Мæхъхъæл

Мæхъхъæл Стыр Кавказы цæгат къуылыл ис. Быдыртæ æмæ разхохтæ ам æмарæн сты Ассы æмæ Армхийы дæлвæзтимæ, мæсыгджын цæрæнрæттимæ æмæ кувæндонты цыртдзæвæнтимæ. Регионы истори æмбары бынæттон æхсæнадты рæзт, советон автономи, депортаци æмæ æрбаздæхт, нырыккон республикæйы саразын æмæ сæйраг сахар Магасы арæзтад.

Хæххон ком донæн, кæрдæгджын къуылттимæ, хъæд æмæ чъырдурæй конд рæгътимæ — Хæххон пейзаж Мæхъхъæлы комтыты мотивмæ гæсгæ · иллюстраци · Аивадон иллюстраци

534,5 мин.

цæрæг 2025 азы 1 январы, Росстаты æввахсгæ аргъ

3,1 мин.

квадратон километртæ, фæзуат Росстаты бæрæггæнæнтæм гæсгæ

паддзахадон æвзæгтæ: мæхъхъæлон æмæ уырыссаг

Географи детальты

Сахартæ, хъæутæ æмæ районтæ

Мæхъхъæл арæзт у цыппар районы æмæ фондз сахары. Хохы хаймæ хауы Джейрахы район; быдыр æмæ хохы развæдон цæрæнбынæттæ сты ма Назраны, Малгобечы æмæ Сунжæйы районты.

Цæрæн бынæттæ: 122
Территоритæ: 9

Цæрæн бынæтты номхыгъд 2026 азы 8 сентябры. Иу номимæ цæрæн бынæттæ хицæн муниципалон иумæйæдты хицæн æвдыст сты. Хаст æрцыдысты гыццыл цæрæн бынæттæ дæр, кæцыты нæй æрвыст цæрджытæ; цæрджыты нымæц кæмдæр нæ æвдыст у.

Сахарон зылдМагасАстæу: Магас

Сахарон зылдНазраньАстæу: Назрань

Сахарон зылдМалгобекАстæу: Малгобек

Сахарон зылдКарабулакАстæу: Карабулак

Сахарон зылдСунжæАстæу: Сунжæ

РайонДжейрахы районАстæу: Джейрахы хъæу

РайонНазраны районАстæу: Назрань

РайонМалгобечы районАстæу: Малгобек

РайонСунжæйы районАстæу: Сунжæ

Географи æмæ цæрджытæ

Мæхъхъалоны Республикæ хауы Цæгат-Кавказы федералон зылдмæ. Йæ æрдзы ландшафты æвдыст сты æмбырдтæ, разрæбынтæ æмæ Стыр Кавказы цæгат къулы хохы дæттæ. Хохы хай баст у Ассы æмæ Армхи цæугæдæтты бассейнттимæ; республикæйы сæйраг сахар Магас æрбынат кодта æмбырд хайы. Росстаты бæрæггæнæнтæм гæсгæ, Уæрæсейы Банкæйы æрхаст, 2025 азы 1 январмæ цæрджыты нымæц уыд 534,5 мин адæймаджы. Территорийы фæзуат Росстаты 2025 азы æмбырдгонды æвдыст æрцыд 3,1 мин км². Дыууæ бæрæггæнæн дæр æрæвæрд æрцыдысты; цæрджыты аргъæутты датæ баззад нысанимæ æввахс. ; . Нырыккон хæдзарад æмбары базардзинад, арæзтад, хъæууон хæдзарад æмæ индустрион производство. Регионалон экономикæ æмæ сахарты цард æххæст кæнынц хохы хъæуты историон бын.

