Цæгат Ирыстон Алани

Цæгат Ирыстон Алани баиу кæны Стыр Кавказы цæгат къуылдымы быдыртæ æмæ хæххон дæлвæзтæ. Дзæуджыхъæу, Дигорæ æмæ Даргъæвс равдисынц йæ историйы æндæр æмæ æндæр æрдæгтæ: сахарон цард, æрдзы ландшафттæ, алайнаг бын æмæ хæххон æхсæнæдты культурæ. Ирон æвзаг хауы индоевропæйаг мыггаджы ирайнаг къабаз.

Хохы ком, дурджын цæугæдоны фад, хъæдбыдырджын къултæ æмæ бæрзонд рæгътæ — Хохы Дигори: Урухы сæрвæтты мотивтæм гæсгæ пейзаж · иллюстраци · Аивадон иллюстраци

678,8 мин.

цæрæджы 2025 азы 1 январмæ, Уæрæсейы Банчы профилы Росстаты æввахсдзырд

8 мин.

квадратон километры, территорийы æввахсдзырд фæзуат

паддзахадон æвзæгтæ: ирон æмæ уырыссаг

Географи детальты

Сахартæ, хъæутæ æмæ районтæ

Цæгат Ирыстон-Аланийы ис аст административон район. Дзæуджыхъæу иу хицæн сахарон зылд аразы. Сахартæ Алагир, Æрыдон, Беслæн, Дигорæ æмæ Мæздæг баст сты сæхи районтимæ.

Цæрæн бынæттæ: 223
Территоритæ: 9

Цæрæн бынæтты номхыгъд 2026 азы 8 сентябры. Иу номимæ цæрæн бынæттæ хицæн муниципалон иумæйæдты хицæн æвдыст сты. Хаст æрцыдысты гыццыл цæрæн бынæттæ дæр, кæцыты нæй æрвыст цæрджытæ; цæрджыты нымæц кæмдæр нæ æвдыст у.

Сахарон зылдДзæуджыхъæуАстæу: Дзæуджыхъæу

РайонАлагиры районАстæу: Алагир

РайонÆрыдоны районАстæу: Ардон

РайонДигорæйы районАстæу: Дигорæ

РайонИрафы районАстæу: Чиколайы хъæу

РайонКировы районАстæу: Эльхотовойы хъæу

РайонМæздæджы районАстæу: Мæздæг

РайонРахизфарсы районАстæу: Беслан

РайонСахармæ ’ввахс районАстæу: Октябрьскеййы хъæу

Географи æмæ цæрджытæ

Республикæ æрбынат кодта Стыр Кавказы цæгат къуылыл. Быргъон хай æмæ развæлгъаутæ æнгом сты даргъ хæххон дæлдæрттимæ. Терк ацæуы Дзæуджыхъæуыл; хæххон Дигори баст у Урухы бассейнимæ. Æрдзы уавæртæ ивынц бæрзондимæ: æрæвæрд быргътæй хъæдтæ, хъæдбынтæ æмæ бæрзонд хæхтæм. Фæзуат у 8 мины км² æввахс. Цæрæг адæм 2025 азы 1 январмæ арæзт æрцыд 678,8 мин адæймаджы. Дыууæ нымæцы дæр æввахсдзыд сты æмæ нæ нымайынц 2026 азы бæлвырд нырыккон статистикæйыл. Хъæууон хæдзарад, индустри æмæ сахарон экономикæ бахъæуынц хæххон дæлдæртты туристон нысанимæ. Кавказы хохы сæрты бастдзинæдтæ ахсджиаг сты регионы бынаты тыххæй.

Адæмтæ æмæ баст материалтæ

Ирæттæ

Ирон · Дигорон · 485 646 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Ирон æвзаг: ирон æмæ дигорон

Мæхъхъæлæгтæ

ГӀалгӀай · 517 186 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)

Мæхъхъæлаг (гӀалгӀай мотт)

Æвзагон æмæ бынатон традицитæ

Ирон традици: Ирон диалект у ирон æвзаджы æппæты парахатдæр литературон нормæйы бындур. Йæ дзурджытæ цæрынц Ирыстоны алыхуызон районты æмæ йæ æддаг дæр.
Дигорон традици: Дигорон диалектæн ис йæхи литературон нормæ. Дигорон æвзагон æмæ культурæйон традици баст у æппæты фыццаг Цæгат Ирыстоны ныгуылæн хайимæ.
Хæххон дæлдæртты æхсæнæдтæ: Историон территориалон æхсæнæдтæ æмæ нырыккон административон районтæ нæ æмхуызон сты. Къæхты кæнæ хъæумæ хауын нæ аивы æвзагон æмæ этникон хиæмбарынад.

