← Æппæт адæмтæ
Цæгат Кавказ · Цæгат Ирыстон Алани
Ирæттæ
Ирон · Дигорон
Ирæттæ: алайнаг бынтæ, ирон æмæ дигорон традицитæ, æвзаг, культурæ æмæ хохы æхсæнадты цард. Динты истори, чырыстон дин æмæ пысылмон дины парахат, материалтимæ æнæхъæн хронологи.
Хохы Дигори: Урухы сæрвæтты мотивтæм гæсгæ пейзаж · иллюстраци
Æвзаг
Ирон æвзаг: ирон æмæ дигорон
Бинонтæ
Индоевропæйаг мыггаг, скæсæйнаирайнаг къорд
Нымæц
485 646 Уæрæсейы (2021 азы сфыст)
Истори
Централон Кавказы адæм. Ирæттæ цæрынц Сæйраг Кавказы хохы дыууæ фарсыл, Уæрæсейы æндæр регионты æмæ æндæр бæстæты æмбырдтæты. Сæ историмæ хауы ирайнаг æвзагон бынтæ, алайнаг рагондзинад æмæ Кавказы цæрджытæимæ бирæ æнусты дæргъы цæдис. Этникон хаст автоматикон æгъдауæй не сæмбæлы гражданинады кæнæ цæрæнбынатимæ.
Алайнаг бынтæ. Ирон æвзаг дарддæр кæны алайнаг æвзагон традици. Уымæй уæлдай, астæуккаг æнусты Алани нæ уыд нырыккон адæм кæнæ паддзахады æнæхъæн копи: йæ цæрджытæ, политикон арæнтæ æмæ культурон бастдзинæдтæ ивта. Хицæн археологон комплексты равзæрд иртасæн предметæй баззайы.
Райдайæн алантæ. III æмæ V æнусты археологон материалтæ æвдисынц алайнаг культурæйы сæвзæрд Централон Цæгат Кавказы æмæ йæ бастдзинад сарматты дунеимæ. Ингæн, ахæм æрмæг кæнæ ныгæныны æгъдас йæхæдæг нæу алы ныгæдæджы этникон хасты паспорт.
Астæуккаг æнусты бастдзинæдтæ. Алани бастдзинад кодта Византиимæ, Абхазы паддзахадимæ, Гуырдзыстонимæ æмæ быдыры цæрджытимæ. Христианон мисситæ, дипломати æмæ аргъуанты аразын ссисты йæ историмæ хауæг хъæугæ хæйттæ. Патриарх Николай Мистичы фыстæгтæ сты уыцы бастдзинæдты тыххæй фыстон материалтæй иу.
XIII æмæ XIV æнусты æрбабырстытæ. Монголон балцытæ æмæ сæ фæстæг хæстытæ, æмæ 1395 азы Тимуры балц дæр, хæлд кодтой алайнаг политикон центртæ æмæ ивтой цæрæнбынæттæ. Цæрджыты хай ацыд хохмæ; æндæр къордтæ сæмбæлдысты Кавказы дарддæр, æмæ Юань империйы службæйы дæр.
Хохы комты æхсæнæдтæ. Алагиры, Куырттаты, Тæгæураты æмæ Дыгуры æхсæнæдтæ баиу кодтой цæрæнбынæттæ сæхи политикон æмæ социалон ахастытимæ. Æрвадæлон иугæндтæ æмæ хъæуон æхсæнæдтæ арæзтой организацийы хицæн къæпхæнтæ. Иу ивгъуыд «мыггагон системæйы» тыххæй æнæхъæнæй æвдыст æрмæстдæр фаг нæу.
Уæрæсейы империимæ ахастытæ. XVIII æнусы ирон минæвæртты ныхасдзинæдтæ æмæ курдиаттæ баст уыдысты æдасдзинадимæ, базаримæ æмæ æрцæуинимæ. 1774 аз уыцы ахастыты æнкъард историон вехæй нымад у, фæлæ хицæн æхсæнæдты административон системæмæ бахæссыны процесс даргъ уыд.
