← Æппæт адæмтæ
Цæгат Кавказ · Мæхъхъæл
Мæхъхъæлæгтæ
ГӀалгӀай
Мæхъхъæлæгтæ, гӀалгӀай: истори, æвзаг, мæсыгты архитектурæ, æгъдæуттæ æмæ культурæ. Бынатон уырнындзинæдтæ, чырыстон тæваг, пысылмон дины æрæвæрд æмæ уæрæх хронологи материалтимæ.
Хæххон пейзаж Мæхъхъæлы комтыты мотивмæ гæсгæ · иллюстраци
Æвзаг
Мæхъхъæлаг (гӀалгӀай мотт)
Бинонтæ
Нах-дагъистаны бино, нахийы къабаз
Нымæц
517 186 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)
Истори
ГӀалгӀай ӕмӕ сӕ историон райгуырӕн бӕстӕ. Мӕхъӕлӕнтӕ, сӕхи ном гӀалгӀай, сты Астӕуккаг Кавказы бындурон адӕм. Сӕ историон цӕрӕн бынатмӕ хауынц Ассы ӕмӕ Армхи хохы комтӕ ӕмӕ сӕм хӕстӕг быдыртӕ. Абон мӕхъӕлӕнтӕ цӕрынц сӕйраджыдӕр Мӕхъӕлоны, стӕй Цӕгат Ирыстоны, Уӕрӕсейы ӕндӕр регионты ӕмӕ фӕсарӕй. Адӕмы нымӕц нӕ ӕмхуызон у республикӕйы цӕрджыты нымӕцимӕ.
Ӕвзаг ӕмӕ равзӕрд. Мӕхъӕлон хауы нахаг-дагъистанон бинонты нахаг къабазмӕ. Уый хӕстӕг у цӕцӕйнаг ӕмӕ бацбийаг ӕвзагтимӕ, фӕлӕ у хӕдзарадон ӕвзаг. Ӕвзагон иумӕдзинад нӕ нысан кӕны, ӕмӕ нырыккон адӕмтӕн ис иу ивгъуыдӕйӕнӕ дӕр иухуызон дӕлӕвӕрд кӕнӕ иухуызон истори.
Хохы ӕхсӕнӕдтӕ. Мӕсыгджын цӕрӕн бынӕттӕ, зӕххӕфсӕн, фосдарӕн ӕмӕ курӕнтӕ уыдысты бынатон царды бындур. Ӕрвадӕлон иугондтӕ ӕмӕ территориалон ӕхсӕнӕдтӕ дардтой иумӕкусдзинад, аивд ӕмӕ ӕхсӕнадон бастдзинӕдтӕ. Материалон культурӕ райстой сӕ сыхӕгтимӕ иумӕкусдзинады; мӕсыгтӕ нӕ уыдысты мӕхъӕлӕнты иунӕг цӕрӕн бынаты хуыз алы ӕнусы дӕр.
Астӕуккаг ӕнусты бастдзинӕдтӕ. Тхаба-Ерды равдисы бынатон аразӕн традицийы иумӕкусдзинад Фӕскавказы чырыстон арӕзтимӕ. Аргъуан бирӕкъуымон у, ӕмӕ иуӕй-иу аразӕн къахты датӕ иртасӕнты хицӕн кӕнынц. Ӕй нӕ бон ӕнӕмӕнгӕйӕ иу азмӕ афӕдзӕн кӕнӕ йӕ нымайӕн, ӕмӕ ӕппӕт адӕм иу рӕстӕг чырыстон кӕй систы, уымӕн ӕвдисӕн.
Автономи ӕмӕ культурон ивддзинӕдтӕ. 1924 азы бындур ӕрӕвӕрд ӕрцыдис Мӕхъӕлон автономон областӕн, 1934 азы йӕ баиу кодтой Цӕцӕйнаг автономон областӕйы фарс; 1936 азӕй уыдис Цӕцӕйнаг-Мӕхъӕлон АССР. Скъолон ахуыр, мыхуыр ӕмӕ фыст литературӕ фӕрӕзтой советон политикӕйы уавӕрты, кӕцы иумӕ дардта репресситӕ ӕмӕ диндзоны царды арӕнтӕ.