Регионы адæмтæ

Мæхъхъæлæгтæ

ГӀалгӀай · 517 186 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Мæхъхъæлаг (гӀалгӀай мотт)

Цæцæйнæгтæ

Нохчий · 1 674 854 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Цæцæйнаг (нохчийн мотт)

Бынагъон æхсæнадтæ æмæ æфсымæрон бастдзинæдтæ

Хæххон æмæ быдырон хъæутæ: Мæхъхъæлты истори баст у хæххон дæрддзæгтимæ æмæ развæндагон быдыримæ дæр. Астындзинæдтæ, хæдзарадон бастдзинæдтæ æмæ административон арæнты ивддзинæдтæ бастыдысты уыцы территоритæ.
Бинон, мыггаг æмæ бынагъон æхсæнад: Æфсымæрон бастдзинæдтæ, фыдæлты тыххæй æрхъуыды æмæ хъæумæ хауындзинад ахсджиаг сты традицион æхсæнад иртасынæн. Историон æхсæнадты номхыгъдтæ æмæ сæ нæмттæ хауынц æввахсдæр периодтæм æмæ материалтæм.
Мæхъхъæлтæ республикæйы æдде: Мæхъхъæлон æвзаг æмæ культурæйон традици æвдыст сты Цæгат Ирыстоны æмæ диаспорæйы дæр. Уыцы æхсæнадты истори нæ бон у æнкъарын нырыккон Мæхъхъæлоны Республикæйы арæнтæй.

Æвзæгтæ

Мæхъхъæлон

Æвзаджы хином: гӀалгӀай мотт. Уый хауы нахъаг къордмæ нахъаг-дагъистайнаг æвзагон бинонты, мæцæнæг æмæ бацбийаг æвзæгтимæ. Нырыккон фыссынад пайда кæны кириллон алфавитæй. ; .

Уырыссаг

Республикæйы Конституцийы 14-æм статья равзары мæхъхъæлон æмæ уырыссаг æвзæгты паддзахадон статус. Мæхъхъæлон æвзаг хъахъхъæнын æмæ рæзын кæнын хауы паддзахады хæстæм.

Фыссынад æмæ иртасæн

XX æнусы мæхъхъæлон фыссынад пайда кодта ивгъуыд графикон системæтæй; кириллон алфавитмæ раивд æрцыд 1938 азы. З. К. Мальсаговы куыстытæ фадат дæттынц райдайæн æвзагон политикæ иртасынæн, æмæ Джоханнæ Николсы нырыккон грамматикæ дарддæр æвдыры мæхъхъæлон æвзаджы структурæ. ; .

Цæрджытæ æмæ æхсæнадтæ

Уæлдæр карточкæтæ адæмты тыххæй уацтæм æрвитынц; сæ информацион нымæц нæ нысан кæны Мæхъхъалоны цæрджыты нымæц. Росстаты 2025 азы æмбырдгонды этникон сконд æрæвæрд æрцыд 2021 азы 1 октябры сфæлдыстадмæ гæсгæ: национ хæстæ чи бацамыдта, уыдонæй мæхъхъалонтæ 96,4%, чеченæгтæ 2,5%, уырыссæгтæ 0,7%, æндæр национдзинæдтæ 0,4%. Уый у хицæн нысан йæхи датимæ æмæ нымæцгæнæн бындуримæ.

Мæхъхъæлæгтæ: Республикæйы сæйраг адæм. Порталы хицæн статья снывонд у мæхъхъæлон æвзаг, истори æмæ культурæйон традицитæн.
Цæцæйнæгтæ: Æввахсдæр нахъаг адæм, нырыккон Мæхъхъæлоны цæрджытæй хай. Автономийы иумæйаг истори æмæ адæмы астындзинæдтæ бастынц дыууæ республикæйы дæр.
Уырыссæгтæ æмæ æндæр цæрджытæ: Республикæйы цæрынц ивгъуыд равзæрды адæм. Адæмы истори иртасынц æфхæрдтæ æмæ миграцийы документтæм гæсгæ, цæрджыты нымæц æмæ адæмы иумæйаг нымæцы ’хсæн хицæндзинад хъахъхъæнгæйæ.