XIX æнус. Хохæй быдырмæ æрцæуин, ног фæндæгтæ æмæ административон уагдæттæ ивтой хæдзарад æмæ æрвыбонты цард. Скуыста скъолон ахуыр æмæ фыст культурæ. Хохы цæрæнбынат, сахарон Дзæуджыхъæу æмæ хохы хуссар фарсы æхсæнæдтæн уыдысты хицæн царды уавæртæ.
XX æнус æмæ фæдылдзæгъд. Советон автономитæ æмæ æхсæнадон ивдтытæ ивтой политикон арæзт æмæ культурæ. 1992 азы Горæтгæроны районы конфликт æмбарын кодта æнæхъæн цæрджыты мæлæт, тыхми æмæ цæрджыты, уæлдайдæр ингушты, æнæфæнды æрцæуин. Конфликты истори æнæхъæн адæмыл æвгъау кæнын нæ хъæуы.
Цæрджытæ æмæ æвзаг. Уæрæсейы 2021 азы сфыст, официалон ном ВПН-2020, нымад кодта 485 646 ирон. Уый у уæрæсейаг сфысты кæрон, нæу дунеон нымæц æмæ нæу диндарджыты кæнæ æвзагдзæугуты нымæц.
Ирæттæ, дигорон æмæ бынатон æхсæнæдтæ
Ирон æмæ дигорон традицитæ. Ирæттæ æмæ дигорон сты дыууæ сæйраг æвзагон æмæ культурон къордтæ. Дигорон æвзагæн ис йæхи литературон нормæ. Ныхасы æмæ бынатон культурæйы хицæнтæ нæ нысан кæнынц, æмæ къорды минæвæрттæ иу æмæ иу æнæмæнг дин хæссынц.
Комтæм гæсгæ идентионтæ. Алагирæгтæ, куртатæгтæ, тагаурæгтæ, туалæгтæ æмæ æндæр бынатон нæмттæ баст сты æхсæнæдты æрцæуин æмæ историимæ. Сæ иу рæнхъы æвæрын æнæ æмбарынгæнæн нæй: диалект, комы æхсæнад æмæ мыггагон иугонд нысан кæнынц æндæр æмæ æндæр дзырдтæ.
Æмхæстæгдзинад æмæ мыггаг. Мыггаг, бинонты къабаз æмæ мыггагон æфсымæрдзинад равдисынц æмхæстæгдзинады æндæр æмæ æндæр æмвæзтæ. Иумæйаг фыдæлты тыххæй таурæгъ у бинонты мысинæджы материал, фæлæ историон генеалогийæн хъæуы документтимæ æвæрд.
Æвзаг
Ирон æвзаг хауы индоевропæйаг мыггаджы скæсæйнаирайнаг æвзæгтæм. Йæ ирайнаг бын баззайы кавказаг æвзæгтимæ бирæ бастдзинæдты рæстæг. Кавказы цæрын йæ генеалогон æгъдауæй нахаг, адыгаг кæнæ картвелаг æвзаг не кæны.
Дыууæ сæйраг диалекты, ирон æмæ дыгурон, хицæн сты зæллангæй, дзырдуатæй æмæ грамматикæйæ. Ирон быныл сæвзæрд литературон ирон æвзаг; дыгурон æвзагæн ис йæхи литературон нормæ. Къуыдар-Дзауы ныхасы фылдæр иртасджытæ хасынц иронмæ, кæд æндæр классификацитæ дæр ис.
Фыст традици сæвзæрд аргъуанон тæлмацтæ, грамматиктæ æмæ ахуыргæнæндзинæдты фæрцы. 1798 азы мыхуыргонд æрцыд ирон катехизис. 1844 азы рацыд А. М. Шёгрены грамматикæ цыбыр дзырдуатимæ, æмæ сси æвзаджы зонадон æвдысты ахсджиаг вехæ.
XX æнусы пайда кодтой хицæн графикон бынтæй. Нырыккон ирон алфавит Цæгат Ирыстоны бындур у кириллицæйыл æмæ йæм хауы дамгъæ æ. Хуссар Ирыстоны ирон тексттæ 1938–1954 азты мыхуыргонд цыдысты гуырдзиаг графикæйыл.