Депортаци ӕмӕ раздӕхт. 1944 азы 23 февралы райдыдта мӕхъӕлӕнтӕ ӕмӕ цӕцӕнты тыхджынӕй ралидзӕн, сӕйраджыдӕр Хъазахстан ӕмӕ Хъыргъызстанмӕ. Коллективон тӕрхон ӕрхаудта адӕмӕн, сӕ хион аххосӕй ӕнӕвӕййӕ. Хъӕнӕг, низтӕ, уӕззау ласт уавӕртӕ ӕмӕ сӕрмагонд цӕрӕн бынӕттӕ ӕркодтой адӕмы массон мӕлӕтмӕ. 1957 азы автономи сӕнӕйфӕлдӕхт кодта раздӕхты фӕндаг; хӕдзӕрттӕ ӕмӕ бартӕ сӕнӕйфӕлдӕхт не 'рцыдысты.
Нырыккон республикӕ ӕмӕ конфликтты уӕззау бын. Мӕхъӕлон Республикӕ саразыны тыххӕй закъон ӕрцыдис 1992 азы 4 июны. Уыцы азы фӕззӕгъы Ирыстон-Мӕхъӕлон конфликт Пригородон районы дардта ӕнӕхъӕн адӕмы мӕлӕтимӕ, хӕдзӕртты хӕлдзинад ӕмӕ массон тыхджынӕй ралидзӕнимӕ. Уыцы цаутӕ хъӕуы ныффыссын документтӕ ӕмӕ адӕмы хъысмӕттӕй, национ нысанимӕ коллективон ӕфхӕрдтӕй йӕхи хизын.
Культурӕ административон арӕнтӕй дӕр фӕстӕмӕ. Литературӕ, бинонтон мысын, ахуыр, профессионалон аивад ӕмӕ диаспорон бастдзинӕдтӕ сты мӕхъӕлӕнты нырыккон царды хай. Литературон уацмыс хъуамӕ бахъахъхъӕна ивгъуыды ахсджиаг нывтӕ, фӕлӕ нӕ ахъаз кӕны зонадон иртасӕны бӕсты: Идрис Базоркины роман «Из тьмы веков» каст цӕуы сӕйраджыдӕр куыд аивадон текст.
Æвзаг
Мӕхъӕлон, гӀалгӀай мотт, хауы нахаг ӕвзӕгтӕм. Йӕ зӕлдзыгон системӕйы ахсджиаг сты зӕлдзыгты дӕргъ ӕмӕ миниуӕгмӕ гӕсгӕ хицӕнтӕ, бӕрзонд консонантон сконд. Грамматикӕйы ис номон къластӕ ӕмӕ эргативон конструкцитӕ; типологион хицӕнтӕ ӕнӕхъӕнӕй ныффыст сты Джоханнӕ Николсы зонадон грамматикӕйы.
Фыст проекттӕ пайда кодтой арабон графикӕйӕ, 1920-тӕ азты та райстой латинаг фысты. 1938 азӕй пайда кӕнынц кириллон фысты. Алфавиты истори хъӕуы хицӕн кӕнын ӕвзаджы историӕй: дзургӕ традици нырыккон скъолон фыстыӕй бирӕ рагондӕр у.
«Сердало» газеты фыццаг номыр рацыдис 1923 азы 1 майы. Иуӕй-иу интернетон ӕрмӕгты цы 1921 азы нысангонд ӕрцыдис, уый ам нӕ фӕлхаты: пайдагонд сты редакцийыхи ӕрмӕгтӕ. Газет сси мӕхъӕлон фыст культурӕйы иу ахсджиагдӕр институттӕй.
Мӕхъӕлон архайы бинонты, литературӕйы, ахуыры ӕмӕ медиайы. Ӕрӕнгӕ у уырыссаг-мӕхъӕлон дывӕзагондзинад; Уӕрӕсейы фӕстӕ ӕвзагон практикӕ дӕр афтид у цӕрӕн бӕстӕйӕ. Ӕвзаг хъахъхъӕнынмӕ хауы бинонтон ӕвӕрд, кӕсын, дзырдуӕттӕ ӕмӕ ахуыргӕнджыты цӕттӕ кӕнын.
Дин æмæ динты истори
Бынаты дзурдтæ. Исламæй размæ æвзаргæ уыдысты æрдзы тыхты культтæ, сыгъдæг бынæттæ, фыдæлтæ æмæ æхсæнадты æххуысгæнджыты кад кæнын. Фыстыты æмбæлынц Дяла, Села, Тушоли æмæ Мятцели. Сыгъдæг бынæттæ æмæ æгъдæуттæн сæ бæрæгбонтæ баст уыдысты зæххкуысты календарь æмæ æхсæнады арæзтимæ. Ацы традицитæ ивтой æмæ нæ арæзтой иу ивгъуыд «рагон ингушты дин».
