӕчӕнтӕн хъӕуаг нормӕйӕ нӕ.
Уæлæдарæс
XIX ӕнусы кӕрон ӕмӕ XX ӕнусы райдайӕны музейон комплекттӕ ӕвдисынц нӕлгоймаджы дарӕс бешметимӕ, черкескимӕ, ронӕй, папахайӕ ӕмӕ башлыкӕй. Черкескийы ’рдӕг газырницӕтӕ райдайӕны баст уыдысты зарядтӕ хъахъхъӕнынимӕ. Ахӕм элементтӕ Кавказы иннӕ адӕмты дӕр парахат сты; сӕ иунӕг чӕчӕнагӕй нымайын нӕ хъӕуы.
Сызгъæрин бонвæрноны дарæс æмфатæн кодта даргъ къаба, сæргъуылы бас æмæ æрхæндæгтæ; музейы æвдисæнты ис ном гӀабали. Йæ сконд æмæ къаба дæр кодтой рæстæг, кары, фæрæз æмæ дарæсы нысанмæ гæсгæ. Сценæйы дарæс нæу æппæт дугты бонвæрноны дарæсы æнæхъæн копи.
Нæмыг буркæ хъахъхъæдта æвзæр боны тыхæй æмæ уыди фæндаггæнæн бас. Йæ саразын домдта фыды æнцойнæг куыст. Музейы традицийы сæрмагондæй æвдыст цæуы сылгоймæгты стыр роль ацы куысты.
Национ дарæс
Кафт
Социалон æмæ чындзы кафт
Чеченаг традицийы ис дыууæгæй, æмбырд æмæ иунæгæй кафты формæтæ. Чындзы бон кафт иу рæстæджы у æрдзырд æмæ этикеты æвдисæн. Иумæйаг ном «лезгинкæ» нæ равдисы æппæт бынатон хицæндзинæдтæ æмæ нæ нысан кæны, æмæ ис æрмæст иу кафт.Адæмон традици æмæ сценæ
Сценæйы ансамблтæ фольклоры аразынц концертон æххæстгæнæнмæ. Ансамбль «Вайнах»-ы истори æвдисы зарынджы, инструментон музыкæ æмæ хореографийы бастдзинад; йæ фыццаг гастролон балцы уыди 1940 азы.
Музыкæ
Вокалон бынтæм хауынц хъæбатыр-эпикон зарджытæ илли æмæ лирикон зарджытæ. Инструментон мелодитæ кæнæ хъусынæн сты, кæнæ кафты æмбарынц. Инструментты равзæрды тыххæй дзырдæг таурæгътæ сты фольклор, нæ документалон хроникæ.
Дечиг-пондар у традицион æнгуылдзæй цæгъдæн струнон инструмент æфсæнхъæдгæнæн къултимæ; реестры æвдыст цæуы æртæ струнæйы вариант. Æвæрд цæуы нæ æрмæст æххæстгæнæн практикæ, фæлæ дæр къул, фаг æмæ резонаторон хæйтты саразыны технологи.
Музыкалон культурæ иу инструментæй нæ арæнгонд у: музейы æрмæджытæ æвдисынц зурнæ, свирельтæ, цæгъдæн æмæ смычкон инструменттæ. Сæ сконд æмæ сæ фæрæзтæ ивтой. Богослужебон зикр хъуамæ æмбара æппæты фыццаг куыд диндзард практикæ, кæд дæр уый пайда кæны хъæлæс, ритм æмæ змæлдæй.