В. И. Абайы историон-этимологон дзырдуат амоны дзырдты истори æмæ æвзагон бастдзинæдты фæдыл ацæуын. Æвзагзоннады институты цифрон рауагъд дæтты дзырдуатон материалтæм бахæццæ; хицæн дзырды этимологи нæ нысан кæны æнæхъæн адæмы равзæрды æвдисæн.
Дин æмæ динты истори
Дзурдты рагон къæпхæнтæ. Традицион культурæйы иумæ æрцæуынц ирайнаг бындур æмæ кавказаг бастдзинæдтæ. Зæххкуыст, фосдар, мыггаджы мысинæг æмæ сыгъдæг бынаты тыххæй æмбарынæдтæ аразтой иумæйаг бæрæгбонтæ. Фæстæдæр конд фыстытæ нæ амонынц æппæт рагон аланты иумæйаг æнæивгæ дин сæвзæрын.
Хуыцау æмæ кадджын æмбастдзинæдтæ. Куывды традицийы ахсджиаг сты Хуыцау, Уастырджи, Уацилла, Фалвара æмæ æндæр сыгъдæг нывтæ. Сæ функцитæ æмæ æмбарынæдтæ хицæн кæнынц. Уастырджийы ном æмæ Сыгъдæг Георгийы ’хсæн историон бастдзинад ахсджиаг у, фæлæ йæ тыххæй адæмон æмбарынæдты æппæт нæ æвдисы.
Чырыстон дины æрбацыд. Аланийы чырыстон институтты сæвзæрын баст у византиаг миссиимæ æмæ X æнусы райдайæны цæгат Абхазаг паддзахады æххуысимæ. Хицæн фыстыты æмæ цауты датæтæ тыххæй дзурæг у: иртасæнты æмбæлынц 916–917 æмæ 922 азтæ. Иу аз нæу æппæт адæмы æнæахуыргæнгæ чырыстон кæныны датæ.
Аргъуантæ æмæ чырыстон кæныны æнæиумæйаг арф. Аргъуанты арæзтад æмæ кафедрæ æвдисынц чырыстон дины фидар æрцæуын. Фыст æвдисæнтæ иумæйагæй бæрæг кæнынц бынæттон æгъдæутты хъахъхъæнын. Паддзахадон хицауы баппæрст, епархийы æрцæуын æмæ хъæуадæмы æхсæвæрдон дин уыдон хицæн фарстатæ сты.
Астæуккаг æнусты Алани куы фехæлд, уæд. Хæстон змæстытæ раздæры институттæ фæлмæн кодтой, фæлæ чырыстон нæмттæ, бæрæгбонтæ æмæ æгъдæутты элементтæ нæ фесæфтой. Уыдон дарддæр цæрдысты бынæттон культты ’хсæн. Гуырдзыйы аргъуанад æмæ ног мисситимæ дарддæр бастдзинæдтæ ацы традицийыл тæскъад кодтой.
XVIII æмæ XIX æнусты мисситæ. Ирон динон къамис, сауджынты куыст, тæлмацтæ æмæ скъолатæ баххуыс кодтой православон практикæ æмæ фыст ахуырады парахат кæнынæн. Миссионердзинад райста йæ размæ уæрæсейаг æрцæуыны фидар кæныны уавæрты, уымæ гæсгæ йæ динон, ахуырадон æмæ политикон фарстæ баст сты.
Ислам куыд парахат. XVII æмæ XVIII æнустæй райдайгæйæ ахсджиаг канал систы цæгат Кабардимæ бастдзинæдтæ, æмæ дзы æзнæгты ’хсæн ахаст æмæ мыггагон контакттæ дæр. XIX æнусы исламы практикæ фидар кодта хицæн æхсæнадты. Ацы процесс æппæт ирæттыл нæ бахæццæ æмæ иу диалекты арæнтыл нæ баст.
Мусульманон æхсæнадтæ. Ирон мусульмантæ сæ фылдæр хай сты суннитаг традицийы. Историонæй ислам уæлдай бæрæг у Дигорийы хицæн хайы æмæ æндæр ирон æхсæнадты ’хсæн. Формулæ «æппæт дигорæгтæ мусульмантæ, æппæт ирæттæ чырыстæттæ» раст нæ æвдисы æцæг хицæндзинад.