Фæзты æвдисæйнæгтæ. Б. К. Далгат 1891–1892 азты æмбырд кодта материалтæ ингушты ’хсæн, уыимæ Мецхалы æхсæнады дæр. Йæ цæстæнгас æвдисы, XIX æнусы кæрон дæр бынаты æгъдæуттæ куыд баззадысты. Йæ куысты ном пайда кæны рагон æрбамбырд терминологийæ: ингушты материал æнæбары нæу нырыккон цæцæйнæгтæм афæдз кæнын, æмæ æрдæгæй дæр.
Чырыстон дин æмæ Гуырдзыстонимæ бастдзинæдтæ. Астæуккаг æнусты чырыстон тæвагтæ æрцыдысты Фæскавказимæ бастдзинæдты фæрцы. Ассины комы Тхаба-Ерды у уыцы бастдзинæдты тæккæ ахсджиагдæр æвдисæн. Архитектурон ивдтытæ æмæ гуырдзиаг фыстытæ иртасынц храмы равзæрды тыххæй таурæгътæй хицæнæй. Аргъуаны æвæрд нæ нысан кæны, æппæт хохы æхсæнадты иу æвзарæн дин иу рæстæг куы ’рфидар, уый.
Куыд æвзарæн дин иу рæстæг нæ фæивта. Чырыстон элементтæ, бынаты культтæ æмæ исламы æгъдæуттæ æмæ æрцæуой иумæ. Албогачиевайы иртасæн æмæ йæ академион рецензи æвдисынц, хицæн æхсæнадтæ ног нормæтæ хицæн рæстæджыты куыд райстой. XIX æнусы православон миссийы истори дæр нæ æмбæлы астæуккаг æнусты чырыстон тæваджы историимæ.
Исламы парахат кæныны фæндаг. Мусульмайнаг тæвагтæ æрцыдысты æввахс æхсæнадты фæрцы, фыццаджыдæр Кæсæг-Балхъар, Цæцæн æмæ Дагъистаны. Ахсджиаг уыдысты базар, æрлидзæнтæ, хъусынгæнинæгтæ, ахуыр æмæ дунеон ахуыргæнджыты архайд. XVIII æмæ XIX æнусты ислам æрæвнæлдæгау фидар кодта: быдырон æмæ хохы æхсæнадтæ ацы фæндаг иу рæстæг нæ ацыдысты. Æппæт ингушты иу æвзарæн боны тыххæй материалтæ нæ равдисынц.
Суфийаг ахуыргæнджыты рол. XIX æнусы астæу æмæ дыккаг æрдæгæй ахсджиаг роль хъазыдысты Кунта-Хаджи Кишиев æмæ йæ кадирийаг традицийы фæдонтæ. Кадирийимæ иумæ парахат кодта накшбандийаг традици. Ахуыргæнджытæ æмæ ахуырдзауты ’хсæн персоналон бастдзинæдтæ, бынаты æхсæнадтæ æмæ мæсгуыты цæуын баххуыс кодтой ислам бонвæрнон царды хай кæнынæн.
Мазхаб, тарикат æмæ вирд. Ингушты ’хсæн диндарты фылдæр хай у суннитаг ислам шафиитаг мазхабы. Мазхаб у барадон скъола. Кадири æмæ накшбанди хауынц суфийаг æфсымæрдтæм, æмæ вирд нысан кæны хицæн ахуыргæнæджы фæдонты къорд дæр. Ацы æмбарынæдтæ нæ хъæуы æмбарын этникон къордтимæ кæнæ хицæн динтæй.
Советон бæрæггæнæнтæ æмæ дин райсын. Динон уагдæтты æхгæнын, диндарты æфхæрын æмæ динæн ныхмæ политикæ ивтой æхсæнады царды уавæртæ. Фæлæ бинонты ’хсæн зонындзинæдты лæвæрд æмæ суфийаг бастдзинæдтæ баззадысты, уыимæ депортацийы рæстæг дæр. Советон рæстæджы динон цард æнæхъæнæй нæ фесæфт.