Истори

Сæргонд

Тексты стырдзинад

100%

Сæргонд 1 · Рагондзинад

Дæрддзæгтæ æмæ археологион цыртдзæвæнтæ

Ассы дæрддзаджы Мужичи хъæуы цур æрдзырдæг ингæнтæ хауынц æрдæгæвзаг æфсæйнаг дуджы ахсджиаг цыртдзæвæнтæм. 1958 азы археологион публикацийы фыст æрцыдысты нæ эрæйы агъоммæ VI-V æнусты ингæнтæ, дурæй арæзт конструкцитæ æмæ ссаринагтæ, кæдон фадат дæттынц рагон адæмы ингæнывæзт æмæ материалон культурæ иртасынæн.

Археологион иртасæнтæ равдисынц регионы аразгæ истори. Уымæй уæлдай, археологион культурæйы ном, æвзаг æмæ нырыккон этникон хауындзинад нысан кæнынц ивгъуыд фæзындтæ. Рагондзинад æвдисынæн æууæндыдæр у конкретон цыртдзæвæнтæ æмæ датæтæм бындур кæнын, нырыккон адæмæн ам ссарын чи æрцыд, уыцы рагондзинад бафыссынæй.

Фарс 1 æй 1сæргонды 1

Историон очерк бындур æрцыд археологон мыхуыртæ, архивон документтæ æмæ иртастытыл. Нырыккон арæнтæ рагон æхсæнæдтæм нæ æрбахаст æрцыдысты. 1992 азы цаутæ æмæ æнæхъæн цæрджыты хъысмæттæ æркæстæрд æрцыдысты республикæ сарæзты историæй хицæнæй.

Архитектурон бын æмæ æрдзы

Хъæдынеты зылды цæрæн бынæтты æмæ сæрмагонд архитектурон комплекс «Эгикал»-ы тыххæй.

Динмæ гæсгæ бынтæ

Мæхъхъæлы динмæ æууæлты историмæ хауын бынæттон культтæ, чырыстон æмæ мусульмайнаг æвдисæйнæгтæ. Тхаба-Ерды у чырыстон архитектурæйы ахсджиаг æвдисæн. Фæстæдæр æрдæгтæ мусульмайнад æрцыд æвæрд æрæстæгмæ æмæ иумæйаг нæ уыд алыхуызон æхсæнæдты. Мæхъхъæлæгты динмæ æууæлты сæйраг бынат ахсы суннитæг мусульмайнад æмæ суфитæг традицитæ. М. Б. Долгиева мусульмайнады æрдæгмæ кæсы куыд даргъ историон процесс, афтæ нæ, куыд иумæйаг адæмы иумæйаг раивд. Нырыккон цæрджыты индивидуалон уырнындзинæдтæ нæ рауадзынц сæ равзæрдæй.

Куыстытæ, дарæс æмæ фыссæг культурæ

Дурæй аразын, хъæд æмæ згъæр куыст, фæс æмæ царм куыст уыдысты хæдзарады ахсджиаг хай. Куырдтæ аразынц инструменттæ æмæ хæцæнгæрзты предметтæ, хъæдгæнджытæ бæрæгбонон дзаумæттæ, фæс куыст та баст уыд дарæс æмæ фæсдзæуын аразынæй. Мæхъхъæлы паддзахадон музейы этнографийы залæйы æвдыст сты национ дарæс, æвзист æгъдæуттæ, мæсыгты комплексты макеттæ æмæ прикладон аивады уацмыстæ. Музейы атрибуци баххуыс кæны историон предметтæ, нырыккон куыстытæ æмæ реконструкцитæ хицæн кæнынæн. Мæхъхъæлаг фыссынады рæзт æмæ цæуыд ахуыргæнæнгæнджыты, мыхуыргонд рауагъдты æмæ алфавиты тыххæй ныхас кæнынæй. З. К. Мальсаговы 1928 азы брошюрæ у уыцы процессы фыццаг документ. Нырыккон æвзаг ахуыр кæнынц академион грамматикæтæ æмæ лингвистон проектты.