Куывд, дзуартæ æмæ сыгъдæг бынæттæ. Куывд, дзуарты кад æмæ иумæйаг бæрæгбонтæ баст кæнынц динон практикæ æмæ æхсæнадон цардимæ. Сыгъдæг бынатæн ис хъæуон, комон кæнæ уæрæхдæр нысаниуæг. Йæ нырыккон агъуыст астæуккаг æнустæй æнæивгæйæ хъахъхъæд нæу.
Советон рæстæг. Антидинон политикæ динон институтты æхсæнадон архайдыл арæнтæ æвæрдта. Фæлæ бинонты æмæ æхсæнадон æгъдæуттæ хъахъхъæд æмæ ногæй æмбарын кодтой. Светон культурæйы рæзт нæ нысан кодта, æмæ æппæт бинонтæ динæй иумæйагæй фæхицæн сты.
Нырыккон хицæндзинад. Ирæттæ сæхи æвдисынц куыд православонтæ, мусульмантæ, традицион динмæ гæсгæ цæрджытæ кæнæ светон адæм. Хицæнтæ баст кæнынц аргъуанад æмæ традицион æгъдæуттимæ. Традицион дины нæмттæ æмæ арæнтæ сты æхсæнадон дзурд æмæ зонадон иртасыны предмет.
Динон истори куыд кæсын. Нæмттæ «язычествæ», «монотеизм», «синкретизм» æмæ «адæмон дин» æвдисынц хицæн иртасæн æмæ конфессион ахасттæ. Уыдонæй иу дæр ам нæ æвæрынц æппæт ирæтты æнæмæнгæй æвзарынæдтæ. Бынæттон фарстытæ нæ амонынц æппæт адæмы статистикæ.
Бахъуыддзаггæнæн бæрæггæнæнтæ
Æвзаг
- Ирон æвзаг у индоевропæйаг мыггаджы скæсæйнаирайнаг æвзаг.
- Ирон æмæ дыгурон æвзæгтæ хицæн сты; дыгурон æвзагæн ис литературон нормæ.
Æрцард æмæ нымæц
- Уæрæсейы 2021 азы сфыстмæ гæсгæ нымад æрцыд 485 646 ирон.
Культурæ æмæ цард
- Къоста Хетæгкаты æмбырдгонд «Ирон фæндыр» фыццаг хатт рацыд 1899 азы.
- Дарæс документгонд цæуы предметон коллекцитæ æмæ быронэкспедициты фæрцы.
Истори
- Аланийы X æнусы райдайæны христианизацийы хицæн цауты датæтæ иртасджытæ нымайынц.
- Рекомы агъуыст ногæй сарæзтæуыд 1995 азы сонды фæстæ.
Æнæхъæн хронологи
III–V æнустæ
Централон Кавказы развæлгъауы алайнаг культурæНыгæныны цырттæ иртасынц антропологион æмæ лингвистикон бæрæггæнæнтимæ иумæ.Раннæвзагъд
Цæгат Кавказы Аланийы рæзтПолитикон бастдзинæдтæ æмæ культурæйы уавæр ивта; астæуккаг æнусты цæрджыты нæ бамбарын иу нырыккон этникон схемойæ.X æнусы райдайæн
Чырыстон мисси æмæ алайнаг кафедрæНиколай Мистичы фыстытæ равдисынц Византи æмæ абхазаг хицаутты архайд.916–917 кæнæ 922 азы æввахс
Чырыстондины датировкæйы тыххæй дзырдДатæтæ зависæнц фыст материалты реконструкцийæ. Уыдон нæ нысан кæнынц æппæт аланты иумæйаг раивылд.X–XIII æнустæ
Хуыдзы арæзтад æмæ диндзарддзинадон бастдзинæдтæЧырыстон институттæ æхсæнадон æгъдæутты культурæимæ ахастысты.1238–1239 азтæ
Аланийы монголон басæттæгПолитикон центрты хæлддзаг æмæ цæрджыты фесæфт æмæ рализт.XIII–XIV æнустæ