XX æнусы кæронæй сног кæнын. Æвæрд æрцыдысты фадæттæ публикон динон архайд æмæ ахуырæн. Райстой мæзджыттæ, бынаты институттæ, исламы ахуырады центртимæ бастдзинæдтæ. Мусульманты ’хсæн дискусситæ æвдыстой фæлтæрты, динон æвзарæны æмæ традицийы æмбарыны хицæнæйдзинæдтæ. XXI æнусы райдайæны иртасæнты ныффыст нæу уый нысан, æмæ абон дæр æппæт институттæ ивгъуыдæй баззадысты.
Æгъдæуттæ абон. Намаз, рамаданы маргъ, Ураза-байрам æмæ Курбан-байрам ахсджиаг сты мусульмайнаг цардæн. Суфийаг æхсæнадты баззадысты зикры формæтæ, æмæ назымтæ баст кæнынц дунеон мидис ингушты дзурон традициимæ. Æгъдæутты æххæст кæныны бæрц хицæн кæны; этникон хаст нæ нысан кæны адæймаджы персоналон æууæлтæ.
Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ
Æвзаг
- Мӕхъӕлон у хӕдзарадон ӕвзаг, хауы нахаг-дагъистанон бинонты нахаг къабазмӕ.
- «Сердалойы» фыццаг номыр рацыдис 1923 азы 1 майы.
Æрцард æмæ нымæц
- 2021 азы цы сфӕлдыстад скодта, уымӕ гӕсгӕ Уӕрӕсейы нымад ӕрцыдис 517 186 мӕхъӕлоны.
Культурæ æмæ цард
- Музейы этнографион экспозицийы ӕвдыст сты национ дарӕс, ӕнӕхъӕнтӕ, фӕсӕн ӕмӕ хӕдзары дзаумӕттӕ.
- Назымтӕ баиу кӕнынц пысылмон мидис ӕмӕ бынатон фольклорон формӕттӕ.
Истори
- Мӕхъӕлон автономон областы бындур ӕрӕвӕрд ӕрцыдис 1924 азы 7 июлы.
- Мӕхъӕлӕнтӕ ӕмӕ цӕцӕнты массон депортаци райдыдта 1944 азы февралы.
Æнæхъæн хронологи
Астæуккаг æнустæ
Хъæды цæрæнрæттæ æмæ дурæй амаддзагдзинадАссы æмæ Армхийы историон комтæ ссидысты цæрæнрæттæ æмæ амаддзæгты артæн. Конкретон мæсыгтæ æмæ зæппæдзтæн сæ датæтæ хицæн сты.Астæуккаг æнустæ
Чырыстон аргъуан Тхаба-ЕрдыАмады этаптæ равдисынц бынатон æмæ фæскавказаг традициты æвæстиат. Иртасджытæ хицæн кæнынц аргъуаны рагон хæйтты датæйы тыххæй.Пысылмон дин æвæрд æрцыдысты размæ
Бынатон кувæндæттæ æмæ календарьÆрдзы æмæ æхсæнадты æххуысгæнджыты кад кæнын зындгонд у фæстаг этнографион фыстытæй. Сæ бон нæу рацæуын рагон заманты нысаниуæгджын азгайон хроникæ.XVII–XVIII æнустæ
Мусульмайнаг контакттæМусульмайнаг сыхæгты тæваг фæхуыздæр кодта базарад, æрцард æмæ проповедьæй. Хæххон æмæ быдырон æхсæнæдтæ ног практикæтæ истой иумæ нæ.1770 аз
Уæрæсейы администрациимæ бадзырдтæИнгуш æхсæнæдты хайы Уæрæсеимæ ахасттæ сарæзтой ныхас æмæ аргъуынгæнгæ бадзырдты фæрцы. Иумæйаг бынæттон æхсæнæдты нæ хъæуы нымайын иу иумæйаг архайæгæй иу æрмæстдæр акты.XIX æнусы фыццаг æрдæг
Чырыстон мисси æмæ исламдзинадПравославон мисси архайдта исламы парахат кæнынимæ иумæ. Уыцы процессытæ нæ бафидыдтой чырыстон динæн йæ астæуккаг æнусты истори.XIX æнусы астæу
Кадирийаг проповедьКунта-Хаджи æмæ йæ фæдылдзæуджытæ стыр роль сæххæст кодтой суфиаг традици ингушты ’хсæн парахат кæныны хъуыддаджы.XIX æнусы дыккаг æмбис