Æвзæгтæ: статус æмæ фыссынады традицитæ

Ирон æвзаг

Ирон æвзаг хауы ирайнаг къордмæ ирайнаг къабазы индоевропæйаг æвзæгты. Уый хъахъхъæны историон бастдзинад алайнаг æвзагон традициимæ. Сæйраг диалекттæ, ирон æмæ дигорон, хицæн кæнынц фонетикæйæ, дзырдуатæй æмæ грамматикæйæ. Дигоронæн ис йæхи литературон нормæ. Нырыккон фыстæг у кириллон бындурыл, алфавиты архайдæуы дамгъæ Æ/æ.

Паддзахадон æвзæгтæ

Республикæйы Конституци фидар кæны ирон æмæ уырыссаг æвзæгты паддзахадон статус. Уырыссаг архайдæуы ахуырады, гæзæрдзурды æмæ æхсæнады ’хсæн ирон æвзагимæ æмвæнд. Æвзагон практикæ иу биноантæ кæнæ цæрæнбынаты нæ бæлвырд кæны иу этникон категорийæ.

Æвзаг ахуыр кæнын

В. И. Абайы историон-этимологион дзырдуат æххуыс кæны ирон лексикæйы равзæрд æмæ æндæр æвзæгтимæ бастдзинад ахуыр кæнынæн. Цифрон верси саразынц ирайнаг æвзæгты æмæ теоретикон лингвистикæйы специалисттæ. Æвзаг æмæ йæ диалектты тыххæй бæрæггæнæнтæ хъуамæ хицæн кæной æппæт дунейы ирæтты æмбæстон нымæцæй.

Цæрджытæ æмæ культурæйы æрдæгъд

Æхсæнадты историтæ бахъæуынц регионы историмæ. Адæмты карточкæты нымæцтæ нæ сты Цæгат Ирыстоны цæрæг адæмы статистикæ.

Ирæттæ: Республикæйы сæйраг адæм. Йæ æвзаг æмæ культурæйон истори æвдыст æрцыд Цæгат Ирыстоны æддаг дæр.
Уырыссæгтæ, мæхъхъæлæгтæ æмæ æндæр цæрджытæ: Республикæ бирæнацион у. Сахар æмæ хъæуы æхсæнæдты истори баст у æрцæуын, базар, паддзахадон политикæ æмæ арæнты ивдтимæ.
Сахарон æмæ хъæуон цард: Регионтæ æмбæстон цæрджыты нымæц баст у æппæт æрвыстæй цæрджытимæ, сæ национдзинад кæмæн нæ бакæсгæйæ. Уый нæ у ирон адæмы нымæц.

Цæгат Ирыстоны истори

Сæргонд

Тексты стырдзинад

100%

Сæргонд 1 · Рагондзинад

Кобаньаг культурæ æмæ археологион бынтæ

Кобаньаг рагондæртæ ахсджиаг бынат ахсынц Централон Кавказы археологийы. Кобаньаг ингæны бронзæйæ дзаумæттæ ссис регионы фыццаг музейон æмбырдты хай. Терчы облæсты музей, 1893 азы бындур æрæвæрд, у нырыккон Национ музейы развæлгъау.

Археологион культурæ бæлвырд кæнынц ссарындзты комплекс æмæ æгъдæуттæ, нæ нырыккон национдзинад. Рагон цæрджыты истори реконструкци кæнынц æрмæстдæр æмхуызон кæнынæй, фыстæг æвдисæнттæ æмæ æвзагон бæрæггæнæнтæй.

Фарс 1 æй 1сæргонды 1

Краткий исторический обзор. Датировкæтæ æмæ интерпретацитæ бæрæггонд æрцыдысты зонадон æмæ фыццаг материалтимæ; нырыккон арæнтæ нæ æрбахаст æрцыдысты рагон паддзахадтæм.

Даргавс æмæ æрдзы бын

Даргавсы некрополь у федералон нысаниуæджы æмвæндон æмæ Национ музейы филиал 1978 азæй. Склепон архитектурæ æмæ музейон ссаринагтæ амонынц иртасын ингæнты арæзт æмæ бынæттон æхсæнадты материалон культурæ. Некрополмæ бацæуын домы кад ингæнты бынатмæ. «Алани» национ парк сарæзт æрцыд 1998 азы 18 февралы хæххон Дигорийы. Йæ ландшафттæ баст сты Урухы æмæ Ахсинтойы сæртимæ. Маршрутты, æрдзы хъахъхъæныны æгъдæутты æмæ территорийы бацæуыны тыххæй информаци балхæнын хъæуы дирекцийæ раздæр, цæуынæй.

Диндзард традицитæ

Цæгат Ирыстоны диндзард царды ис православи, ислам æмæ бынæттон ирон æгъдæуттæ. Ирон кæнæ дигорон æвзагон традицимæ хастæй нæ бæрæг кæнынц адæймаджы дин. С. А. Штырковы иртасæнтæ равдисынц, куыд традиционалистон змæлдтæ ногæй æмбарынц фыдæлты бын æмæ диндзарды бынат нырыккон идентионады. Святлищатæ, кувæндон æмбырдтæ æмæ бинонты æгъдæуттæ ис историон æмæ нырыккон контексттæ. Популярон дзырдтæ алы культы бæлвырд бонты тыххæй нæ баивынц материалты иртасæн.