Алантæ Юань империйы службæйыАлайнаг æвзагæй рацæугæтæй хай Китайы сси; сæ истори равдисынц скæсæйнаг хрониктæ.1395 аз
Тимуры балцНог хæстон катастрофæ ивта цæрæнбынат æмæ æнæмæлгæ æхсæнæдты уавæр.Фæстæдæр астæуккаг æнустæ
Хохы комты æхсæнæдтæКомты иугæндтæ æмæ хъæуон æхсæнæдтæ рæзыдысты ног уавæрты.XVII–XVIII æнустæ
Исламы æрхаст КæсæгæйСыхæгтæ æмæ æфсымæрон бастдзинæдтæ æххуыс кодтой мусульманон æхсæнæдты равзæрдæн.1740-æм азтæ
Ирон диндзарддзинадон комиссиМиссионерон архайд æмæ информаци æмбырд кæнын æмæ уырыссаг-ирон контактты рæзт.1774 аз
Ирон минæвæртты ныхас уырыссаг хицауиуæгимæМæздæджы бадзырдтæ сæйраг цау систы; æхсæнæдты административон баиу кæнын даргъ уыд.1784 аз
Владикавказ фидарæн бындур æвæрынКавказыл цæуæг фæндæгтыл ног центр фæстæдæр Цæгат Ирыстоны стырдæр сахар систа.1798 аз
Фыццаг мыхуыргонд ирон чиныгКатехизис ирон мыхуыргонд тексты райдайæн цыртдзæвæн систа.XIX æнусы фыццаг æрдæг
Миссионерон скъолатæ æмæ тæлмацтæАргъуаны ахуырдзинад бæрнон уыд грамотæдзинад æмæ фыссынады культурæйы рæзты.1844 аз
А. М. Шёгрены грамматикæБетъырбухы мыхуыргонд æрцыд æвзаджы зонадон ныффыст, цыбыр дзырдуатимæ.XIX æнус
Хæхтæй ралидзæн æмæ хæдзарады ивдБырæгъы басæттæн æмæ ног административон ахастдзинæдтæ бонвæрнон цард ивтой.1881–1887 азтæ
Всеволод Миллеры «Ирон этюдтæ»Фæлгонцон ныффыстытæ, æвзаг æмæ динтæ систы систематикон зонадон иртасыны предмет.1883 аз
Историон портрет традиционон дарæсыАцы датæйы Wikimedia Commons-ы ныффысты чызг Джукаевайы къам нысангонд у. Автор нæ бæрæг у.1899 аз
«Ирон фæндыр»-ы фыццаг рауагъдКъоста Хетæгкаты æмбырдгонд ирон литературæйы сæйраг цау систа.1906–1907 азтæ
З. П. Валаевы æмбырдгæнæн куыстДарæсы, хæдзарады дзаумæттæ æмæ курдиаты предметтæ бацыдысты этнографион музейы æмбырдмæ.1922 аз
Хуссар Ирыстоны автономон областы саразынРагъы хуссарварс советон административон æвæрд цыд Гуырдзыстоны ССР-ы сконды.1924 аз
Цæгат Ирыстоны автономон областы саразынЦæгатирон автономи сæвзæрд; йæ статус фæстæдæр ивта.1920-æм æмæ 1930-æм азтæ
Графикон системæты ’хсæн рахизтæАхуырдзинад æмæ рауагъдадон архайд фыссынады реформæтимæ цыдысты.1936 аз
Цæгат Ирыстоны АССРАвтономон област автономон республикæйы фæивта.1938–1954 азтæ
Гуырдзиаг графикæ Хуссар ИрыстоныХуссары пайда кодтой гуырдзиаг алфавитæй; фæстæдæр кириллон бындур сфидар æрцыд.1939 аз
Аивадон музейы саразынВладикавказы республикон нывты галерей нырыккон музейы райдайæн систа.1941–1945 азтæ