Ахуыргæнджытæ æмæ ахуырдзауты æхсæнæдтæАрæзт цыдысты бынæттон динхъуыддагъон хызтæ. Вирдтæ хæстой бындурæвæрджыты тæрхон æмæ зикры практикæтæ лæвæрдтой.1861 аз
Гвелетийы ислам райсын: традицион датировкæАлбогачиевайы иртасынады æвдыст æрцыд Гвелетийы цæрджыты динмæ æрвитыны æнæмæнг датировкæ. Уый нæ нысан кæны, æмæ уыцы азы фæцис сæ раздæры æгъдæуттæ.1870-æм азтæ
Чах Ахриевы публикацитæИнгуш этнографы куыстытæ кæсджыты базонгæ кодтой таурæгътæ, дин æмæ æхсæнадон цардимæ.1891–1892 азтæ
Далгаты быдырон фыстытæИртасæг хъусын кодта æгъдæуттæм æмæ ныхас кодта Хæххон Ингушетийы бынæттон традицийы хæссæгтимæ.XIX æнусы кæрон æмæ XX æнусы райдиан
Æгъдæуттæн сæ традициты иумæйаг цардИсламы парахат кæнын нæ фехæлдта æппæт раздæры динтæ. Иуæй-иу бынæтты баззадысты хицæн бынæттон æмæ чырыстон элементтæ.1902 аз
Арабграфикон алфавиты проектИнгуш фыссынады иртасынты æвдыст æрцыд Висангирей Джабагиевы проект. Фыссынады проекттæ размæ цыдысты иумæйаг скъолайы нормæйæ.1920-æм æзтæ
Латинаг фыссынады рæзтАрæзт цыдысты алфавитон проекттæ, ахуырадон материалтæ æмæ фыссынадон ахасты ног уавæртæ.1921 аз
Ингушы зылд Хæххон АССР-ыРангон советон автономи размæ цыд хицæн Ингушы автономон областы арæзтæй.1923 азы 1 майы
«Сердалойы» фыццаг номырРайдыдта ингуш газеты истори, кæцы сси фыссынадон культурæйы сæйраг институттæй иу.1924 азы 7 июлы
Мæхъхъæлоны автономон облæстВЦИК-ы декрет фехæлдта Хæххон АССР æмæ арæзта хицæн автономон областтæ, уыдонимæ Ингушы дæр.1928 аз
Заурбек Мальсаговы чиныг алфавитты тыххæйКультурон куыст æмæ фыссынад иумæйаг кæныны тыххæй публикаци æвдисы уыцы дугъы æвзагон дискусситæ.1929 аз
Адæмон мелодиты нотон фыстИнгуш литературон æхсæнад мыхуыр кодта фондз адæмон мелоди, кæцытæ фыст æрцыдысты Е. А. Колесниковæй.1932 аз
Музыкалон бынты æмбырд кæнынНаукон экспедици æмбырд кодта музыкалон материалтæ ингуш хъæуты. Ахæм фыстытæ систы фольклоры фæстæдæр иртасыны материалтæ.1934 аз
Автономон областты иумæйаг кæнынИнгуш æмæ Цæцæны областтæ иумæйаг æрцыдысты Цæцæн-Ингушы автономон областы.1936 аз
Цæцæн-Ингушы АССР-ы арæзтИумæйаг автономон област райста республикон статус.1938 аз
Фыссынады кириллицæмæ раивдКириллон графикæ сси нырыккон официалон ингуш фыссынады бындур.1930-æм азтæ
Динхæлæвæрдон къæрттæПаддзахады тæваг бахæццæ динхъуыддагъон уагдæттæ æмæ динæгъдæуттæм. Бинонты ’хсæн дин лæвæрд цыд къæртт уавæрты.1944 азы 23 февралы
Ингуш æмæ цæцæнты депортаци райдыдтаНКВД райдыдта тыхæй ралидзын. Архивон æрмæджытæ документ кæнынц массон этникон репрессийы цыд.1944–1956 азтæ
Цард ссылкæйыХъазахстан æмæ Хъыргъызстаны бинонтæ фæрæзтой сæрмагонд æрцарды режимы къæрттæ. Раивд æмæ хæстæджыты фесæфт бавлиядтой цалдæр фæлтæрмæ.1956 азы 16 июлы
Сæрмагонд æрцарды къæрттæ сисынУказ ссæрибар кодта цæцæнтæ æмæ ингушты административон надзоры, фæлæ ма нæ рарвыста сæрибар æрбаздæхыны бар æмæ фесæфт æвзарæн.1957 азы 9 январы