Эпос, литературæ æмæ музейон коллекцитæ

Ирон нарты кадджытæ Кавказы нарты эпосы уæрæхдæр дунейы хай сты. Сæ иртасынц дзургæ ныхасы нымадæй, сюжетты варианттимæ, фыстыты æмæ литературон æвзарæнты историимæ. Эпикон радзырд нæу цаутæн сæ дзырдбаст хроникæ кæнæ археологион цыртдзæвæн иу адæмæн хауыны ’вдисæн. Национ музей æмæ йæ филиалтæ хъахъхъæнынц археологион ссарттæ, этнографион дзаумæттæ, аивадон æмæ литературон материалтæ. Музейон хызтæм хауынц Коста Хетагуровæн сæвæрд æмæйдæттæ, уыдонимæ Нары музей-хæдзар. Дзаума, æрдзынтæ, æвзист æмæ æфсæйнаг дзаумæттæ æмæ бæрæгбонон мигæнæнтæ иртасынц æцæг предметтæ æмæ сæ равзæрды ’вдисæнтæм гæсгæ. Даргавсы ссарындзæуæгдæртæ бæрæг кæнынц, куыд æмбæрст вæййы раздæр æмæ фæстæдæр дуджыты къабаз æмæ курдиат. Сценæйы дзаума кæнæ æвдыст ныв нæ хъуамæ æвдыст æрцæуа рагон дзаумайы документалон равдисæнæй.

Хæринаг æмæ хæрды культурæ

Чъиритæ, дзидзаджын хæринæгтæ, æхсырæй конд продукттæ æмæ традицион бæгæны баст сты ирон хæдзарад æмæ æгъдæуттæн. Этнографион нывтæм гæсгæ бæрæгбоны фынгыл æртæ чъирийы æвæрын ахсджиаг бынат ахсы. Рецепттæ æмæ хæринагæн йæ сконд афтиддæр аххос, бынат æмæ бинонты æгъдаумæ гæсгæ вæййынц. Фынджы æгъдæуттæм хауынц ролтæ дих кæнын, хистæрдзинад æмæ кувæг ныхæстæ дзурын. Чъириты нымæц æмæ сæ æвæрыны фæтк баст сты æгъдауы хуызимæ; бæрæгбон æмæ хæрæфырты æгъдæуттæ хицæн кæнынц. Æртæ чъирийы символизмы популярон иунæг æмбарынад нæ хъуамæ æххæст кæна æппæт дугтæ æмæ бинонтæм.

Медиа

Цæгат Ирыстоны хæххон ландшафттæ

Дигорийы хæхтæ æмæ Урухы сæрты мотивтæм гæсгæ пейзаж. Уый у аивадон интерпретаци, æмæ · иллюстраци Æцæг нывтæ дæргъвæтин музейон материалты ис дæлдæр.

Гимн

Цæгат Ирыстон Алани Республикæйы паддзахадон гимн

Уырыссаг · уырыссаг верси

Гимн райст æрцыд Уæлдæр Советæй 1994 азы 24 ноябры уынаффæмæ гæсгæ. Паддзахадон символы тыххæй информаци мыхуыр æрцыд республикæйы официалон порталы.

Бæлвырдгонд текст æмæ паддзахадон гимны тыххæй информаци ис официалон порталы «Официалон текст» ссылкæйы.

Хронологи

Цауытæ: 13 / 13

III-V æнустæ: Цæгат Кавказы райдайæн алантæ: М. П. Абрамовайы монографийы иртæст къæпхæн.
XIV-XIX æнустæ: Даргавсы некрополы æмвæндон бонтæ музейон датировкæмæ гæсгæ, XIX æнусы фыццаг æртыккаг хаймæ.
1784: Терчы былыл Дзæуджыхъæуы фидарæн бындур æвæрын.
1893: Терчы облæсты музейы бындур æвæрын, Национ музейы развæлгъау.
1924 азы 7 июлы: Цæгат Ирыстоны автономон облæст саразын.
1925: Цæгат Ирыстоны зонадон-иртасæн институт саразын.
1936 азы декабрь: Автономон облæсты фæивд Цæгат Ирыстоны АССР-мæ.
1944: Ингуштæйы депортаци æмæ Чечено-Ингушеты АССР-ы территоритæ ногæй дих кæнын.
1992 азы октябрь-ноябрь: Ирон-ингушон хæстон конфликт, æнæхъæн адæмы ’хсæн фæмард æмæ мæнгæй ралидзæн.
1994 азы 12 ноябрь: Республикæйы Конституци райсын.
1994 азы 24 ноябрь: Паддзахадон гимн райсын Уæлдæр Советæй уынаффæмæ гæсгæ.
1998 азы 18 февраль: «Алани» национ парчы бындур æвæрын.
2004 азы 1-3 сентябрь: Бесланы 1-æм скъолайы бастдзинад æмæ заложникты фæмард.