Стыр Фыдыбæстæйон хæстХæсты фæлтæрддзинад, зиантæ æмæ фæстагмæ куыст бинонты æмæ æхсæнады мысындзинады бацыдысты.1958–1989 азтæ
Василий Абайы дзырдуатИрон æвзаджы историон-этимологион дзырдуаты сæйраг томтæ рацыдысты.1970 аз
Е. Н. Студенецкаяйы этнографион экспедициДокументгонд æрцыдысты дарæс, музейы предметтæ æмæ фæлгонцон бæрæггæнæнтæ.1971 аз
Музейæн лæвæрд æрцыд Махарбек Тугъаны номНом сфидарыд æхсæнады бастдзинад ирон аивады историимæ.1980-æм азты кæрон æмæ 1990-æм азтæ
Ног динон æмæ культурон райдайæнтæТрадиционон дин æмæ æхсæнады æгъдæуттæ систы æвдисæн дискусситы предмет.1992 аз
Ирон-мæхъхъолон конфликтГорæтгæроны районы тыхмидзинад æрсидтæд гражданон зиантæ æмæ стыр æвдугон ралидзæн.1994 азы 12 ноябры
Цæгат Ирыстоны КонституциРеспубликæйы сæйраг закъон æрцыд райсгæ. Ацы датæ нæу ирон истори йæ райдайæн.1995 аз
Рекомы сонт æмæ фæстæдæр йæ ногæй саразынСвятилищейы нырыккон истори æмбары дзæнгæрæг хæдзары фесæфт æмæ сæнæфсисгæнæн куыстытæ.2004 азы 1–3 сентябры
Беслæны трагедиСкъолайы № 1 террористтæй басæттын æмæ заложникты мæлæт æхсæнадон мысинæгæн уæззау травмæ систы.2008 азы август
Хæст æмæ адæмы ралидзæнХуссар Ирыстон æмæ æввахс районты хæстон архайд æмæ йæ фæстæ цы насилие уыд, уый фæцис æндæр æмæ æндæр адæмыхæттыты цæрджытыл.2012 аз
Академион монографи «Ирæттæ»Сери «Адæмтæ æмæ культурæтæ»-йы рауагъд баиу кодта истори, цард æмæ культурæйы иртасæнтæ.2021 аз
Æппæтуæрæсеон адæмы сфыстУæрæсейы нымад æрцыд 485 646 ирон; фæстиуджытæ мыхуыр æрцыдысты ВПН-2020-ы фæрцы.2022 аз
Цæгат Кавказы чырыстон динмæ иртасæнтæСОИГСИ-йы æмбырдгонд ахсы истори, фыстæй æвдисæнтæ æмæ нырыккон диндзард.
Хæринаг
Ирон чъиритæ
Чъиритæ аразынц къæбæрдзыкку, фыд, кæрдæг æмæ æндæр æмбæрзтимæ. Хæдзарон, бæрæгбон æмæ мысæн хæринагæн ис хицæн æвæрыны æгъдæуттæ; нырыккон рестораны ассортимент нæу историон æгъдауон фынг.Æртæ чъирийы æмæ æгъдау
Хицæн æнæниздзинадон æгъдæутты æвæрынц æртæ чъирийы; мысæн фынг хицæн кæны йæ сконд æмæ символикæйæ. Сæ нысаниуæджы тыххæй популярон æмбарынæдтæ нæ хъæуы æвæрын иунæг æнæивгæ æмбарынæдæй.Æхсыры хæдзарад æмæ сезондзинад
Къæбæрдзыкку, æхсырæй конд продукттæ, хор æмæ фыды хæринаг баст сты хохон фосдаримæ æмæ зæххкуыстимæ. Продуктты ахаст баст у бæрзондимæ, æфтиаг æмæ афæдзы рæстæгимæ.Бæгæны ритуалон фынджы
Традицион бæгæны æвдисынц куывды фынджыты тыххæй. Йæ æгъдауон роль нæ нысан кæны, æмæ æппæт ирæттæ иумæйагæй йæ пайда кæнынц, уый, уæлдайдæр æндæр динон нормæтимæ æхсæнадты.