Автономи сæрвæрдынСфидаргонд æрцыд Чечен-Мæхъхъæлон АССР. Кавказмæ массæйон æрбаздæхты ног этап райдыдта.1950-æм азты кæрон æмæ 1960-æм азтæ
Бинонты æрбаздæхт æмæ цардыуаджы сфидардзинадÆрбаздæхгæнджытæ сæмбæлдысты цæрæн æмæ территориалон зындзинæдтæимæ; депортацийы фæстиуджыты æнæаразгæйæ, формалон указæн фаг нæ разындис.1968 аз
Роман «Æнусты тарфæй»Идрис Базоркины уацмыс сси мæхъхъæлон литературæйы сæйраг чингуыты иу æмæ фæрссагдæрæй рацыд фæлтæртыл.1977 аз
Джемалдин Яндиевы поэзийы банымадДжемалдин Яндиев сси Мæхъхъæлоны фыццаг адæмон поэт. Йæ сфæлдыстад райста литературон традици йæ мадæлон æвзагыл.1980-æм азты кæрон æмæ 1990-æм азтæ
Æвдисæн динон цардМусульманон ахуырад æмæ æхсæнадон архайды фадæттæ фæзындысты; дин æмæ паддзахадон институтты ’хсæн ахастытæ ивтой.1992 азы 4 июны
Мæхъхъæлоны Республикæйы саразынÆрцыд ахастдзыд закъон республикæ саразыны тыххæй Уæрæсейы Федерацийы сконды. Уый у административон-политикон веха, нæ та адæмы равзæрды бон.1992 азы фæззæг
Ирон-мæхъхъолон конфликтГæрæтдоны районы хæстон æмбырдтæ æмæ æрцыдысты адæмы мæлæт, заложникты ахст, хæдзæртты æнæаразгæ æмæ адæмы массæйон ралидз.1994 азы 27 февралы
Мæхъхъæлоны Конституцийы райсРеспубликæйы Конституци райст æрцыд æппæтадæмон хъæлæсæй. Официалон текст æвæрд у Президентон библиотекæйы.1999 аз
Цæцæнæй ралидзгæ адæмы райсМæхъхъæлон райста стыр нымæц æнæфæндыгъд переселенецты. Сæ уавæр документгонд æрцыд ИН-ы УВКБ-йæ.2013 аз
Монографи «Мæхъхъæлон»Серии «Адæмтæ æмæ культурæтæ» рацыд коллективон иртасæн истори, цардыуаг æмæ дууон культурæйы тыххæй. Ссылка афарст кæны рауагъды æрфыстмæ.2021 аз
Адæмы нымæц сфыстмæ гæсгæСфыст бафыста 517 186 мæхъхъæлоны Уæрæсейы. Уый у адæмы нымæц, кæцытæ бацамыдтой сæ националондзинад, нæ та Мæхъхъæлоны цæрджытæ æмæ нæ та æппæтдунеон диаспорæ.2023 аз
Музыкалон культурæйы ног иртасæнДзаурова æмæ Гогиевы рауагъд баиу кодта фæлгонц æмæ архивон материалтæ, æмæ дзы ис инструменттæ æмæ музыкантты тыххæй бæрæггæнæнтæ.
Хæринаг
Дулх-хьалтам
Фыдуаджи æмæ ныхасæй конд фых дзидза. Æрбахæссын хъæуы бульон дæр; дзидза æмæ кафтæн йæ сконд афтæ дæр бæстон æмæ бинонты рецептмæ гæсгæ вæййы.ЧӀапильгаш
Тæнæг къæбæртæ, сæ мидæг æрæвæрдæй, зындгонд хæринаггæнæн продуктты иу хуыз. Уыцы ном уырыссагау фыст материалты forskellig.Сискал
Нартхор кæнæ чурек, æрвылбоны хæринаггæнæдимæ баст. Йæ бынат хæринаггæнæн хæдзары хъуамæ æркæсайæ æмæ æхсырæй конд продукттимæ, сезонон кæрдæгтимæ æмæ æндæр хæринæгтимæ иумæ.Æхсырæй конд хæринаг æмæ сезонон продукттæ
Хæринаггæнæны цистæ, къæбæр, сой, мæнæу æмæ зайæгойтæ сты ахсджиаг. Бæрæгбоны дзидзайы фынг нæ равдисы историйы хæринаггæнæны æппæт æвджиддзинад.