Куыстытæ
Истанг
Традицион нæмыг гæппæл кæнæ иухуызон у, кæнæ æрхæндæг аппликацийæ фæрæзт. Йæ саразын хауы фыд æмæ нæмыгимæ куыст; æрмæджытæ пайда кодтой бонвæрноны æмæ хæдзары фæрæзты. Реестр фиксирует технологи æмæ йæ нырыккон хæссджыты.Æфсæйнаг æмæ хъæд
Музейы коллекцитæ хъахъхъæнынц хæцæнгæрзтæ, æрхæндæгтæ, хъæдгæнæн фæрæзтæ æмæ инструменттæ. Ацы дзаумæттæ æвдисынц æвзарыны æмæ æрмæджыты иумæйагдзинад сыхæгтимæ. Аив орнамент хъуамæ иртаса æрмæст конкретон датировкæйы дзаумæттыл.Дурæй амаддзаг
Цæрæн æмæ хъахъхъæнæн мæсыгтæ, зæппæдзтæ æмæ фидаргонд цæрæнтæ сты хохы бынты хъæздыг хай. Датировкæ домы конкретон иртасæн; æппæт мæсыгтæ иу æнусмæ нæ хауынц.
Æрмæстдзард бынæттæ
Аргуны ком
Хохы Чечнийы историон ландшафт мæсыгон цæрæнтимæ æмæ дургæнæн арæзтадимæ. Уый у иумæйаг æмæ иу дугмæ арæзт иу объект нæу, фæлæ хицæн бынатон æхсæнæдты мысыны бынат.Ушкалойы мæсыгтæ
Дыууæ мæсыджы, Аргуны комы къæхты рельефмæ баст. Сæ бынат æвдисы хъахъхъæнæн архитектурæйы бастдзинад æрдзы уавæртимæ.Абузар Айдамировы литературон-мемориалон музей
Мескеты хъæуы музей баст у фыссæджы цард æмæ сфæлдыстадимæ. Ам адæмы истори æвдыст цæуы литературæйæ, хикон дзаумæттæй æмæ адæмы мысынæй, нæ æрмæст хæстон мемориалтæй.
Нæмттæ
Лæггæнæгтæ
- Ваха (чеченайнаг)
- Дукхаваха (чеченайнаг)
- Дика (чеченайнаг)
- Канта (чеченайнаг)
- Алхазур (чеченайнаг)
- Куьра (чеченайнаг)
- Мартаг (чеченайнаг; хъæбатыр)
- Бехо (чеченайнаг; хæстон)
Сылгоймæгтæ
- Яха (чеченайнаг)
- Яхийта (чеченайнаг)
- Деши (чеченайнаг)
- Дети (чеченайнаг)
- Зезаг (чеченайнаг)
- Седа (чеченайнаг)
- Кхокха (чеченайнаг)
- Лаина (чеченайнаг)
Адæм æмæ культурон мысинæг
Шейх Мансур, Ушурма
Диндзард хъусынæг æмæ XVIII æнусы кæрон змæлды разамонæг. Йæ архайд у исламдзинады æмæ империалон размæцыды ныхмæ тохы истори.Кунта-Хаджи Кишиев
Духовон ахуыргæнæг, стыр роль æххæст кодта кадирийаг традицийы чеченæгты ’хсæн парахат кæныны. РАН-ы энциклопеди хицæнæй æвдисы йæ ахуыр æмæ йæ хъысмæт ссылкæйы фæстæ.Ханпаша Нурадилов
Чеченæг, Сырх æфсады пулемётчик, Советон Цæдисы Хъæбатыр, Сталинграды тохты архайæг. Йæ мысын хъахъхъæд цæуы музейы экспозициты æмæ уагдæтты нæмтты.Махмуд Эсамбаев, 1924–2000
Кафæг æмæ хореограф, СССР-ы адæмон артист. Йæ дунеон адæмты кафты программæ йæ сæвзæрдта Кавказы арæнтæй дарддæр.Абузар Айдамиров
Чеченаг фыссæг, адæмы мысынимæ баст историон прозæйы автор. Йæ сфæлдыстадмæ сæрмагондæй литературон-мемориалон музей арæзт.
Медиа
Фотоальбом
Иллюстрацитæ сарæзтæуыдысты порталæн æмæ нæу документалон фототæ.