Адаттæ æмæ традицитæ
Æгъдау æмæ этикæ
Æгъдау баст кæны цæрды нормæтæ, кад æмæ æхсæнадон фæтк. Ирондзинад зонадон æвдисынты æвдисы ирон этикон идеал; æй нæ хъæуы æмбарын куыд алы адæймаджы гуырыкон миниуджыты æмбырд.Хистæртæ æмæ кæстæртæ
Æвзарæн этикет регламент кæны салам, дзурд æмæ фынджыл цæрды æгъдау. Историон æвдисæнтæ иртасынц сæ рæстæджы контексты; нырыккон бинонтæ нæ хъуамæ æппæт раздæры арæнтæ ногæй аразой.Мыггагон иумæйæдтæ
Мыггаг баст кæны хицæн бинонты къабæзтæ, кæцытæ баст сты иумæйаг равзæрды мысинæгимæ. Ахæм иумæйæдтæ хицæн кæнын хъæуы хъæуон æхсæнад æмæ æвзагон диалектæй. Нырыккон мыггагон æмбæрзттæ сты ацы мысинæг хъахъхъæныны иу формæ.Уазæгуарздзинад æмæ æргомæй æххуыс
Уазæг æмæ мыггаг æмæ соседты æххуыс ахсджиаг бынат айсынц æхсæнадон этнографийы. Сæ конкретон формæтæ ивынц цæрæнбынаты æмæ бинонты арæзтимæ.
Уæлæдарæс
Нæлгоймагон комплексмæ хаудысты хæдон, дзагъинаг, бешмет, черкескæ, сæр æмæ къахыдарæс. Буркæ æмæ башлык æххуыс кодтой æвзæр уавæртæй. Иумæйаг кавказаг элементтæ баст æрцыдысты бынæттон хицæндзинæдтимæ; иу черкескæйæ нæ бон у æвдисын нывгонд адæймаджы адæмы.
Сызгъæрин дарæс, сæрдарæс, æрдузтæ æмæ æрмæджытæ хицæнгонд цыдысты рæстæг, бынат æмæ фæрæзтæм гæсгæ. Е. Н. Студенецкайы 1970 азы экспедици музейты æмæ хицæн æмбырдты æцæг дзаумæттæ арæзта хъæуы ныффыстытимæ. Ахæм фæрæз æнæнымад «национ дарæсæй» бæлвырддæр у.
Дæлдæр æвæрд у историон портрет, Wikimedia Commons-ы ныффыст куыд ирон чызг Жукаева традицион дзаумæтты, 1883 аз. Снимкæйы автор нæ бæрæг; бамбарынады нымад у Кунсткамерæйы материал. Фотографи равдисы конкретон дзаумæттæ æмæ нæ равдисы ирон дзаумæтты æппæт æвдисæнтæ.
Национ дарæс
Кафт
Симд
Массон кафт ис forskellig форматы æмæ вариантты. Архивон ныффыстытæ амонынц бынатон æххæстытæ абарæн, æмæ сæ иу сценикон композицимæ нæ фæкæнын.Кафт æмæ бæрæгбон
Кафты æхсæнадон ахаст уыд бæрæгбон æмæ чындзы культурæйы хай. Йæ иннæттæ, архайджыты сконд æмæ змæлдтæ зависæл уыдысты конкретон уавæрæй.Фольклор æмæ сценæ
Профессионалон постановкæ традицион материал кусын кæны æвдисæгæн. Йæ дзаумæттæ, ныв æмæ дæргъ нæ сты æцæг ныффыст æппæт рагон хъæуон кафтæн.
Музыкæ
Термин фæндыр хауы forskellig инструментты нæмттæм. Хъисын-фандыр у смычкон инструмент, дала-фандыр баст у щипкон традициимæ; ирон арфæ у æндæр конструкцийы тип. Сæ иу инструмент куыд нæ бамбарын.
Нартты кадæгтæ, историон æмæ лирикон зарджытæ баст кæнынц музыкæ, дзырд æмæ коллективон мысын. Фæндыры равзæрды тыххæй кадæг у эпикон сюжет, æмæ нæ у инструменты сфæлдыстады документалон бамбарынад.