Адаттæ æмæ традицитæ
Эхь-эздел
Æхсæнадон æгъдæуттæ намыс, кад æмæ аргъауы æгъдауы тыххæй. Эздел æвдисы ныхасы æмæ бæрнлæвæрды идеал, æмæ нæ у æппæт бинонтæн иухуызон, æнæивгæ фыст кодекс.Уазæг, хистæртæ æмæ æххуыс кæрæдзийæн
Традицион этикæйы аргъ кæнынц уазæгмæ кад, хистæртæм æрдзырд æмæ æфсымæртæ æмæ сыхæгтæн æххуыс. Æгъдауы конкретон формæтæ ивынц æхсæнадон цардимæ иумæ.Æфсымæрдзинад æмæ бынатон æхсæнад
Тейпмæ хаст æвзарынц равзæрды тыххæй æрмæстдæр. Æфсымæрон къордтæ, хъæуы æхсæнадтæ æмæ нырыккон бинонтæ æххæст кæнынц forskellig функцийтæ; уыдон нæ аразынц иу æнæивгæ политикон системæ.Адат, шариат æмæ фидыд
Æгъдауы бар æмæ динмæ гæсгæ нормæтæ историон æвæстиатæй архайдтой. Барвæндагон плюрализмы иртасæнтæ равдисынц традицион æвæстиат æмæ нырыккон паддзахадон институтты ’хсæн хицæн. Тугисын æмæ адавд нæ равдисынц ам куыд нырыккон культурæйы хъæугæ нормæтæ.
Уæлæдарæс
Лæггæнæджы бæрæгбоны дзаумæттæм хауыд бешмет, черкеска, рон æмæ сæргæхц; сылгоймаджы дзаумæттæ уыдысты даргъ къаба, сæргæхц æмæ æртæгтæ. Музейы коллекцитæ амонынц конкретон формæтæ, къабатæ æмæ детальтæ кæсын, æмæ нæ æппæт рæстæгмæ иу универсалон дзаумæттæ.
Дзаумæтты æвдыст цыдысты фæрæз, æвзарæн, нысан æмæ сыхæг адæмтимæ бастдзинæдтæ. XIX–XXI æнусты ивыдысты динмæ гæсгæ домæнты тæваг дæр. Нырыккон пысылмон дресскод, историон регионты дзаумæттæ æмæ сценæйы дзаумæттæ хъуамæ хицæн кæной.
Дæлдæр конд фото 2013 азы конд æмæ равдисы нырыккон экспозицион æвдыст ингуш сылгоймаджы дзаумæттæй. Уый нæу рагон адæймаджы къам кæнæ æвдисæн æппæт детальты нысанон датæйы тыххæй. Автор æмæ лицензи æвдыст сты нывы бын.
Национ дарæс
Кафт
Ловзар
Ном баст у бæрæгбоны ныхас, кафт, худæг æмæ чындзы культурæимæ. Уый у фæрæздæр æхсæнадон практикæ, æмæ нæ иу æнæивгæ кафты ном.Традици æмæ концертон сценæ
Сценæйы хореографи æвзары æмæ аразы адæмон змæлдтæ. Бинонты кæнæ бæрæгбоны фольклорон практикæ æмæ ансамблы постановкон номыр нæ сты иухуызон æвдисæнтæ.
Музыкæ
Музыкалон культурæмæ хауынц эпикон хъæрæгъд иллитæ, лирикон æмæ æгъдауон жанртæ. Нарты кадджытæ æмæ иллитæ хъахъхъæнынц æрмæстдæр æвзарæн æмæ æгъдауон идеалтæ, æмæ нæ сты цаутæйы æцæг летопись.
Историон инструментты ’хсæн иртасджытæ афыссынц струнæйон щипковон дахчан пандар æмæ смычкон хуызтæ. Архивон къамтæ æмæ аразыны методты тыххæй бæрæггæнæнтæ æххуыс кæнынц историон инструменттæ æмæ нырыккон реконструкциты ’хсæн хицæн иртасынæн.