Хæринаг æмæ хæрды культурæ

Мæхъхъæлæгты традицион хæринаг баст у зæххкуыст æмæ фосдары, мæнæу æмæ æхсыры продуктты. Зындгонд хæринæгты ’хсæн ис чапильгаш дзыгъуыд къæбæрттæ. З. М.-Т. Дзараховайы этнографион нывæй номхуынд сты къæбæрттæ къæбæрджын, картоф æмæ кæрдæгджын; фых куы ’рцæуынц, уæд сæ нæлхæй сисынц. «Кхотор» къæбæртты иртасæн ахсы нæ æрмæст сæ аразын, фæлæ ма хæринаджы символон фарс. Хæрд баст у бинонты æмæ æхсæнады цаутæимæ, рецепттæ æмæ лæвæрды иннæтæ ивгъуыд вæййынц рæстæг, бынат æмæ бинонтæм гæсгæ. Этнографион ныв фикси кæны традици, нæ та æппæт нырыккон цæрджытæн иумæйаг хъæугæ рецепт.

Медиа

Мæхъхъæлы хæххон дæлвæзтæ

Мæхъхъалоны хохы дæттæм гæсгæ пейзаж. Уый нæу конкретон бынаты документалон къам. Æцæг архивон нывтæ æмæ зонадон иллюстрацитæ ис багом кæнын дæлдæр ссылкæтæй.

Гимн

Мæхъхъалоны Республикæйы паддзахадон гимн

Мæхъхъæлон

Паддзахадон гимн æрæвæрд æрцыд Мæхъхъалоны Республикæйы Конституцион закъонæй 2010 азы 7 декабры № 57-РЗ. Электронон копи мыхуыргонд æрцыд Президентон библиотекæйæ Адæмон Собранийы материалæй.

Гимны æххæст фидаргонд текст, музыкон редакци æмæ пайдакæныны фæтк ис багом кæнын «Официалон текст» ссылкæйæ.

Хронологи

Цауытæ: 13 / 13

VI-V æнусты нæ эрæйы агъоммæ: Мужичи хъæуы цур Луговойы ингæндоны баныгæдтæ, археологтæй иртаст.
1770: Мæхъхъалон æхсæнæдты минæвæртты арфæ раттын уырыссаг императрицæйæн; уырыс-мæхъхъалон ахастыты рæзты къахдзæф.
1924 азы 7 июлы: Хохы АССР-ы дихгондæй Мæхъхъалоны автономон облæсты сарæзт.
1934: Мæхъхъалоны æмæ Чечняйы автономон облæстыты иугонд.
1936: Иугонд автономийы Чечено-Ингушеты АССР-мæ фæивд.
1944 азы 23 февралы: Мæхъхъалон æмæ чеченæгты æнæфæнды депортацийы райдайæн. 1944 азы автономон республикæ æрхæссæг кодта.
1957 азы 9 январы: Чечено-Ингушеты АССР-ы сфидар кæныны тыххæй указ æмæ раздæхты тыххæй хъæбæрдзинады сисын.
1992 азы 4 июны: Уырыссаг Федерацийы сконды Мæхъхъалоны Республикæ сарæзты тыххæй закъон.
1992 азы октябрь-ноябрь: Горæтгæроны районы осетин-мæхъхъалоны хæстон конфликт, æнæхъæн цæрджыты мæлæт æмæ æнæфæнды рализт.
1994 азы 27 февралы: Æппæт адæмы хъæлæсæй Мæхъхъалоны Республикæйы Конституцийы райсын.
1994: Ног сæйраг сахар Магасы арæзтады райдайæн.
2000 азы 21 декабры: «Эрзи» паддзахадон æрдзы заповедник сарæзты тыххæй уынаффæ.
2000 азы 26 декабры: Мæхъхъалоны Республикæйы сæйраг сахарæн Магасы ном раттыны тыххæй федералон закъон.