Коста Хетагуров йæ æмдзæвгæты æмбырдгонд схуыдта «Ирон фæндыр», «Ирон лирæ». У литературон образ, баст национ культурæимæ; поэтикон æмбырдгонд нæ хъуамæ æмбарын музыкалон инструментты каталогимæ.
Куыстытæ
Къуымбил æмæ сукноимæ куыст
Музейы коллекцитæ хауынц къуымбил кусыны инструменттæ, сукнойы æвдисæнтæ æмæ дзаумæттæ. Уыдон документ кæнынц XIX æнусы кæрон æмæ XX æнусы райдайæны хæдзарон технологитæ.Къуымбил æмæ галунтæ
Сызгъæрин къухы куыстытæ æвдисынц уæлæдарæс æмæ йæ ахъазты фæлгонц кæныны техникæ. Ахсджиаг у хицæн кæнын, æцæгæй пайдагонд дзауматæ æмæ сæрмагондæй арæзт æрмæстдæр дæсныйады фæзминагæн.Дурæй амаддзаг
Мæсыгтæ, цæрæнтæ æмæ склептæ баст сты хохы цæрæнбынатты арæзтад æмæ бинонты мысынимæ. Датировкæ æмæ нысан домынц алы комплекс дæр иртасын; нывгæнæн ныв нæ равдисы йæ аз.
Æрмæстдзард бынæттæ
Даргавсы некрополь
Зæххы уæлæ æмæ æрдæгзæххы склепты комплекс у ныгæныны архитектурæйы цырт. Йæ нæ бамбарын иу æнæбафæдзæхст эпидемийы тыххæй радзырдæй.Реком Цъæйы комы
Ахсджиаг кувæндон æмæ æхсæнадон диндзарддзады бынат. 1995 азы сæртæгъд фæстæ дзæнæтæй арæзт æрцыд ногæй; нырыккон хуыз нæ у æнæхъæн рагон арæзтад.Цæгат Ирыстоны национ музей
Музейы æмбырдтæ æххуыс кæнынц истори, археологи æмæ этнографи иртасынæн, бæрæг равзæрд кæмæн ис, ахæм предметты фæрцы.Махарбег Тугановы номыл аивадон музей
Дзæуджыхъæуы ис нывкæнынадон аивады æмбырд, ахсджиаг ирон аивадон культурæйы историмæ.Коста Хетагуровы мемориалон бын
Музейы предметтæ æмæ райдайæн рауагъдтæ хъахъхъæнынц фыссæджы куысты истори æмæ «Ирон фæндыр»-ы равзæрд.
Нæмттæ
Лæггæнæгтæ
- Алан (ирон)
- Æхсар (ирон)
- Æхсартæг (ирон, нарты)
- Сослан (ирон, нарты)
- Батраз (ирон, нарты)
- Уырызмæг (ирон, нарты)
- Хæмыц (ирон, нарты)
- Ацæмæз (ирон, нарты)
Сылгоймæгтæ
- Агундæ (ирон, нарты)
- Дзерассæ (ирон, нарты)
- Ацырухс (ирон, нарты)
- Заринæ (ирон, ирайнаг)
- Аланæ (ирон)
- Зардирухс (ирон)
Адæм æмæ культурон мысинæг
Коста Хетагуров
Поэт, нывгæнæг æмæ публицист, ирон культурæйы сæйраг фигурæтæй иу. «Ирон фæндыр» фыццаг хатт рауагъд æрцыд 1899 азы æмæ стыр роль хъарыд литературæйы рæзты.Василий Абаев
Лингвист æмæ ирайнаг æвзæгты иртасæг. Йæ ирон æвзаджы историон-этимологион дзырдуат сси бындурон куыст лексикæйы истори æмæ æвзагон бастдзинæдты тыххæй.Нартты хъæбатыртæ
Сослан, Батрадз, Урузмаг, Сатана æмæ æндæр персонажтæ хауынц эпосмæ. Сæ культурæйы нысаниуæг нæ домы сæ биографитæ æцæг адæймæгты документалон истори куыд æвдисын.
Медиа
Фотоальбом
Иллюстрацитæ сарæзтæуыдысты порталæн æмæ нæу документалон фототæ.