Назымтæ сты пысылмон æмæ бынатон дзырдон традициимæ баст духон зарджытæ. Магометбашир Матиевы иртасæн афыссы солистты æххæстгæнæн хоры æмварынгæндимæ æмæ репертуары бастдзинад ахуыргæнджыты тыххæй æвзарынимæ. Динмæ гæсгæ зикр нæ хъуамæ æрфыссой æрмæстдæр куыд æхсызгон кафт.
Куыстытæ
Дурæй архитектурæ
Мæсыгтæ, зæппæдзтæ æмæ культон амаддзæгтæ равдисынц амаддзагдзинады forskellig хæслæвæрдтæ. Иртасыны рæстæджы ахсджиаг сты йæ функци, йæ ивдтæ æмæ бынатон традици.Фыд, къаба æмæ æртæгтæ
Этнографион экспозици хъахъхъæны фыдæй конд продукттæ, дзаумæттæ æмæ æвзист æртæгтæ. Куысты фæрæзтæ уыдысты хæдзарон хæдзарады æмæ аивадон культурæйы хай.Металл æмæ хæдзарон дзаумæттæ
Æрхуыйæй конд къуыпптæ, агъдтæ, æртæгæнæн дзаумæттæ æмæ хъæдæй конд дзаумæттæ равдисынц предметы формæ æмæ йæ æрвылбоны хæслæвæрдимæ бастдзинад. Предмет, кæцыйы равзæрд æвдыст у, информативдæр у æнæбары декоративон нывæй.
Æрмæстдзард бынæттæ
Эгикал
Таргимы комы историон мæсыгон хъæу. Царды æмæ хъахъхъæныны амаддзæгтæ аразынц иу культурон ландшафт; хъæуы истори дæр баст у бинонты æвзарынимæ æмæ литературæимæ.Тхаба-Ерды
Ассы комы рагон чырыстон аргъуан. Йæ архитектурæ, фысттæ æмæ амады этаптæ сты зонадон иртасæнты предмет, уымæ гæсгæ æнæбары къопп «афæдз афæдзы амад» нæ фаг у.Джейрах-Ассины музей-хъахъхъæнæн
Уагдон иртасы æмæ хъахъхъæны Хъæды Ингушетийы историон-архитектурон бынтæ. Амаддзæгтæ хъуамæ кæсой ландшафтимæ æмæ сæ иртасыны документгонд историимæ иумæ.Ингушетийы паддзахадон бæстæзонæн музей
Назраны этнографион фондтæ равдисынц цард, дзаумæттæ, куысты фæрæзтæ æмæ аивадон культурæ. Музейы коллекцитæ амонынц æрвыстæй конд æмбырдтæ конкретон предметтимæ æркæсын.
Нæмттæ
Лæггæнæгтæ
- Ваха (мӕхъӕлон)
- Дукаваха (мӕхъӕлон)
- Дика (мӕхъӕлон)
- Алхазур (мӕхъӕлон)
- Борза (мӕхъӕлон)
Сылгоймæгтæ
- Яха (мӕхъӕлон)
- Яхийта (мӕхъӕлон)
- Дашо (мӕхъӕлон)
Адæм æмæ культурон мысинæг
Чах Ахриев
XIX æмæ XX æнусы райдайæны ингуш этнограф æмæ рухстауæг. Йæ куыстытæ динмæ гæсгæ уырнындзинæдтæ, таурæгътæ æмæ æхсæнадон царды тыххæй сты ахсджиаг рагон фыст материалтæ.Заурбек Мальсагов
Æвзагзонæг æмæ рухстауæг, баст нырыккон ингуш фысты сæвзæрдимæ. Йæ 1928 азы куыст афыссы культурон аразынад æмæ алфавитты иумæкодтад.Идрис Базоркин
Фыссæг, роман «Æнусты тарæй»-ы автор. Национ библиотекæ хъахъхъæны йæ уацмыстæ, рауагъдтæ æмæ литературон бынты тыххæй бæрæггæнæнтæ.Джемалдин Яндиев, 1916–1979
Поэт, ингушæгау фыста; йæ æмдзæвгæтæ уырыссагау раивдæуыдысты. Библиотекæйы архивон коллекцимæ хауынц къухфысттæ, документтæ æмæ сфæлдыстады тыххæй материалтæ.
Медиа
Фотоальбом
Иллюстрацитæ сарæзтæуыдысты порталæн æмæ нæу документалон фототæ.